توێژینەوەیەک: خەتەنەکردنی مێیینە لەهەرێمی کوردستان کەمی کردووە

0

شلێر سەعید: هەولێر

خه‌ته‌نه‌ كردنی مێینە، یەکێکە لە هەرە نامرۆڤانەترین جۆرەکانی توندوتیژی رەگەزی لە سەرتاسەری جیهاندا. به‌پێی روپێوی (MICS)، ساڵانه‌ لەسەدا ٧.٤-ی كچان ڕوبه‌ڕووی کرداری خه‌ته‌نه‌كردن ده‌بنه‌وه‌. 

له‌هه‌ندێك ناوچه‌ی هه‌رێمی كوردستان، هێشتا خه‌ته‌نه‌كردنی مێینه‌ به‌ ڕێژه‌یه‌كی زۆر ئه‌نجام ده‌درێت، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌گه‌ڵ دامەزراوەکانی حكومەت و رێکخراوە ناحكومییەكان کاردەکات، بۆ ئەوەی لە رێگای هەڵمەتی هوشیارییەوە، رێگری لەم دیارده‌ به‌ ئازاره‌ بکرێت.

ئەندامێکی ئەنجومەنی باڵای خانمان دەڵێت، دیاردەی خەتەنەكردنی مێینە كەم بۆتەوە، بەڵام بنبڕنەبووە و پێویستە ڕاگەیاندن ڕۆڵی خۆی ببینێت و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی رۆڵیان هەبێت و ئێستا ئێمە وەك ئەنجومەنی خانمان  هاشتاكێكمان كردووە بە ناوی ”كچەكەت خەتەنە مەكە”.

هه‌روه‌ك زانراوه‌، خه‌ته‌نەكردنی مێینه‌ له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ زیان بە ئافره‌تان و كچان دەگەیەنێت، به‌ ئازاره‌ و به‌ برینه‌، بە شێوەیەکی دەمودەست و بۆ هەمیشە، کێشەی تەندروستی دروستدەکات. بۆ نموونه‌، ئه‌و ئافره‌تانه‌ی، كه‌ خه‌ته‌نه‌كراون، مەترسی مردنی منداڵە تازە لە دایکبووەکانیان، زیاتر دەبێت.

لە لێدوانێكی تایبەت بە نوچە، پەروین حەسۆ سادق، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای خانمان دەڵێت: خەتەنەكردنی مێینە لە دێر زەمانەوە هەیە لەناوچەی ناوەڕاست و هەندێ‌ وڵاتیش هەیە، بەتایبەت وڵاتە عەرەبییەكان، كوردستانیش لەوە بەدەر نییە، لە دوای ڕاپەرینەكەی 1991 ڕێكخراوەكانی ژنان و كۆمەڵگەی مەدەنی، زۆر كاریان لەسەر ئەو دیاردەیە كردووە و تا ئێستاش بەردەوامە.

پەروین حەسۆ گوتیشی، لەسەرەتای دروستبوونی ئەنجومەنی خانمان بیرمان لەوە كردەوە، كە ئایا ئێمە چی بكەین تا بزانین ئەو دیاردە كەم بووە یان زیادی كردووە، ویستمان بزانێن ڕێكخراوەكانی تایبەت بە ژنان چەندە كاریگەریان هەبووە لەسەر هۆشیاركردنەوەی خانمان و كەمكردنەوەی دیاردەكە، بۆیە لە ساڵی 2015 بۆ 2016،  لەگەڵ ڕێكخراوی یونسێف، بریارمان دا توێژینەوەیەك بكەین ئەو توێژینەكەش لەهەرچوار پارێزگای كوردستان بو هەڵەبجە، دهۆك، سلێمانی و هەولێر، توێژینەوەکە لەسەر 6 هەزار ژن بوو، كە  ئەوانەی وەرگیران، لەدایك بووی 1994-ن، چونكە تەمەنەكانی دی زۆربەی كراون؛ یەك لە پرسیارەكان بۆ دایكەكەش بوو بۆمان دەركەوت دایكە كان زیاتر لە %60 خەتە كراون و ئەوانەی وەرمان گرت بە پێی ناوچەكان دەگۆڕێت. لە هەولێر 17% بوو لە سلێمانی 12% بوو و دهۆك 4% و هەڵەبجە 1%، بە مەرجێك ئەو دوو پارێزگایە توندوتیژی تێدا زۆربەكەمی هەیە؛ لەئەنجامدا بۆمان دەركەوت، كە ڕیژەی خەتەنەكرد زۆر دابەزیوە بە بەراورد لەگەڵ دایكەكاندا، بەڵام ئێستاش ئەو دیاردەیە ماوە  بەڵام كەمیش بێت تەنانەت یەك حاڵەتیش بێت بەلای ئێمەوە زۆرە، چونكە ئێمە هەوڵمان داوە كوردستان دوور بخەینەوە لە خەتەنەكردنی مێینە.

ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی باڵای خانمان، ئاماژەی بەوەش كرد، کە لە ساڵی ڕابردوو، كە لەگەڵ ڕێكخراوی (یوئێن سی ئەی) پلانێكمان داڕشت بۆ 18 مانگ، واتە (2020-2021) ئەوكارەش لەگەڵ وەزارەتە پەیوەندیدارەكان نەك تەنها ئەنجومەنی باڵای خانمان، کە رۆڵی وەزارەتەکانی پەیوەندیدار چی بێت و چۆن بە هەماهەنگی ئەو دیاردەیە نەهێڵین.

سەبارەت بە سكاڵاكردن پەروین حەسۆ دەڵێت، لە هەرێم سكاڵا نییە، چونكە منداڵەکە ناتوانێ سكاڵا بكات و كە دەگاتە تەمەنی 18 ساڵ، هیچ كچێك سكاڵا لە دایك و باوكی ناكات، بۆیە لە هەرێم سكاڵا نییە، ئێمە هەوڵدەدەین لە هەرێمی كوردستان یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان هەموار بكرێتەوە و بڕگەی خەتەنەكردنی مێینە لەگەڵی هەموار بكرێتەوە، چونكە لە بڕگەكە تێیدایە، كە دەبێ سزای پێ بژاردن و زیندانیش هەبێ.
دڵنیاین خەتەنەكردن هەیە جگە لەمنداڵ، كچی گەورەش كراوە و هەندێ كەس بە پاساوی ئایین دەیكات و هەندێكی بە پاساوی كلتور و دابونەریت، كە لە هەرێمی كوردستاندا هەیە.

لە كۆتایی دا، پەروین ئەوەی خستەڕوو، كە پێویستە ڕاگەیاندن ڕۆڵی خۆی ببینێت و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی رۆڵیان هەبێت و ئێستا ئێمە، وەك ئەنجومەنی باڵای خانمان، هاشتاكێكمان كردووە بەناوی ”كچەكەت خەتەنە مەكە”.

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com