کەرکوک ئەم مەترسییەی لەسەرە

0

نوچەنێت

وادەی هەڵبژاردنەکان دیاریکراوە، بەڵام تا ئێستا حوکمی عەسکەری لەم ناوچانەیەو، بەم هۆیەوە بەشێک لە کوردەکانی ئەم سنورە ئاوارەبوون.

لەگەڵ ئەوەی سنوری ماددەی ١٤٠، لەدەستوری عیراقیدا دیاریکراوەو، بەپێی دەستور دەبێ ئەم ناوچانە ئیدارەی هاوبەش لە نێوان حکومەتی عیراق و هەرێمی کوردستان بێت، بەڵام لەدوای ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە، ئەم ناوچانە لەلایەن حەشدی شەعبییەوە داگیرکراوەو، بەشێک لە کوردەکان ئاوارەی شارەکانی تری کوردستان بوون. مەترسییە بۆ کوردو لەبەرژەوەندی دەسەڵاتی شیعەیە.

جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، لەلایەن حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عیراق، دواخرا. کوردیش وەک هەمیشە زیادەڕۆیی لەگەشبینیدا كرد، بەتایبەتی كە دوای ئەو چەند ساڵە لە تەمەنی، هێشتا قۆناغی یەكەمی جێبەجێ كردنی ماددەكە، كە قۆناغی ئاسایی كردنەوەیە، بە تەواوی جێبەجێ نەكراوە. سەرۆکی لیژنەی ناوچەکوردستانیەکانی دەروەی ئیدارەی هەرێم دەڵێت “لە هەڵبژاردنەکان یەکریز نەبین. کەرکوک لە دەست دەدەین”.

دەبوایە ماددەی ١٤٠ لەساڵی ٢٠٠٧ جێبەجێ بکرایە

قۆناغی یەكەمی ماددەی ١٤٠ لە ٨ی ئازاری ٢٠٠٤دا لەگەڵ یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراقدا دەستیپێكرد. لە ماددەی ٥٨ دا خۆی نواند و پاش گواستنەوەی دەقاودەقی بۆ ناو دەستوری ٢٠٠٥، چاوەڕوان دەكرا تا ٣١ی كانونی یەكەمی ٢٠٠٧ یەك بە یەكی بڕگەكانی جێبەجێ بكرێن.

بەسەرچوونی ماوەی دیاریكراو، فاكتەری هێزی لە كورد سەندەوە[١]

بەسەرچوونی ماوەی دیاریكراو بۆ جێبەجێ كردنی ماددەی ١٤٠ تین و ،تاوی ماددەكەی خاوكردەوە و فاكتەری هێزی لە كورد سەندەوە. ئەگەرچی بەسەرچوونی ماوەكە لەڕووی یاساییەوە نای مرێنێ بەڵام لەهەمان كاتدا گوڕو تەوژمی مادەیەكی دەستوریی ماوە بەسەرنەچوو ،لەگەڵ گوڕو تەوژمی ماددەیەكی ماوە بەسەرچوودا بەراورد ناكرێ. جیاوازی ماددەكە لە هەردوو قۆناغدا لەوەدایە، كە  لە قۆناغی یەكەمدا ئەوەندە بەهێزە كە لێی ڕادەبینرێ بتوانێ خۆی بسەپێنێ، لە كاتێكدا لە قۆناغی دووەمدا پێویستی بەوەیە كە هەموو تواناكان بۆ بەزۆر سەپاندنی بخرێنە گەڕ.

قۆناغی دووەمی ماددەكە، لە ساڵی ٢٠٠٧ دەستیپێكرد و لە ٧ی ئازاری رابردوودا كۆتایی هات، کە تێیدا نەیارەكان گومانێكی زۆریان لەسەر-رەوایی ماددەكە دروستكرد. یەكێ لە گرنگترین وێستگەكانی ئەم قۆناغە، ماددەی ٢٣ی یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانە، كە تایبەتمەندییەكی بۆ كەركوك سەلماند و، بەرەچاوكردنی هەندێ لە لایەنەكانی ماددەی ١٤٠ میكانیزمی بۆ شێوەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك دانا.

بەڵام لێرە بە دواوە ماددەكە لەقۆناغی سێیەمدایە. كە دەشێ چارەنووسسازترین قۆناغ بێ. تێكەڵبوونی ئەم ماددەیە بە مەسەلەی ململانێی نێوان شیعە و سوننە، لە هەندێ هەلومەرجدا بە قازانجی جێبەجێ كردنی ماددەكە شكاوەتەوە، بەڵام ئەم مەسەلەیە بەقەد ئەوەی، كە پێویستە پشتی پێ نابەسترێ و دەشێ لە هەندێ هەلومەرجی پێچەوانەدا هیچ قازانجی بۆ جێبەجێ كردنی ماددەكە نەبێ.

چیتر كات لەقازانجی ماددەكەدا نابێ

لەنێو سوننەدا، تا ئێستا ئامادەییەكی روون بۆ جێبەجێكردنی ماددەكە نیشان نەدراوە. لەنێو شیعەشدا نەرمییەك لەم بارەیەوە هەیە، بەڵام ئەم نەرمییە لەبەر دوو هۆ جێی دڵنیایی نییە. یەكەم، لەبەر نەبوونی كۆدەنگی لەنێو شیعەدا لەسەر ئەم ماددەیە. دووەم لەبەر ئەوەی، كە هیچ شتێك گەرەنتی بەدەستهێنانی هەڵوێستێكی پۆزەتیڤ و سەقامگیر ناكات. پاساوی ئەم بۆچوونە ئەوەیە، كە كردنەوەی شوێنێك بۆ ماددەی ١٤٠ لەبەرنامەی حكومەتەكەی نوری مالیكی، لەساڵی ٢٠٠٦دا بەو سەرەنجامە نەگەیشت، كە ببێ بە گەرەنتییەك بۆ جێبەجێكرنی ماددەكە.

زیاتر پێویستمان بەمیكانیزم و تاكتیكی گونجاوتر دەبێ، لەهەندێ رووەوە دەبێ سەرنجی ئەوە بدرێ، كە چیتر كات لەقازانجی ماددەكەدا نابێ . چەند زووتر رێوشوێنی لەبارتر پیادە بكرێ، ئەوەندەش زیانەكانمان كەمتر دەبن.

فەرەنسا داوای جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ دەکات[٢]

 رۆژێک دوای رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر، کۆشکی سپی جەختی کردەوە ئەو رووداوانە ئەو راستییەیان نەگۆڕیوە، کە کەرکوک و ناوچەکانی دیکە، هێشتا ناوچەی کێشەلەسەرن، ئەمەش بەو واتایەیە خاوەنداری بەغدا بۆ کەرکوک و ئەو ناوچانە، هێشتا یەکلایی نەبووەتەوە.

فوئاد مەعسوم سەرۆککۆماری عێراق، لە سەردانیدا بۆ کەرکوک رایگەیاند “ماددەی ١٤٠ ماددەیەکی دەستورییە و دەمێنێ، تاوەکو ئەوکاتەی جێبەجێ دەکرێت”.

لە دوایین هەڵوێستی نێودەوڵەتی هاوشێوەشدا، ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانی هاوبەشدا لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە کۆشکی ئیلیزێ رایگەیاند “پێویستە ماددەی ١٤٠ی دەستوری عێراق، لە ناوچە کێشەلەسەرەکان جێبەجێ بکرێت”.

بەپێی ماددەی ١٤٠ی دەستوری عێراق، ئەرکی دەسەڵاتی جێبەجێکاری عێراقە، تەواوی ئەم ماددەیە جێبەجێ بکات و قۆناغەکانی ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و لەکۆتاییشدا گشتپرسی لە کەرکوک و ناوچەکێشەلەسەرەکانی دیکە ئەنجام بدات. بۆ دیاریکردنی خواستی دانیشتوانی ئەو ناوچانە.

هەرچەندە بڕیاربوو ئەو ماددەیە، تاوەکو کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ جێبەجێ بکرێت، بەڵام تاوەکو ئێستا جێبەجێ نەکراوە، سێ ساڵە لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، سەرۆکی بۆ دەستنیشان نەکراوە.

پێویستە بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی بەعس، هەڵبوەشێتەوە

بابەکر سدیق، بەرپرسی نوسینگەی لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ لە کەرکوک دەڵێ “ئەگەر دەیانەوێ ماددەی ١٤٠ جێبەجێ بکرێت، شاندی دانوستاندکاری کورد بچێتە بەغدا، دەبێ یەکێک لە پرسەکان باسکردنی کاراکردنەوەی لیژنەکە بێت و بەڕەزامەندی هەردوولا سەرۆکی بۆ دەستنیشان بکرێت. بۆ ئەوەی کارەکانی راپەڕێنێت.  داوام کردووە لە بودجەی ٢٠١٨ی عێراقدا بودجە بۆ ماددەی ١٤٠ دیاری بکرێت، ئەمە بۆ ئەوەیە جارێکی دیکە دەستبەکار بکەینەوە و ئۆفیسەکان بەردەوام بن”.

بەرپرسی نوسینگەی لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ لە کەرکوک هەروەها دەڵێ “ئێستا زیاتر لە ١٥ هەزار خێزانی ئاوارە ماونەتەوە و قەرەبوو نەکراونەتەوە، لەهەمان کاتدا زیاتر لە هەشت هەزار خێزانی عەرەبی هاوردە ماونەتەوە قەرەبوو نەکراونەتەوە، بۆیە پێویستە پرسەکە بجوڵێنینەوە بۆ گەڕاندنەوەی زەوییەکان و هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی بەعس”.

کشانەوەیە لە پرۆسەی سیاسی

ئەوەی بەهای ماددەی ١٤٠ی دەستوری عێراق زیاتر دەکات.جەختکردنەوەی حکومەتی عێراقە لەسەر پابەندبوون بەو دەستوورە و جێبەجێکردنی یەکە یەکەی ماددە و بڕگەکانێتی. شاخەوان عەبدوڵڵا، ئەندامی پەرلەمانی عێراق بە رووداوی گوتووە، بۆ جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ و کێشەی خاک، کورد کارتێکی کاریگەری بەدەستەوەیە. ئەویش کشانەوەیە لە پرۆسەی سیاسی.

ئەمریکا هێز رەوانەی ناوچەکە دەکات[٣]

مزاحم ئەحمەد ئەلحوێت، ‌بە ماڵپەڕی فەرمی پارتی دیموكراتی كوردستانی گوت “ئەمەریكا ڕەزامەندی لەسەر داواكارییەكی عەرەبی سوننە دەربڕی، كە داوامان كردبوو هێزەكانیان ڕەوانە بكەن بۆ ئەوەی سەرپەرشتی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەكان بكەن لە پارێزگا سوننەنشینەكان و ناوچە كێشەلەسەرەكان، لەگەڵ دەركردنی هێزەكانی حەشدی شەعبی لە ناوچەكانمان و ،گەڕانەوەی هێزەكانی پێشمەرگە بۆ تەواوی ئەو ناوچانە، چونكە زۆربەی دانیشتوانەكەی كوردن، بۆ ئەوەی شەڕی تایفی ڕوو نەدات”.

ئەلحوێت دەڵێت‌ “واشنتۆن بڕیاریدا، بە ڕەوانەكردنی هێزێكی سەربازی لەو ماوەیەدا بۆ عێراق و دواتر لە ناوچە سوننەنشینەكانی ئەنبار و دیالە، سەڵاحەددین و كەركوك، نەینەوا و ناوچە كێشەلەسەرەكان بڵاو دەبنەوە”.

لە هەڵبژاردنەکان کەرکوک لە دەست دەدەین

لە لێدوانێکی تایبەت بە نوچەنێت، شوان شێخ ئەحمەد، سەرۆکی لیژنەی ناوچەکوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، لە بارەی دۆخی ئەو ناوچانە رایگەیاند “دەتوانم بڵێم، لەوەتەی نەوت لە کەرکوک دۆزراوەتەوە، (١٩٢٧) بەردەوام لە ژێر هەڕەشەی تەعریب دا بووە و تا ئێستاش بەردەوامە”. 

هاوکات ئەم پەرلەمانتارە هۆشداری دەدات”ئەم هەڵبژاردنە، کە زۆری نەماوە بکرێت، بۆ کورد وەک هەڵبژاردنی پێشوو نابێت، لە بەر ئەوەی خەڵکێکی زۆری ئاوارە بووە و ئەوانیش بەداخەوە دەسەڵاتیان بەسەر ناوچەکە هەیە. جیا لەوەش یەکڕیزیش لە ناوکورد دا نییە، (لایەنە سیاسییەکان)، ئەگەر بێتو هەموو حزبە سیاسییەکان بە یەک لیست دەشداری بکەن، پێموایە ئەنجامی باشتری دەبێت، بەڵام لەو پەرتەوازەییەی ئێستا لایەنەکان نیگەرانم، کە لە هەڵبژاردنەکان کەرکوک لە دەست بدەین”. 

شوان ئەعمەد، لەئەگەری جێبەجێنەکردنی دەستوردا رایگەیاند”ئەگەر دەستور جێبەجێ نەکرێت و تەعریب و تەشریع کردن بەردەوام بێ. هەمووی بەزیانی کورد دەشکێتەوە. ئەمەش نابێتە فاکتەری ئارامی لە ناوچەکە، ئەو عەقڵەی لە عێراق باڵادەستە لە گەڵ مەنتقی زۆرینە و کەمینەوە هەڵسوکەت دەکات، بۆیە داهاتوویەکی باش روو لەو ناوچەیە ناکات”. 

 بڕیار وایە لە ١٢-٥-٢٠١٨، هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەران و پارێزگاكانی عێراقبەڕێوە بچێت، بەڵام سوننەكان هەر زوو بە فەرمی داوایان كرد بە هۆی ئاوارەیی زۆرینەی سوننە و وێرانبوونی ناوچەكانیان، هەڵبژاردنەكان دوا بخرێن، بەڵام ئەو داوایەیان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە ڕەتكرایەوە.

ئەنجام

بە گوێرەی لێکدانەوەی شارەزایان، کورد بەهۆی پەرتەوازەیی و رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە و ئاوارەی خەڵکی ئەو ناوچانە، ژمارەی کورسییەکانی دادەبەزێ، کە ئەمەش هەرچی زیاتر دەسەڵاتی شیعە لە عێراق فراوانتر دەکات و کێشەکانی بەردەم کورد و سوننە زیاتر دەبێت و ، جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ ئەستەم تر دەکات. لەبەر ئەوە باشتروایە کورد یەکڕیز و هەموو بە یەک لیست بەشدار بن ،یان بەپێچەوانە هیچیان لە ناوچە جێناکۆکەکان بەشداری هەڵبژاردن نەکەن، ئەوەی پێویست بێ بۆ فشار دروستکردن ئەنجامی بدەن.

سەرچاوەکان:

١ـ   http://www.gulan-media.com/sorani/articles.php?eid=29&id=423

٢ـ http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/031220179

٣ـ  http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=13&a=106640

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com