هۆکارەکانی پیسبوونی ژینگەی هەرێمی کوردستان چییە؟

0

نوچەنێت 
پیسبوونی ژینگە بۆتە یەكێك لەو هۆكارانەی، ئاسایشی جیهانی خستۆتە بەر هەڕەشەو مەترسییەوە، چونكە سنورە سیاسی و ئیدارییە دەستكردەكان ناناسێت و پیسبوونی پێكهێنەرەكانی لەهەر شوێنێكی دنیادا، كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر شوێنەكانی تریش لەجیهاندا. شارەزایەکی ئەو بوارەش دەڵێت، رێکخراوەکانی ئەو بوارەش خۆیان بەشێکن لە کێشەکە و نازانستیانە شیکردنەوە بۆ بابەتەکە دەکەن.

ئێمەش كەبەشێكین لەم دنیایەو لەسەر یەك خاك دەژین و یەك چارەنووس لەگەڵ تەواوی جیهاندا كۆمان دەكاتەوە، ئەركی سەرشانی هەر یەكەمانە، بەپێی تواناو لەسنوری زانیارییەكانی خۆی و پێگەی بەرپرسیارێتی خۆیدا، هەنگاوێك بنێت لەڕێگەی دوور و درێژی پاراستن و چاككردنی ژینگەدا.

رۆژی جیهانی ژینگە و شوێنەوارە نیگەتیڤەكانی پێشكەوتنی مرۆڤ[١]

لە (5)ی حوزەیرانی هەموو ساڵێك، جیهان بە گشتی و ژینگە دۆستان بە تایبەتی، یادی رۆژی جیهانی ژینگە (EDW) بەرز ڕادەگرن، ئەو ڕۆژەی كە نەتەوە یەكگرتووەكان لە كۆنگرەی (ستۆكهۆڵم)ی تایبەت بە ژینگەوە لە ساڵی (١٩٧٢)دا هێنایە ئاراوەو، هەر لەو ڕۆژەشدا (بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ژینگە) (UNEP) دامەزرا. 

ئەم ڕۆژە بۆنەیەكە بۆ هۆشیاری زیاتر لە بواری ژینگەداو، بۆ سەرنج ڕاكێشانی سیاسەتمەدارو بڕیار بە دەستانی جیهان بەلای ژینگەدا، هەروەها دروستكردنی بایەخ پێدانێكی جیهانی بە ژینگەو پێكهێنەرەكانی.

بەدەركەوتنی شوێنەوارە نیگەتیڤەكانی پێشكەوتنی مرۆڤ، لەبواری پیشەسازیی و بیناسازیی و داهێنانی چەندین مەكینەو دروستكردنی زۆرێك لەكارگەو زیادبوونی لە رادەبەدەری هۆكارەكانی گواستنەوە، زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان، بەكارهێنانی بێ سنوری پێكهاتەكانی ژینگە، گوێ نەدان بەچارەنوسی نەوەكانی ئایندە، زیادبوونی زۆری رووبەری خانووبەرە، كەمبوونەوەی رووبەری سەوزایی، كشانی ئاسۆیی شارەكان، زیادبوونی دەنگ و ژاوەژاوی كارگەو هۆكارەكانی گواستنەوە، تێكئاڵانی دیمەنە ناهۆرمۆنییەكان و تێكدانی هەستی بینین، كەمی هۆشیاری ژینگەیی و بایەخ نەدان بەشوێنەوارەكانی پڕۆژە ئەنجامدراوەكان و…هتد.

وڵاتی ئێمەش لەسایەی دەستكردن بەپەرەپێدانی فراوان واچاوەڕوان دەكرێت لەماوەی ساڵانی داهاتوودا بەشێوەیەكی بەرچاو گرفتەكانی پیسبوونی تێدا دەربكەوێت، پاش گۆڕانی بەرەو ژینگەیەكی پیشەسازیی و پڕبوونی شارەكانی بە دانیشتووان و شەقامەكانیش بەهۆكارەكانی گواستنەوە، زیادەڕەویی لەبەكارهێنانی سامانی سروشتی، بەكاربردنی بێ پلانی زانستی و ئاستێكی بەرزی هۆشیاری ژینگەیی و ژینگەی رۆشنبیرییدا. بۆیە ئەركی پاراستنی ژینگەو چاككردنی، ئەركێكی نیشتمانی و مرۆییە، لەهەمانكاتیشدا ئەركێكی ناوخۆیی و جیهانییە، هەروەك ئەركی تاك و كۆمەڵگەش لەهەمانكاتدا. 

لە ڕۆژی جیهانی ژینگەدا، پێویستە لە بیری ئەوەدا بین، كە دابین كردنی پێداویستی یەكانی مرۆڤ لە ڕووی ژینگەییەوە لە مافە سەرەكییەكانی خۆیەتی وەك بەشێك لە مافەكانی مرۆڤە بە گشتی .

بۆ هەموو ئەمانەش بوونی ئیڕادەیەكی بەهێزی سیاسیی و، ئیدارەیەكی زانستیانەی ژینگەیی زۆرگرنگن بۆ جێبەجێكردنی ڕێككەوتنامە نێودەوڵەتییەكانی تایبەت بە ژینگەو، هاوكاریی نێودەوڵەتی و، كەمكردنەوەی هەژاریی و، كۆنتڕۆڵكردنی جەنگەكان و، پەیڕەوكردنی پەرەپێدانی هەمیشەیی و بەردەوام (Sustainable Development) هەنگاوی زۆر گرنگن، كە كاردەكەنە سەر گۆڕینی دروشمەكان لە وشەوە بۆ كردار، لە قسەوە بۆ پڕۆژە.

رۆژی ژینگەیە لە هەرێمی كوردستان و عێراق

ڕۆژی جیهانی ژینگە، هۆكارێكیشە كە بە هۆیەوە گەلان ڕۆژی تایبەتیان بۆ ژینگەی لۆكاڵی خۆیان دیاری كردوو، تیایدا لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و نیشتمانی، چالاكی جۆراوجۆر ئەنجام دەدەن لە پێناوی پاراستن و چاككردنی ژینگەدا، بۆ نموونە:

– (٥)ی حوزیرانی هەموو ساڵێك ڕۆژی جیهانیی ژینگە یە .
– (١٤)ی تشرینی یەكەمی هەموو ساڵێك ڕۆژی ژینگەی وڵاتە عەرەبیەكانە .
– (١٥)ی نیسانی هەموو ساڵێك ڕۆژی ژینگەی عێراقە، كە بە نوسراوی ڕەسمی ئاراستەی ئەنجومەنی حوكمی عێراقم كرد وەك پێشنیارو، ئەنجومەنیش بە ڕەسمی پێشنیارەكەی پەسەندكردوو، لە ساڵی (٢٠٠٤)ەوە هەموو ساڵێك لەو ڕۆژەدا لە پارێزگاكانی عێراقدا چالاكی جۆراوجۆر ئەنجام دەدرێت . 
– رۆژی (١٦)ی نیسانی هەموو ساڵێكیش، رۆژی ژینگەیە لە هەرێمی كوردستاندا كە پێویستە لەو رۆژەدا گرنگی ژینگە زیاتر بۆ هاوڵاتیان روون بكرێتەوە.

هۆکارەکانی پیسبوونی ژینگە چین؟[٢]

زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی زەوی، ئەمەش دەبێتە هۆی زیاتر پەرەسەندنی پیشەسازی بۆ پڕکردنەوەی پێداویستی دانیشتوان، ئەم پیشەسازییانەش کاریگەرییەکی گەورە لەسەر پیسبوونی هەوا و ژینگەی وشکانی و ئاوی دادەنێن لە ڕێگەی پاشماوە کیمیاییەکانیانەوە.

زیادبونی ژمارەی ئۆتۆمبێل، کە لە ڕێگەی گازی یەکەم ئۆکسیدی کاربۆنەوە دەبنە هۆی پیسبوونی هەوا. ناهۆشیاری دانیشتوان بەتایبەتی لە وڵاتە تازەگەشەکردووەکان و گرنگی نەدانی حکومەت بەم لایەنە.

کاریگەرییەکانی پیسبوونی ژینگە

گەرمبوونی جیهان، کە بەهۆی پیسبونی هەوای زەوی چینی ئۆزۆن زیانی پێدەگات، ئەم چینە ڕێگری دەکات لە تیشکە زیانبەخشەکانی خۆر، بە نەمان یاخود لاوازبونی چینی ئۆزۆن تیشکە زیانبەخشەکانی خۆر دەگەنە مرۆڤ و پلەی گەرمی زەویش زیاد دەکات و دەبێتە هۆی،  شێرپەنجەی پێست، بورانەوە و مردن بەهۆی بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەش.

جگە لەمەش پێشبینی دەکرێت، تا ساڵی ٢١٠٠ بە هۆی گەرمبوونی جیهان پلەی گەرمی زەوی ٣ تا ٥ پلەی سیلیزی بەرزببێتەوە و ئاستی دەریاکان ٢٥ مەتر بەرز بێتەوە.

نەخۆشییەکانی سی و دڵ بەهۆی پیسبونی هەوا.

ترشە باران، کە ترشیەتی ژینگە تێکدەدا.

لەناوبرنی گیاندارە ئاوییەکان.

شیبوونەوەی ماددە جیاوازەکان لە سرووشتدا

ئەو ماوەیەی. کە پێویستە بۆ شیبوونەوەی ماددە جیاوازەکان لە سرووشتدا

– بتڵی پلاستیکی ٤٥٠ ساڵ

– عەلاگە ١٠ تا ١٠٠٠ ساڵ بە پێی جۆرەکەی

– دایبی منداڵان ٢٥٠ تا ٥٠٠ ساڵ

– قوتوی ئەلەمنیۆمی ٨٠ تا ٢٠٠ ساڵ

– شوشە بە دەیان هەزار ساڵ

– پاشەڕۆی خۆراک نزیکەی ٦ مانگ

– کاغەز ٢ تا ٦ هەفتە

 
بەڵگە هەبێ خەڵک سزا دەدەین

لەلێدوانێکی تایبەت بە نوچەنێت، لوقمان شێروانی، گوتەبێژی دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەبارەی ژینگەی هەرێمی کوردستانەوە رایگەیاند “ئێمە پلانمان هەیە و پلانەکانیشمان قۆناغبەندین، کە لە ١-٣ تا ٢٠-٣، رێنمایی خەڵک دەکەین لە کاتی ئاگری نەورۆزدا ماددە پلاستی و لاستیکی نەسووتێنن، هەروەها هەڵمەتی وشیارکردنەوەمان هەیە بۆ هاوڵاتیان لە بۆ کاتی گەشت و سەیرانکردنیان کە لە بازگەکان کیسەی زبڵ دەدرێتە هاوڵاتیان و رێنمایی دەکرێن بۆ ئەوەی ناوچە گەشتیارییەکان پیس نەکەن. لایەنەکانی دیکەی پەیوەندیدار وەک شارەوانی و گەشتوگوزار و رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی، هاوکارن. 

بەگوێرەی یاسا هەر هاوڵاتییەک، کە زبڵ فڕبداتە سەرجادە، وێنە یان گرتە ڤیدیۆیی لەسەر ئەو هەڵسوکەوتە ناشارستانییە بگاتە دەستمان، دەتوانین ئەو کەسە سزا بدەین، بەڵام ئێمە زیاتر لەسەر وشیارکردنەوە کارمان کردووە. 

٢٣ پاڵاوگەی نایاساییمان داخستووە

باشترە هەندێک شوێنی گەشتیاری لەلایەن کەرتی تایبەتەوە وەربگیردرێت، تاکو ئەو شوێنە بپارێزرێت و خاوێن بکرێتەوە، بەڵام لە کوردستان بێ بەرانبەرە و فراوانیشە. هاوڵاتی بە ئۆتۆمبیلی خۆی دەچێتە هەندێک شوێن، کە بۆ شارەوانی ئەستەمە و کاتی زۆری دەوێت، بەوەش بۆ ئێمە ئەستەم دەبێت.

لەبارەی سزادانی کۆمپانیاکان، کە هۆکارێکن بۆ پیسبوونی ژینگە لوقمان شێروانی گوتی، لە ساڵی رابردوو (٢٠١٧)، ٢٣ پاڵاوگەی نایاساییمان داخستووە و لە ئەمساڵیش پاڵاوگەیەکی دیکەش داخراوە. هەروەها لەهەر شوێنێک ئاگادار بکرێنەوە لە سەرپێچی بەرانبەر بە ژینگە، دەسبەجێ تیمەکانمان دەگەنە شوێنەکە و رێوشوێن دەگرینەبەر. بەگوێرەی یاسا لە ١٠٠ هەزارەوە تا ١٠ ملیۆن دینار دەتوانین سزا دیاری بکەین.

زۆربەی تاکی کورد بەرانبەر بە ژینگە هەست بە بەرپرسیارێتی ناکات

هەر لەو بارەیە عومەر عینایەت، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان، لە فراکسیۆنی بزووتنەوەی گۆڕان، بە نوچەنێت-ی گوت، بە سێ هۆکار ژینگەمان پیسە:

یەکەم، بەهۆی ئەوەی زۆربەی تاکی کورد هەست بەوەناکات، دەبێ ئەویش هاوبەش بێت لە پاراستنی ژینگەی کوردستان.

دووەم، حکومەت تائێستا هەڵنەستاوە بە پڕۆسەی دابینکردنی ریسایکلین کردنی ئەو زبڵ و خاشاک. راستە شارەکان پاک دەکەنەوە و شەقامەکان پاکە، بەڵام زبڵی شارەکان لە شوێنێکی دیکە دەخەنە ژێر خۆڵەوە و رووبەرێکی فراوان و بەردەوام لە زیاد بوون پیس دەکرێتەوە، ئەمە کارەساتە. 

سێیەم، ئاوی مەجاری (زێراب) خاوێن ناکرێتەوە و دەچێتە ناو رووبارەکان، وەک ئاوی تانجەڕوو کە دەڕژێتەوە ناو دەریاچەی دوکان و کاریگەری لەسەر پیسبوونی ئاوەکە هەیە.  

رێکخراوەکان خۆبەخشانەیە و زیاتر بۆ گەرمکردنی شاشەکان

دکتور رفێق کەرەم ستونی، سەرۆکی رێکخراوی نیان بۆ پاراستنی ژینگە و مامۆستا و پسپۆڕی بایۆلۆجی، سەبارەت بە پیسبوونی ژینگە بە نوچەنێت-ی راگەیاند، پیسبوونی ژینگە دوو دەستەیە، سرووشتی (وەک لافاو و بۆمەلەرزە) و دەستکرد، کە ئێستا بە دەست ئەوانەوە دەناڵێنین، لە هەموو جیهان، مرۆڤ دەیهەوێ بەردەوام سنووری خۆی فراوان بکات، بۆیە دەستکاری ژینگە دەکات، هەندێک جار خوێندنەوەی زانستیانەی بۆ دەکرێت بەڵام کاردانەوی خراپی بەدوادا دێت، وەک ئەوەی لە تورکیا، حکومەت ٦٩ بەنداوی لە سەر رووباری دیجلە و فۆرات دروستکردووە، ئەمە گرفتێکی گەورەیە بۆ تەواوی ئەو وڵاتانەی دەکەونە خوارەوەی تورکیا بەتایبەتی هەرێمی کوردستان. 

رفێق کەرەم ستونی، لەبارەی رێکخراوەکانی بواری ژینگەوە دەڵێت، ئەو رێکخراوانە تەنیا ئارەزوو دەکەن کار بۆ ژینگە بکەن، لە کاتێکدا ژینگە بۆ خۆی زانستێکە، ئیکۆلۆژی (ecology). دەیت و باس لە کێشەی ژینگەیی دەکات، ئەمانە ناتوانن کێشەکان دیاری بکەن و بیر لە چارەسەری بکەنەوە. لەوانەیە نیەتی باش و پاک بێت، بەڵام دەبێ بە شێوازێکی زانستی کاربکات.

سەرۆکی رێکخروای نیان دەشڵێت “دەستەی ژینگە بە کۆمەڵێک یاسا و رێسا کار دەکات، بەڵام رێکخراوەکان خۆبەخشانەیە و زیاتر بۆ گەرمکردنی شاشەکان و پڕکردنەوەی ماڵپەڕەکان و هەوڵدەدات دەستبخاتە ناو کێشە ژینگەییەکان، کەچی خۆی بەشێکە لە کێشە ژینگەییەکان. بەداخەوە ئەمە وەک پێویست گەورە نەکراوەتەوە و کێشە ژینگەییەکان خودی مرۆڤە بەوانەیشەوە لەو بوار دا کار دەکەن”. 

ئەنجام 

بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی ئێستای ژینگەی هەرێمی کوردستان، بەو ئەنجامە دەگەین، کە پێویستە حکومەت لە رێگەی وەزارەتە پەیوەندیدارەکانەوە و رێکخراوەکانی تایبەت بەو بوارە، بە کاری وشیارکردنە و پلانی تایبەت و ستراتیژی پێش بە زیاتر پیسبوونی ژینگە بگرن. ئەگەرنا کاریگەری و لێکەوتەی ژینگەپیسی تێچووـ و بارگرانییەکی زۆر قورستری دەبێت.

سەرچاوەکان

١ـ http://gulan-media.com/sorani/articles.php?eid=33&id=406

٢ـ https://yallairaq.com/ku/

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com