ئایا شۆڕشەکەی شێخ سەعید، دژی سێكۆلاری لە سیستمی هاوچه‌خی توركیا بوو؟

0

ئەسعەد مورادی

شێخ سه‌عیدی پیران (1865-1925) شۆڕشگێڕێكی كورد بوو، كه‌ له‌ 1925 دا به‌یارمه‌تی ژماره‌یه‌كی زۆری پێشمه‌رگه‌، واتە 95 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا دژی دەسەڵاتی ئەو کاتەی تورکیا شۆڕشی به‌رپاكرد و بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر گه‌مارۆی شاری ئامه‌دیان دا.
ئەمەش قۆناغكی گرنگی خەباتی رزگاری خوازی كورد بوو بۆ بەدیهێنانی ئامانجە نەتەوەییەكان وە لەڕێگەی كۆمیتەی ئیستقلالی كوردستان، كە فاكتەرێكی سەرەكی شۆڕشەكە بوو

به‌ڵام هێزه‌كه‌یان تێكشكاو و شۆڕشەکەی سەرکەوتنی بەدەستنەهێنا و شۆڕشه‌كه‌شی به‌ له‌ سێداره‌دانی کۆتاییهات.

سەرهەڵدانی شۆڕش(١)

هەر لەوكاتەی سنوری سوریای فەرەنسی وعێراقی بەریتانی روونكرایەوە و بەشكردنی كوردستان دەستیپێكرد، ئەو هەنگاوانەی هاوپەیمانان نایان هەمووئەو بەڵێنەساختانەیان ڕوون بووەوە، كە بە كوردیان دابوو، بەتایبەتیش، كە پەیماننامەی (لۆزان) واژووكرا لەساڵی (1923) كێشەومافەكانی كوردیان بەستایەوە بەسنورەوە ئیتر لێرەدا هیچ دەرفەتێك بۆ كورد نەمایەوە جگە لەشۆڕش كردن نەبێ، ئیتر لە پارچەكانی كوردستان دەست كراوە بە شۆڕش و ڕاپەرین، بۆ ئەو مەبەستەش پێویستە تیشك بخینە سەربارودۆخی كوردستانی باكوور بۆئەو مەبەستەش (كۆمەڵەی ئیستقلالی كوردستان) لەساڵانی (1922-1923) لەخۆئامادەكردندا بۆشۆڕش هەڵسان بەپەیوەندی كردن بەشۆڕشگێران وە ڕێبەرانی كورد لەوانەش شێخ سەعیدی پیران لە ساڵی (1923) پەیوەندی پێوەكرا لەساڵی (1924)ز كۆمیتەی ئیستیقلالی كوردی لە بەدلیس و شارەكانی تری كوردستانی توركیا بڕیاری پڕچەك كردنی هۆزە كوردیەكانیان داوە بۆئەو مەبەستەش داوای یارمەتیان لەشیخ محمود و سمكۆی شكاك كرد، ئەوەش گوزارشت لەوە دەكات كە پەیوەندی هەبووە لەنێو پارچەكانی كوردستان .

دوای ئەوەی توركیا كوردستانی بەبەشێك لە داگیرگاكانی توركیا دانا، كوردەكانیش كۆنگرەیەكیان بەست لەساڵی (1924) ئەو بڕیرانەیان دابە:

1-سەربەخۆی كوردستان.
2-پیوەندی كردن بەجیهانی دەرەوە بەتایبەتیش یەكێتی سۆفیەت.
3-كوردەكان هەولیان دەدا بەئاشتی كێشەكانیان چارەسەربكەن لەگەڵ توركیا بەڵام بێگومان ئەوە هیچ ئاكامێكی نەبوو بۆ كورد.

بۆیە هەرلەهەمان ساڵدا (1924) ئەوجارە كۆنگریەك بەسترا لەنێوان كوردەكان ونوێنەرانی حوكمەتی توركیا، كە حوكمەت بڕیاری دا چاوبخشێنێتەوە بەداواكاریەكانی كوردان كەبریتیبوون لە:

1-دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتیەكی تایبەت بەناوچە كوردییەكان.
2-حكومەت قەرز بدات بە كوردەكان لە ناوچە كوردییەكان.
3-دەركردنی بڕیاری لێخۆشبوونی گشتی.
4-ڕاگرتنی بڕیاری سەربازی (تجنید) بۆماوەی (5) ساڵ.
5-گواستنەوەی ئەو ئەفسەرانەی حكومەت، كە خراپ بوون لەگەڵ كوردەكان لەناوچەكەدا.

دواتر چەند شۆڕش و ڕاپەڕینێك ڕوویان دا لەوانە ڕاپەڕینی ئەفسەرانی كورد لە كەتیبەی (18) دا و راپەڕینی (بیت الشباب) بەڵام هەر زوو لەلایەن توركەكان دامركانەوە.

بۆ ئەو مەبەستە، علی ڕەزای كوڕی شێخ سەعید، سەردانی دیاربەكر و حەلەبی كرد و بڕیاریان دا لەساڵی (21/3/1925)یەكەم ڕۆژی شۆڕش بێت و پاشانیش چوو بۆ ئەستەنبۆل چاوی بەسەید عەبدالقادر كەوت پاش ئاڵوگۆڕكردنی بیروڕا، عەبدالقادر پێشنیازی كرد كەوا شۆڕشەكە بەشەقڵی ئایین ڕووپۆش بكرێت واتە نازناوی ئایینی پێبدەن بۆئەوەی لایەنگیری و پشگیری زۆر بەدەست بهێنن لەلایەن كورد وغەیرە كوردەوە.

شۆڕشی ساڵی(1925) بەسەرۆكایەتی شێخ سەعیدی پیران، قۆناغكی گرنگی خەباتی رزگاری خوازی كورد بوو بۆ بەدیهێنانی ئامانجە نەتەوەییەكان وە لەڕێگەی كۆمیتەی ئیستقلالی كوردستان، كە فاكتەرێكی سەرەكی شۆڕشەكە بوو جگەلە چەندین هۆكاری تر وەكو:

1-هۆكاری ئابووری: لەدوای هاتنەسەر حوكمی كەمالیەكان بەهەموو شێوەێك دەرگایان والاكرد بۆ توركەكان كەبەناوی بازرگانی كردن باجێكی زۆریان هاویشتە سەرخەڵك وە لەلایەكی تریش هەرچی زەوی وزاری كوردەكان بەتایبەتیش سەرۆك هۆزەكوردەكان بوو هەمووی دەستی بەسەرداگیراوە درا بەوتوركانەی كە لە یۆنان گەرابوونەوە واتە توركەكان لە شوێنی كوردەكان نیشتەجێ دەكران هیچ بوارێكی كاركردن وئابووری بۆ كوردەكان نەمابووە،وە بەهەموو شێوازێك توركە بۆرجوازیەكان سەروەت وسامانی كوردەكانیان دەستی بەسەردا گرتبوو .

2-هۆكاری سیاسی: لەدوای ڕاگەیاندنی كۆماری توركیا كەمالیەكان بۆبەهێزكردنی پێگەی كۆمارەكەیان ودامەزراندنی ئیمپراتۆیەتیەكی بەهێزی توركی بەهەموو شێوازێك كەوتە هەولی بەتورك كردن وگرێدانی ناوچەكوردیەكان بە توركیا،هەر لەدوای پەیماننامەی (لۆزان ) بەهەموو شێوازێك بڕیاری قەدەغەكردنی یانە ورێكخراوە كوردیەكانیان دا هەتا سەرجەم كۆمەلەورێكخراوەكانیش بڕیاری هەڵوەشانەوەی لەسەردرا بەبیانووی ئەوەی نایانەوێدووبەرەكی لەووڵات دروست بێت،وە قوتابخانە كوردیەكانیش خوێندن بەكوردی تێدا قەدەغەكرا بەهەموو شێوازێك سیاسەتی بە توركاندنیان پەیڕەو دەكرد.

3-هۆكاری كارگێڕی: لەڕووی كارگێریەوە توركیا هەمووناوچە كوردیەكانی بەستەوە بەحكومەتی ناوەندەوە واتە كارگێری وسەربەخۆی كوردی نەبوو وەسەرجەم ناوچەكانیش فەرمانبەری توركی وگەندەڵ ونەتەوە پەرست دامەزراند تەنها بۆبێزاركردن وئیهانە كردن بەخەلكی كورد بوو،بەهەموو شێوازێك لەنوسراوەكانیان دا ووشەی كوردستان قەدەغە كرا ولەسەر نەخشەش كوردستانیان سڕیەوە كوردەكانیش بەتوركی وشاخاوی ناوزەند كران.

4-هۆكاری ئایینی: كەمالیەكان هەوڵیان دەدا بۆبەعلمانی كردنی كۆمارەكەیان لەلایەكی تریشەوە هەوڵین دەدا بۆكەم كردنەوەی بایەخ وپلە وپایەی پیاوە ئاینیەكان،بەتایبەتیش لەهەولی لێدانی پلەوپایەی ئایینی شێخەكوردیەكان بوون وەكو شێخەكانی تەریقەتی نەقشبەندی چونكە ئەو پیاوە ئاینی یانە جگەلە پلەی ئایینی خاوەن پێگەو جەماوەرێكی یەكجار گەورەبوون لەنێو كۆمەلگادا،توركەكان باش لەوە گەیشتبوون كەشێخە كوردەكان بەهەزاران مورید و پیاویان هەیە، بۆیە هەوڵیان دەدا لەو ڕووە وە كاریگەری بكەنەسەرشێخە كوردیەكان بۆكەم كردنەوەی هێزو دەسەڵاتیان بەتایبەتیش شێخ سەعید هەوڵی داوە لەرێگای ئایینەوە بەیەك ببەستێتەوە.

پێش ڕوودانی شۆڕش نەخشەو پلانی شۆڕشەكە داڕێژرابوو ڕۆژێكیان دیاری كردبوو بۆهەڵگیرسانی شۆڕش كەبڕیاربوو لە(21/3/1925)بەڵام شۆڕشەكە پێش وادەی خۆی دەستی پێكرد بەتایبەتیش دوای ئەوەی هەندێك لەجەندرمە توركەكان دەچنە گوندەكەی شێخ سەعید بۆ دەستگیركردنی هەندێك لە شۆرشگێران، بەڵام شێخ رێگەیان پێنادات دوو لە جەندرمەكان دەكوژرێن ئەوانی تریش دەستبەسەر دەكرێن لەلایەن موریدەكانی شێخەوە، ئیتر لێرەوە شۆڕش دەستپێدەكات خەلكێكی زۆر بێزاری دەردەبڕن لە سیاسەتی توركەكان.

دوای ئەوەی ئاگری شۆڕش خۆش بوو براكەی شێخ، بەناوی شێخ تاهیر لەگەڵ (300) جەنگاوەر هاتە لای شێخ سەعید و وەخەڵكێكی زۆرناڕەزاییان دەڕبری لەدەسەڵاتی تورك نزیكەی (15)هەزار شۆڕشگێر دەبوون بەرامبەربە (25)هەزار سەربازی سوپای توركیا، سەرەتا شۆڕشگێران چەند ناوچەیەكیان گرت دواتر دەستیان گرت بەسەر (جەنگوش، ئالەزیك، پیران، خارپوت، هەتا گەیشتە بەتلیس و وان و سەرعەت و دێرسم، شێخانی دێرسم پشتگیری شێخ سەعیدیان كرد و هاتنە پاڵ شۆڕشەكە، بەڵام عەلەوییە كوردەكان بەهۆی جیاوازی ئایینەوە نەهاتن بۆیارمەتی دانی شێخ و هاوەڵانی، توركەكان ترسێكی زۆری هەبوو لە دانیشتوان، چونكە خەڵك بەجۆش وخرۆشەوە بەرەو شۆڕشەكە دەچوون و بەشداریان دەكرد، هەتا هەندێك لە عەرەب و ئەرمەنییەكانیش لە پاڵ كوردەكان بەشداریان دەكرد، هەر شوێنێك ئازاد دەكرا كارگێریەكی نوێ لێ دادەمەزرا، توركیا ترسیان هەبوو لەكەوتنی دیاربەكر چونكە ناوچەیەكی گرنگ بوو بۆهەردوولا، شۆڕشگیران بەرەو دیاربەكر دەچوون وهاواریان دەكرد بژی ئازادی-بژی كوردستان و هێزێكی زۆری كەمالی چوونە ناو دیاربەكر خەڵكیان لەچەك داماڵی هەتا نەچنە ناو شۆڕشەوە (25) تۆپیان لەسەرقەڵای شارەكە قایم كرد.

ڕێككه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بڕیاری هه‌ڵگیرسانی شۆرشێكی نوێ(٢)

شێخ سه‌عیدی پیران (١٨٦٥-١٩٢٥) شۆڕشگێڕێكی كورد بوو كه‌ له‌ ١٩٢٥دا به‌یارمه‌تی ژماره‌یه‌كی زۆری پێشمه‌رگه‌ دژ به‌حكومه‌تی كۆماری توركیا شۆڕشی كردو بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر گه‌مارۆی شاری ئامه‌دیان دا، به‌ڵام هێزه‌كه‌یان تێكشكاو پاشان شێخ سه‌عید له‌سێداره‌درا.

شیخ سه‌عید ساڵی 1865 له‌ناوچه‌ی پاڵوو له‌دایكبووه‌. یه‌كێكه‌ له‌شێخه‌ به‌رزه‌كانی نه‌قشبه‌ندی. له‌پاش مردنی باپیره‌ی شیخ عه‌لی، باوكی ناوچه‌ی پاڵووی به‌جێهێشتووه‌و ڕوویكردۆته‌ شاری خنیس. شێخ سه‌عید خوێندنی دینی له‌و شاره‌ ته‌واوكردوه‌، پایه‌‌و ڕێزی كۆمه‌ڵایه‌تی شێخ و زیره‌كی و لێهاتوویی و ده‌وڵه‌مه‌ندی بۆته‌ هۆی سه‌ره‌كی بۆئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆو پته‌و به‌شێخ سه‌عیده‌وه‌ بكات له‌كوتایی هاوینی 1923 یوسف زیبا, كه‌ سه‌رۆكێكی بزوتنه‌وه‌ی كوردو نائیبی كۆنی شاری به‌تلیس بووه‌ له‌ په‌رله‌مانی توركیادا، چۆته‌ خنیس بۆ خزمه‌تی شێخ سه‌عیدو ڕێككه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بڕیاری هه‌ڵگیرسانی شۆرشێكی نوێ بده‌ن. له‌زستانی 1923 تا 1924 سه‌رۆك هۆزه‌كان و ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون كۆبونه‌وه‌ی فراوانیان له‌ناوچه‌ی پاڵوو به‌ست كه‌ تیایدا باس له‌فراوانكردن و خۆسازدان بوو بۆ چالاكی كردن له‌پێناو بزوتنه‌وه‌ی نهێنی و خۆئاماده‌كردن بۆ ڕاپه‌ڕینی نوێ بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان.

ئه‌م كارو بڕیاره‌ش تا ڕاده‌یه‌كی به‌رفراوان به‌یارمه‌تی شێخ مه‌حمودی حه‌فیدو سمكۆی شكاك بوو، هه‌روه‌ها بڕیاردرا یاداشتێك ده‌رباره‌ی پشتگیری نه‌ته‌وه‌ی كورد بۆ كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان (عسبه‌ الامم) بنێرن خالید جه‌بری و یوسف زیبا چالاكترین ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبون بوون كه‌ هه‌موو بڕیاره‌ گرنگه‌كانی كۆمه‌ڵه‌یان ده‌گه‌یانده‌ دوورترین ناوچه‌كانی كوردستان و ئاماده‌ییه‌كی هه‌میشه‌ییان له‌نێوان سه‌رۆك هۆزه‌كاندا په‌یداكردبوو، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پارتی جه‌مهوری پێشكه‌وتووی توركیا په‌یداكردبوو كه‌ له‌تشرینی دووه‌می ١٩٢٥ دامه‌زرابوو، به‌ڵام به‌هۆی خیانه‌تكاری سه‌رۆكه‌كانی هۆزی خورمیك كه‌ ده‌نگوباس و خوئاماده‌كردنی گه‌یانده‌ یاساوڵانی ڕژێمی توركیا، به‌بڕیاری مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك، یوسف زیباو خالید جه‌بری به‌گ گیران و ڕه‌وانه‌ی زیندانی به‌تلیس كران، له‌پاش گرتنی ئه‌م دوو سه‌ركرده‌یه‌ كۆمه‌ڵه‌ وه‌ك پیویستیه‌كی گرنگ به‌په‌له‌ بریاریدا كه‌ شیخ سه‌عیدی پیران هه‌ڵبژردرێت و بكرێت به‌ سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون.

شیخ سه‌عید له‌پاش هه‌ڵبژاردنی به‌سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ بڕیاری هه‌ڵگیرسانی بزوتنه‌وه‌ی چه‌كدارانه‌ی دا، به‌ڵام زیاتر ده‌یویست بڕیاره‌كه‌ مۆركی كوردستانی گه‌وره‌ی پێوه‌ دیاربێت له‌به‌رئه‌وه‌ عه‌لیڕه‌زای كوڕی نارده‌ شاره‌كانی ئامه‌دو حه‌ڵه‌ب بۆ زانینی بیروبۆچوونی سه‌رۆكه‌كانی كوردی سوریاو عیراق و ئێران بۆ زیاتر رێككه‌وتن له‌سه‌ر كاتی گشتی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌.

له‌پاش كوبونه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌شاری حه‌ڵه‌ب، هه‌مووان گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ مافی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی كورد به‌بێ شۆڕشێكی چه‌كدارانه‌ مه‌حاڵه‌ مسۆگه‌ر بكرێت. پاشان، ڕۆژی 21 ئازاری ساڵی 1925 دانرا به‌یه‌كه‌م ڕۆژی هه‌ڵگیرسانی شۆڕش. له‌نیوه‌ی دووه‌می مانگی یه‌كه‌می ساڵی 1925 دا شێخ سه‌عید گه‌شتێكی به‌زۆربه‌ی ناوچه‌كانی كوردستاندا كرد، ده‌چووه‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ك به‌كۆمه‌ڵ لایه‌نگرو دۆست ڕوویان تێده‌كرد. له‌ ٥ی شوباتی 1925 شێخ سه‌عید خانی به‌جێهیشت له‌گه‌ڵ سه‌د سواره‌ به‌ره‌و گوندی پیران به‌ڕێكه‌وتن بۆ ماڵی عه‌بدولره‌حیمی برای. هه‌ر له‌و شه‌ودا مه‌فره‌زه‌یه‌كی سوپای تورك به‌سه‌رۆكایه‌تی حوسنی ئه‌فه‌ندی و موسته‌فا عالیم كه‌ هاتبوون بۆ گرتنی چه‌ند كه‌سێك له‌ گوندنشینه‌كان. شێخ سه‌عید ڕازی نه‌بوو كه‌ كه‌س بگیرێ. ئه‌مه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ردوو لا سه‌نگه‌ر له‌یه‌ك بگرن. له‌پاش شه‌ڕو ته‌قه‌كردن چه‌نده‌ها كه‌س له‌ مه‌فره‌زه‌ی دوژمن كوژران و ئه‌وانی تریش به‌ئه‌سیری گیران.

ئه‌م ڕوداوه‌ له‌پڕه‌ بووه‌ هۆی ڕێگرێكی سه‌ره‌كی ناوه‌خت له‌ كامل ‌نه‌بوونی خۆئاماده‌كردنی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی شێخ سه‌عید. كاتێك شێخ تایه‌ری برای شێخ سه‌عید ئه‌م هه‌واڵه‌ی بیست، بێ وه‌ستان و چاوه‌ڕوانی له‌ ١٠ی شوباتی ئه‌و ساڵه‌دا كونتڕۆڵی شارۆچكه‌ی لیچه‌ی كردو ده‌ستی به‌سه‌ر گشت پاره‌و نووسین و نامه‌‌و ته‌لگرافی نهێنی ڕژێمدا گرت، له‌ڕۆژی 11ی شوباتدا، له‌گه‌ڵ دووسه‌د هه‌زار سواره‌ چوونه‌ خزمه‌ت شێخ.

به‌هۆی خیانه‌تی سه‌رۆك هۆزێک،
شێخ سه‌عید و ٢٦ شۆڕشگێڕی تر
له‌سه‌ر پردی چه‌می مۆراچ به‌دیل گیران

شێخ سه‌عیدی پیران بۆچی ڕاپه‌ڕی‌ و چی ده‌ویست؟(٣)

شێخ سه‌عیدی پیران وه‌ك خه‌باتگێڕێكی كوردو سه‌ركرده‌یه‌كی موسڵمان‌و كه‌سایه‌تییه‌كی كاریزمی‌و درێژه‌پێده‌ری خه‌باتی پێش خۆی، ناوێكه‌ له‌سه‌ر تابلۆی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد ناسڕرێته‌وه‌. ناوبراو ساڵی 1865 له‌ گوندی (پیران)ی سه‌ر به‌ قه‌زای (بالوو)ی پارێزگای (ئالازاغ)ی توركیا له‌دایكبووه‌، له‌ شاره‌كانی كوردستان فه‌قێیه‌تی ته‌واو كردووه‌، له‌گه‌ڵ زانستدا بایه‌خی به‌ ئیرشادو عیرفانیش داوه‌، به‌ڵام زۆرێك له‌ ڕێچكه‌ ته‌قلیدییه‌كانی شكاندووه‌، بۆ نمونه‌ نه‌یهێشتووه‌ ده‌ستی ماچ بكرێت، یان صۆفی‌و موریده‌كان بۆی بچه‌منه‌وه‌، هه‌رچه‌ند زۆر به‌ هه‌یبه‌ت‌و ویقاریش بووه‌. له‌ كۆتایی ساڵی 1924وه‌، كه‌وته‌خۆ بۆ سازدانی شۆڕشێكی نوێ، شۆڕشێكی دووسه‌ره‌ی ئاوكێش، كه‌ ئاسه‌واره‌كه‌ی به‌كه‌س هه‌ڵنه‌ده‌گیرا، چونكه‌ له‌سه‌رێكه‌وه‌ ده‌یویست خیلافه‌تی ئیسلامیی بگێڕێته‌وه‌، له‌سه‌رێكی تریشه‌وه‌ ده‌یویست كوردستان ئازاد بێت‌و گه‌لی كورد به‌مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی بگات. دوو ئامانجی گه‌وره‌و شیرین لای خۆی‌و شۆڕشگێڕان‌و گه‌له‌كه‌ی، به‌ڵام تاڵ‌و زه‌حمه‌ت لای كه‌مالییه‌كان‌و زلهێزانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و ئه‌وروپای نه‌یاری خۆرهه‌ڵات.

زۆر پێویسته‌ نه‌وه‌ی نوێی ئێمه‌ی كورد به‌ تایبه‌تی‌و هه‌موو ئوممه‌تی ئیسلام به‌ گشتی، به‌و كه‌ش‌و هه‌وا سیاسی- كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ئاشنا ببێت، كه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ ڕاپه‌ڕینی شێخ سه‌عید، كه‌ پێم وایه‌ وێناكردنی ئه‌و كه‌ش‌و هه‌واو هه‌ل‌و مه‌رجه‌ ناوخۆییه‌ی توركیاو ده‌ره‌وه‌ی توركیا، وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌مان ده‌داته‌وه‌، كه‌ ئاخۆ (شێخ سه‌عیدی پیران) بۆچی‌و له‌ پێناوی چیدا ڕاپه‌ڕی؟ ئه‌مه‌ش پێویست ده‌گێڕێت كه‌ پێش ئه‌وه‌ بزانین (كه‌مال ئه‌تاتورك) چی كردو چ هه‌ڵوێستێكی هه‌بوو، به‌ تایبه‌تی له‌به‌رده‌م بێگانه‌و نه‌یارانی خیلافه‌تی ئیسلامیدا؟
مێژوونوسان دووپاتیان كردۆته‌وه‌ كه‌ باڵوێزی به‌ریتانیا له‌ كۆنگره‌ی ئاشتی 1922، ڕاشكاوانه‌ به‌نوێنه‌ری توركیای وتووه‌: “ئێمه‌ ناتوانین بڕیاری سه‌ربه‌خۆیی ئێوه‌ بده‌ین، چونكه‌ ئێوه‌ جارێكی تر ده‌بنه‌وه‌ به‌ سه‌نته‌ری كۆبونه‌وه‌ی موسڵمانان‌و هه‌مان كێشه‌ی خۆرهه‌ڵات -كه‌ زۆر ماندوو بووین به‌ ده‌ستییه‌وه‌- دوباره‌ ده‌بێته‌وه‌”.

سه‌رچاوه‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن هه‌ر ئه‌و كاته‌ ئه‌تاتورك دڵنیای كردونه‌ته‌وه‌، كه‌ مه‌رجه‌كانیان قبوڵ ده‌كات، بۆیه‌ ساڵی 1923 باڵیۆزی به‌ریتانیا (كارزون) چوار مه‌رجی بنه‌ڕه‌تی پێڕاگه‌یاندوون، كه‌ مه‌شهورن به‌ (مه‌رجه‌كانی كارزون)، كه‌ بریتین له‌: خۆداڕنین له‌ ئایینی ئیسلام‌ و ڕاگه‌یاندنی ڕه‌سمی كۆتایی خیلافه‌تی ئیسلامی و بنبڕكردنی ئه‌و جوڵانه‌وانه‌ی باس له‌ گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ت ده‌كه‌ن‌ و وازهێنان له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلام‌ و كاركردن به‌ یاسا خۆرئاواییه‌كان.

ئه‌تاتورك به‌م مه‌رجانه‌ ڕازی بوو، هه‌موویانی جێبه‌جێ كرد، وڵاتانی عه‌ره‌بیش نقه‌یان لێوه‌ نه‌هات، وه‌ك له‌ بڕگه‌ی داهاتوودا ڕوونتر به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ئه‌م باسه‌ ته‌واو ده‌كه‌م.

رونالد لیندسی: شوڕشی شێخ سه‌عید،
یه‌كه‌م جوڵانه‌وه‌ی له‌به‌رچاو بوو دژی حه‌زه‌ سێكۆلاری و عه‌لمانییه‌كه‌ی سیستمی هاوچه‌خی توركیا

ئه‌مه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كیی كه‌ش‌و هه‌واكه‌ بوو، ئه‌وه‌ش وه‌زعی ناوه‌نده‌ عه‌ره‌بی‌و ئیسلامییه‌كان بوو، بۆیه‌ شێخ سه‌عیدی پیران زۆر بوێرانه‌و ڕاشكاوانه‌ ڕۆژی 14/2/1925دا فتوایه‌كی ده‌ركردو خۆی به‌ ناونیشانی (سه‌ركرده‌ی موجاهدین) ڕاگه‌یاند، به‌ڵام كه‌ جیهادو شۆڕشه‌كه‌ی ده‌ستی پێكرد، ناونیشانی خۆی گۆڕی بۆ (خزمه‌تكاری موجاهدین)و گوندی (داره‌خانی) كرده‌ مه‌ڵبه‌ندی سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕش، دروشمه‌كه‌شی، ته‌نها دوو وشه‌ بوو: (بژی خیلافه‌ت، بڕوخێ كه‌مالیه‌ت)، (له‌ پێناوی خواو شه‌ریعه‌ت).

به‌پێی سه‌رچاوه‌كانی به‌رده‌ستمان، ئامانج له‌ شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران، ئه‌مه‌ بوو: “سه‌ربه‌خۆیی كوردستان‌و گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ت‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی مه‌حكه‌مه‌ قه‌زایییه‌كان، به‌پێی قورئانی پیرۆز.”

باڵیۆزی ئه‌و كاته‌ی به‌ریتانیا له‌ توركیا (ڕونالد لیندسی) له‌ لێدوانێكیدا بۆ ڕۆژنامه‌كانی توركیا، ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌ره‌وه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت: شوڕشی شێخ سه‌عید بۆ دین‌ و نه‌ته‌وه‌ی كورد بوو، یه‌كه‌م جوڵانه‌وه‌ی له‌به‌رچاو بوو دژی حه‌زه‌ سێكۆلاریی‌ و عه‌لمانییه‌كه‌ی سیستمی هاوچه‌خی توركیا، بۆیه‌ شێخ سه‌عید له‌ پێناوی ئایین‌ و ڕه‌وشت‌ و گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌تی ئیسلامی هه‌وڵی ده‌دا، هه‌روه‌ها له‌ ڕاستیشدا خه‌ونی ده‌دی به‌ دامه‌زراندنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆوه‌.”

ڕه‌نگه‌ مێژوونوسی به‌ریتانیش (1889-1975)، یه‌كێك بێت له‌و نوسه‌رانه‌ی به‌ وردی ده‌ستنیشانی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شوڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عیدی كردبێت، چونكه‌ ده‌ڵێت: “شوڕشی شێخ سه‌عید به‌رهه‌ڵستكارییه‌ك بوو دژی سیاسه‌تی (غه‌ربگه‌رایی)و (مه‌ركه‌زیه‌ت)‌و (به‌تورككردن)، گه‌یاندنی په‌یامی سه‌ركردایه‌تی كورد بوو كه‌ واز له‌ده‌ستكه‌وته‌ ئاینیی‌و ئه‌قتاعییه‌كان ناهێنن.”

له‌ سه‌رێكی تره‌وه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ پارێزراوه‌كانی وڵاتی فه‌ره‌نسا -تایبه‌ت به‌ شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عید- ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌ردوو ڕه‌هه‌ندی ئیسلامی و نه‌ته‌وه‌یی شۆڕشه‌كه‌ دووپاتده‌كاته‌وه‌، له‌یه‌كێك له‌و به‌ڵگه‌نامانه‌دا ده‌قی ڕاپۆرتێكی قۆماندانی فه‌یله‌قی هه‌شته‌می توركیا هاتووه‌، كه‌ ده‌ڵێت: “به‌ڵگه‌نامه‌گه‌لێكمان گرتووه‌، كه‌ باسی هاریكاریی ئه‌رمه‌ن‌ و نه‌ستورییه‌كان ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ شێخ سه‌عید، بۆ هاریكاریكردنی دامه‌زراندنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ.” بۆ لایه‌نه‌ ئاینییه‌كه‌ی ئامانجه‌كانی شێخ‌ و شۆڕشه‌كه‌شی، له‌ هه‌مان ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی حكومه‌تی فه‌ره‌نسادا هاتووه‌: ئه‌م شۆڕشه‌ ده‌یویست ئاینی پیرۆزی ئیسلام وه‌ك په‌رده‌یه‌ك به‌كاربێنێت بۆ پارچه‌ پارچه‌كردنی نیشتیمان (مه‌به‌ستی توركیایه‌)، شۆڕش ئامانجی دابڕانی به‌شێكی نیشتمانی توركیا بوو.

له‌ 29ی حوزه‌یرانی 1925 دا له‌ دادگای دیاربه‌كر بڕیاری له‌سێداره‌دان بۆ شێخ سه‌عیدو 47 شۆڕشگێڕی هاوكاری ده‌رچوو، ڕۆژی دواترو له‌ 30ی حوزه‌یرانی 1925 شێخی سه‌ربه‌رز برایه‌ به‌ر په‌تی سێداره‌، شێخ سه‌عید له‌ژێر قه‌ناره‌كه‌دا وتی: “ژیانی سروشتیم له‌ كۆتاییه‌كه‌ی نزیك ده‌بێته‌وه‌، هه‌رگیز په‌شیمان نیم له‌وه‌ی كه‌ خۆم به‌ قوربانی میلله‌ته‌كه‌م ده‌كه‌م، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بۆ ئێمه‌ كه‌ نه‌وه‌كانمان هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زاریی ئێمه‌ نه‌كه‌ن به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنانمان”.

سەرچاوەکان:

١_ https://www.regaykurdistan.com/index.php/hewal-2018/52-2015-07-10-20-32-39/17207-2018-02-24-07-35-02

٢_ https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=10551&type=farhang

٣_ http://www.milletpress.com/Detail.aspx?Jiamre=427815

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com