دۆخی خورماتوو بەرەو کوێ؟

0

نوچەنێت

تاكو پێش ١٦ی ئۆکتۆبەر ئەگەری چارەسەرکردنی گرفتە ناوخۆييەکانی خورماتوو سەرەڕای هەموو ئاڵۆزييەکانی ڕابردوو، ئاسانتر و شانسی زياتری هەبوو، بەڵام لەدوای ١٦ی ئۆكتۆبه‌ر، ئەو درزە گەورەیە کەوتنە نێوان پێکهاتەکانی خورماتوو، مه‌حاڵه‌ بە ئاسانی پڕ بکرێنەوە. ئەمە لە ئاستە لۆکاڵييەکەی شارەکە. له‌ ئاستی هەرێمييەکەشدا، ئاسايبوونەوەی دۆخی شارەکە گرێی گرفتی زیاتر ئه‌خاتە نێو بابەتەکەوە.

 

قەزای خورماتوو

 

قەزای خورماتوو سەر بە پارێزگای سەڵاحەدینە و نزیكەی ١٠٠ كلیۆمەتر لە سەنتەری پارێزگاكەوە دوورە، رێژەی دانیشتووانەكەی بە شارۆچكە ‌و گوندەكانیەوە نزیكەی ٢٢٠ هەزار كەس دەبێت، كورد ٥٥%، عەرەب ١٥%‌ و توركمانیش ٣٠%ـی رێژەی دانیشتووانی قەزاکە پێكدەهێنن.

گەڕەکی عەسکەری ناوچەیەکی فروانی خورماتوو پێکدێنێت، لە ساڵی ٢٠١٤ ەوە تا پێش ١٦-١٠-٢٠١٧، زیاتر لە هەزار و ٥٠٠ خێزانی کورد لەژێر هەڕەشەی چەکدارانی حەشدی شەعبی ماڵەکانیان جێهێشتووە و بەشێکی خانووەکانیان هەر لەلایەن حەشدی شەعبییەوە دەستیان بەسەردا گیراوە و هەندێکیشیان کراوانەتە بارەگا.

لە گەڕەکی عەسکەری قەزای خورماتوو، چەکدارانی حەشدی شەعبی بەتایبەتی گروپی عەسائیبی ئەهلی حەق بەسەرۆکایەتی قەیس خەزعەلی، کە زۆر لە ئێرانەوە نزیکە، هەروەها زۆریش دژی کورد هەڵسوکەوتیان کردووە و دەیکەن؛ لە خورماتوو جێگیر بوون و پێشتر (پێش ١٦-١٠) هەڕەشەیان لە خێزانە کوردەکان دەکرد و پێیانگوتوون ئەگەر خانووەکانیان چۆڵ نەکەن بەسەریاندا دەتەقێننەوە. 

لەدوای 16ـی ئۆکتۆبەر و هاتنی حەشدی شەعبی بۆ ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان، هەزاران کەس ئاوارە بوون و لە ژیانێکی سەختدا دەژین، ماڵی ژمارەیەکی زۆری هاونیشتمانیانی کورد، بەتایبەتی لە خورماتوو تاڵان کرا و سووتێنران.

 

کورد تائێستا چاوەڕوانە بە رێککەوتن بگەڕێتەوە خورماتوو(١)

 

ئاوارەکانی خورماتوو هیشتا نەگەڕاونەتەوە سەر ماڵوحاڵی خۆیان، ئەو بەشە کەمەشی گەڕاونەتەوە، لەلایەن حەشدی شەعبییە بێڕێزییان پێکراوە و موڵک و ماڵ و ئۆتۆمبێلییان لێ دزراوە.

ئاوارەکانی خورماتوو هەرگیز ناتوانن بەراوردى ژیانی ئێستایان لەگەڵ ژیانی پێش داگیرکردنی خورماتوو لەلایەن حەشدی شەعبییەوە بکەن، ئێستا سەرما بەرۆکی پێگرتوون، لە قوتابخانەکانیشدا دەرکراون و بردراونەتە نێو خێمە، بۆیە چاویان لە هاوکارییە.

ئاوارەکانی خورماتوو چاوەڕوانن بەرپرسانی ئیداری شارەکە گەرەنتی گەڕانەوەیان پێ بدەن، بەڵام وەکو شەلال عەبدوول قایمقامی خورماتوو باسی دەکات حەشدی شەعبی بەردەوامە لە ئەنجامدانی تاوان و، هیچ گەرەنتییەک بۆ گەڕانەوەی خەڵکی ئاوارەبووی خورماتوو بۆ سەر ماڵوحاڵیان لەم قۆناخەدا نییە.

کورد تائێستا چاوەڕوانە بە رێککەوتن بگەڕێتەوە خورماتوو، بەڵام حەشدی شەعبی هەموو رێککەوتنێک رەتدەکاتەوە بەرپرسانی کوردیش لەئەگەری رێکنەکەوتن، دەیانەوێت پەنا بۆ رێگەچارەی دیکە ببنەن، ئەویش یەکلاکردنەوەی دۆخی شارەکەیە بەهێز.

کەریم شکوور، بەرپرسی مەڵبەندی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە خورماتوو دەڵێ “لەچوارچێوەی ئەو رێککەوتنانەی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ حکومەتی عێراق دەیانکات، ئێمە ئومێدی زۆرمان هەیە بگەڕێینەوە، ئەگەرنا ئێمە کارتی دیکەمان هەیە، لەکاتی خۆیدا بەکاریبهێنین”.

بڕیار بوو فەوجێکی سەرۆککۆماری عێراق رەوانەی خورماتوو بکرێت و دۆخی شارەکە هێوربکرێتەوە و رێگەش بەگەڕانەوەی ئاوارەکان بدرێت، بەڵام هەرزوو تورکمانە شیعەکان ئەو بڕیارەیان رەتکردەوە، بەوهۆیەشەوە دۆخی خورماتوو تادێ ئاڵۆزتر دەبێت.

 

لە چەند کاتژمێرێکدا ژیانی هەزاران کەس لە خوورماتوو وێرانبووە(٢)

 

بەپێی راپۆرتی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ، کە وەک بەڵگە پشتی بە وێنە و ڤیدیۆی مانگی دەستکرد بەستووە، لەماوەی چەند کاتژمێرێکدا ژیانی ژمارەیەکی لە هەژمارنەهاتووی پیاو و ژن و منداڵان لە خوورماتوو وێرانبووە و دەیان هەزار کەسیان بەهۆی تووندوتیژی و تاڵانکردنەوە دەربەدەربوونە.

لە راپۆرتەکەدا جەختکراوەتەوە، کە دوای ئەوەی لە ١٦ی ئۆکتۆبەر شەڕ و پێکدادان لەنێوان هێزە عێراقییەکان و حەشدی شەعبی لەگەڵ پێشمەرگە روویداوە، خەڵکی خورماتوو بە زۆرەملێ لە ماڵەکانیان دەرکراون”.

لین مالووف، بەرپرسی لێکۆڵینەوەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ دەڵێت “لەماوەی چەند کاتژمێرێکدا ژیانی ژمارەیەکی لە هەژمارنەهاتووی ژن و پیاو منداڵ بەهۆی رووداوەکانی خوورماتووەوە وێرانبووە”.

لیۆن مالووف دەشڵێت: ” هەزاران کەس ماڵ و کەسابەت و دووکان و هەموو شتێکیان لەدەستداوە و ئێستا لە کەمپ و شار و شارۆچکەکان پرسیاردەکەن ئاخۆ جارێکی دیکە دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەکانیان؟. داواش لە حکومەتی عێراق دەکات لێکۆڵینەوەی جددی لەبارەی پێشێلکارییەکان بکات و ئەنجامدەران بە سزا بگەیێنێت.

جیا لە وێنە و بەڵگەنامەکان، لە ١٨ی ئۆکتۆبەر  تا ٢٣ی ئۆکتۆبەر ئەمنستی وەکو شایەتحاڵی رووداوەکان چاوپێکەوتنی لەگەڵ 42 کەسی دەربەدەر ئەنجامداوە، سەرجەم شایەتحاڵەکان ئاماژەیان بە سووتاندن و ماڵوێرانکردن و تاڵانکردن کردووە و گوتوویانە بە هاون و گوللە هێرشیان کراوەتە سەر.

 

رەوشی خورماتوو لە دەست دەرچووە(٣)

 

وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق کە کوردە، لەبارەی رەوشی کەرکوک دڵنیایی دەدات و دەڵێت بارودۆخی شارەکە ئاساییە و پێویست ناکات دانیشتووانەکەی ئاوارەبن. لەبارەی خورماتووش دەڵێت: “رەوشی خورماتوو لە دەست دەرچووە و دەبێ حەشدی شەعبی لە قەزاکە دەربچێت”. لەبارەی بودجە و مووچە و قۆناغی داهاتووش بەپێویستی دەزانێت حکومەتی هەرێمی کوردستان دەرگای گفتوگۆ بکاتەوە و پێشنیازەکانی خۆی بنێرێت، کۆمەڵێک واقیعیش قبوڵ بکات بۆئەوەی بارودۆخەکە خراپتر نەبێت، چونکە ئێستا نەوتی کەرکوک کەوتووەتە دەست بەغدا و چیدی ناتوانێت موچە بدات.

دەرباز محەممەد، وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق، رۆژی شەممە ٢١-١٠-٢٠١٧ لە سنووری گەرمیان سەردانی ئاوارەکانی کرد، لە لێدوانێکید بە رووداوی راگەیاند “دەستدرێژییەکانی حەشدمان بە حکومەتی فیدراڵی گەیاندووە و هەندێک لایەن کاری نەشیاویان بەرامبەر کورد کردووە”. ئەو نموونەی بە تورکمانەکان لە خورماتوو هێنایەوە و گوتی “هێزەکانیان لەدەست دەرچوونە و خەریکی تۆڵەکردنەوەن”. 

دەرباز محەممەد گوتی “زۆربەی ئاوارەکان خەڵکی خورماتوون و ماڵ و دووکانی بەشێک لە هاونیشتمانیانی کورد سووتێندراوە، دەمانەوێت بارودۆخی قەزاکە ئاسایی بکەینەوە و دەبێ حەشدی شەعبی دەربچێت و پێشێلکارییەکان بووەستێندرێن، بەڵام ئەوە کاتی دەوێت”.

وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق، کە کوردیشە و لەسەر پشکی بزووتنەوەی گۆڕان پۆستەکەی وەرگرتووە، دەڵێت “نابێ دەستبەرداری خورماتوو بین، کاری زۆرمان کردووە بۆئەوەی هێزێکی ناوەندی بێلایەن لەنێوان کورد و تورکمان و عەرەب بچێتە نێو خورماتوو، ئێستا هێزەکە گەیشتووە، بەڵام نازانین کەی دەتوانێت بەتەوای دەسەڵاتی خۆی بسەپینێت، تائێستا رەوشەکە ئاسایی نەبووەتەوە و بڕیارمان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان وەرنەگرتووە”. 

پێشتر لە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان و بەگوتەی شایەتحاڵەکان، لە دوای هەڵاتن لە خورماتوو ئەوە ئاشکرا کرا، کە چەکدارانی حەشدی شەعبی دەستدرێژی سێکسییان کردۆتەوە سەر چەند کەسێک، هەروەها بۆ سوکایەتی کردن دەستدرێژیان کردۆتە سەر گەنجێک.

ئەو وەزیرە رەتیکردەوە، کە دەستدرێژیی سێکسی کرابێتە سەر ئافرەتان و گوتی “دەنگۆیەک بڵاوکرایەوە سەتا سەت درۆ دەرچوو”. گوتیشی “لەم جۆرە رووداوانە دەبێت لایەنێکی پرۆفیشناڵی بێلایەن لێکۆڵینەوە بکات و کاری لەسەر بکات، ئێستا ئەوەی دەگوترێت پێشوەختەیە و پێویستە بە بەڵگە قسە بکەین، ئەمەش پێویستی بە لێکۆڵینەوەیە، بەڵێ شەڕ هەبووە، ئەمە شتێکی شاراوە نییە”.

لەبارەی قەرەبووکردنەوەی خەڵکیش گوتی “ئەمە شتێکی گشتییە، سێ ساڵە لە عێراق شەڕە، نەک دووکان و ماڵان، بەڵکو کۆمپانیا و کارگە و شوێنی گەورە زیانیان پێگەیشتووە، ئەوەی خورماتوو  تایبەتە، بەڵام پێویستە پەرلەمانی عێراق یاسا دەربکات”.

دەبێ تاوانباران سزا بدرێن

لە رۆژی ١٦-١١-٢٠١٧ فراكسیۆنە كوردستانییەكانی پەرلەمانی عێراق راگەیێندراوێکیان لەبارەی ئاوارەكانی كەركووك و خورماتوو و ناوچەکانی دیکە بڵاوکردەوە، لە راگەیەندراوەکەدا داوا لە حەیدەر عەبادی دەکەن هەنگاوی بەپەلە بنێت بۆ راگرتنی دەستدرێژی بۆ سەر موڵک و ماڵی هاونیشتمانیان لە کەرکوک و خورماتوو و ناوچەکانی دیکە.

فراکسیۆنە کوردستانییەکان جەخت دەکەنەوە لەوەی؛ هەرچەندە یەک مانگ بەسەر رووداوەکاندا تێپەڕیوە، بەڵام “هیچ رێوشوێنێكی ئەوتۆ لەلایەن حكومەتی فیدراڵیدا نەگیراوەتەبەر بۆ گێڕانەوەی هیوا و ئومێد بۆ هاووڵاتییانی كورد و لێپرسینەوە لەو كەسانە نەکراوە، کە ماڵی کوردانیان سووتاندووە و تەقاندوویانەتنەوە و، ماڵ و موڵکیان تاڵان کردوون”.

لە بەشێکی دیکەی راگەیەندراوەکەدا فراکسیۆنە کوردستانییەکان داواکارییەک ئاراستەی حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی عێراق دەکەن، كە هەنگاوی بە پەلە و دادپەروەرانە بنێت بۆ راگرتنی دەستدرێژی بۆ سەر موڵك و ماڵی هاوڵاتیان لەو شوێنانە و، ئەو كەسانەی بەو كارانە هەستاون، رووبەڕووی یاسا بكرێنەوە هەروەها پەلەكربکرێت لە هەڵسەنگاندنی رێژەی زیانەكان و بڕیاردان بۆ قەرەبووكردنەوەی زیانلێكەوتووان و سازكردنی زەمینەی لەبار بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان بۆ شوێنەكانی خۆیان.

 

زیاتر لە 450 خانووی هاوڵاتیانی كورد وێران کراوە(٤)

 

بەرپرسی وەڵامدانەوەی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان لە فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان دەڵێ نیگەرانییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانیان داوەتە نەتەوەیەكگرتووەكان و ئەمریكا و بەغدا بۆ ئەو كەمتەرخەمییەی نیشانی دەدەن بەرامبەر پێشێلكارییەكانی حەشدی شەعبی لە كەركووك و خورماتوو دەرهەق بە كورد.

لە دوای رووداوەكانی ١٦ی ئۆكتۆبەری رابردوو، نەتەوەیەكگرتووەكان و رێكخراوەكانی تایبەت بە مافی مرۆڤ، چەندین راپۆرتیان لەبارەی رەوشی ناوچەكانی كەركووك و خورماتوو بڵاوكردەوە. 

نەتەوەیەكگرتووەكان لە راپۆرتی خۆیدا هێمای بۆ ١٥٠ خانوو و ماڵی كوردان كردبوو لە خورماتوو كە لەلایەن گرووپەكانی حەشدی شەعبییەوە تەقێندراونەتەوە یان سووتێنراون، بەڵام دیندار زێباری، بەرپرسی وەڵامدانەوەی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان لە فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەڵێت “بەپێی بەدواداچوونی ئێمە، لە كەركووك و خورماتوو زیاتر لە ٤٥٠ خانووی هاووڵاتیانی كورد تەقێندراونەتەوە یان سووتێندراون یاخود رووخێنراون”.

دیندار زێباری كە دەڵێت لەو رۆژانە شاندی نەتەوەیەكگرتووەكان و ئەمریكا و ئەوروپایان بینیوە، جگە لەوەی گلەیی ئەوەیان لێكردوون، پێشیان گوتوون “دەبێ بە زووترین كات تیمی بەدواداچوونی راستییەكان بچنە كەركووك و خورماتوو و شنگال و مەخموور، هەموو وردەكارییەكان تۆمار بكەن و بیكەنە راپۆرت”.

رۆژی 16 ئۆكتۆبەری ئەمساڵ، سوپای عێراق و گرووپەكانی حەشدی شەعبی بەچەكی قورسەوە هێرشیانكردە سەر هێزەكانی پێشمەرگە و دواتر دەستیان بەسەر شاری كەركووك و خورماتوو و پردێ و شنگال و مەخموور و خانەقیندا گرت. هەمان رۆژ لە ترسی تۆڵەسەندنەوە و پەلاماری كوشتن، زۆرتر لە 180 هەزار كەس لە كەركووك و خورماتوو و ناوچەكانی دیكەوە ئاوارەی هەرێمی كوردستان بوون.

دیندار زێباری، دەڵێ لەو ناوچانەی لەژێر كۆنترۆڵی سوپای عێراق و حەشدی شەعبیدانە، ناتوانن بەشێوەیەكی مەیدانی لێكۆڵینەوە بكەن و وردەكارییەكان تۆمار بكەن، بەڵام دەڵێت “زۆربەی وێرانكارییەكان لە خورماتوون. لە كەركووك و خانەقین و شنگال و مەخموور تەنیا ماڵی بەرپرسانی حیزبی و سیاسی رووخێنراون یان تەقێندراونەتەوە”. سەبارەت بە بكەری وێرانكارییەكانیش زێباری دەڵێت “هەرچەندە قورسە بتوانرێ دەستدرێژیكارەكان بناسرێنەوە بەو پێیەی گرووپەكانی حەشدی شەعبی لە ژێر كۆنتڕۆڵی حكومەتی عێراقیشدا نین، بەڵام لە خورماتوو حەشدی توركمانی تاوانی زۆریان ئەنجامداوە”.

دیندار زێباری دەڵێت: “چەكدارانی حەشدی شەعبی نزیكەی ٤٠٠ كەسیان لە سنووری كەركووك كوشتووە. لە خورماتووش لەنێوان ١٥٠ بۆ ٢٠٠ كەس كوژراون”. گوتیشی “تەنیا لە ماوەی دوو هەفتەی رابردوودا، ١٠٠٠ خێزانی دیكە لە كورد و عەرەبی سوننە لە كەركووك و خورماتوو و شنگال و ناوچەكانی دیكەوە ئاوارەی هەرێمی كوردستان بوون”.

هەوڵەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی نێوخۆی عێراق و لەسەر ئاستی دەرەوەش درێژەیان هەیە بۆ ئەوەی رێكخراوەكانی تایبەت بە مافەكانی مرۆڤ بێنە ناوچە كێشە لەسەرەكان و كار لەسەر ئەو پێشێلكارییانە بكەن كە بەهۆیەوە هەزاران كەس ئاوارە بوون. 

هەرچەندە دیندار زێباری دەڵێ سەتان بەڵگەیان كۆكردووەتەوە لەسەر پێشێلكارییەكان، پرسیاریان ئاراستەی ئەمریكییەكانیش كردووە، كە بۆچی لێكۆڵینەوەیان لەو ناوچانە فەرامۆش كردووە؟ بەبڕوای ئەو “باشترین چارەسەر بۆ ئەوەی رای گشتی جیهان تێبگات چی روودەدات، ئەوەیە تیمی بەدواداچوونی راستییەكان دەستبەكار ببن”.

پێویستیمان بە هێزی کوردی نییە(٥)
 

گوتەبێژی میحوەری باکووری حەشدی شەعبی لەبارەی رەوانەکردنی فەوجێكی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق بۆ خورماتوو، رایگەیاند ”شتی وا لە ئارادا نییە و ئەگەر هێزێکی کورد بۆ ئێرە رەوانە بکرێت قبوڵی ناکەین و خۆپیشاندانی لە دژ دەکەین”. 

عەلی حوسێن، گوتەبێژی میحوەری باکووری حەشدی شەعبی دەڵێت ”خورماتوو پێویستی بە هێز نییە و دۆخی ئەمنی جێگیرە، هیچ هەڕەشەیەکی لەسەر نییە، ئێمە پێشتر لەپێناو خانەوادەی شەهیدان خۆپیشاندانمان سازکردووە و دژی گەڕانەوەی هێزە کوردییەکانین بۆ قەزاکە”.

گوتەبێژی میحوەری باکووری حەشدی شەعبی، لەبارەی چوونی هێزێک لە فەوجی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق، کە زۆربەیان کوردن بۆ خورماتوو دەڵێت ”ئەو هەواڵە دوورە لە راستییەوە و پڕوپاگەندەیە، پۆلیسی فیدراڵی و سوپا بەباشی دۆخەکەیان کۆنترۆڵکردووە و پێویستیمان بە هێزی کوردی نییە”. دەشڵێت ”ئەگەر شتی وا رووبدات، خانەوادە تورکمانەکان قبوڵی ناکەن و دژی دەوەستنەوە”.

 

تەقینەوەکان خەڵکی مەدەنییان کردەوە ئامانج(٦)

 

دواینیوەڕۆی ئەمڕۆ سێشەممە ٢١-١١-٢٠١٧، لە گەڕەکی عەسکەری، کە گەڕەکێکی سوننە مەزهەبە، تەقینەوەیەک لە رێگەی بە ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژکراوەوە روویداوە و کوژراو و برینداری لێکەوتۆتەوە. بە گوێرەی زانیارییە سەرەتاییەکان ١٩ کوژراو و زیاتر لە ٧٠ بریندار هەیە.

ئەنجام

بێگومان شه‌ڕو ئاڵۆزییەکانی خورماتوو، به‌شێكه‌ له‌ كۆی‌ قه‌یران و ئاڵۆزییه‌كانی‌ عێراق و كوردستان، به‌هیچ شێوەیەک له‌ یه‌ك جیاناكرێنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر به‌دوای‌ چاره‌سه‌را بگه‌ڕێن، ده‌بێت به‌ یه‌ك پاكێج هه‌موو كێشه‌كان له‌م وڵاته‌دا یه‌كلا بكرێته‌وه‌.

وەک دەگوترێت بەشێک لە ئامانجی ئەو شەڕ و ئاڵۆزیانە لە خورماتوو و ناوچە جێناکۆکەکان، بۆ دەرکردنی پێکهاتەکان بەتایبەت کورد، پەیوەندی بە هەڵبژاردنەوە هەیە، تا لەو رێگەیەوە بتوانن زیاتر جێگە و پێگەی خۆیان لە داهاتوودا، وەک براوە قایم بکەن، هەم بە فەرمی و هەم بەنافەرمی و هەروەها جۆرێک لە تەعریب کردن بسەپێنن. ئەمە مەترسیدارە، پێناچێت بۆیان بچێتەسەر، چونکە نە کورد بێدەنگ دەبێت و نە کەمایەتییەکانی دیکە.

سەرچاوەکان

1ـ http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2111201715

2ـ http://www.nuche.net/?p=106635

3ـ http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2110201712

4ـ http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/211120171

5ـ http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/111120174

6ـ http://www.nuche.net/?p=108473

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com