داڕمانی نرخی نەوت و کاریگەری لەسەر ئابوری عێراق و هەرێم!

0

ئەسعەد مورادی

لەکاتێکدا ڤایرۆسى کۆرۆنا بەرۆکى بە جیهان گرتووە و بەدواى خۆشیدا دابەزینى نرخى نەوتی هێنا، لەم دۆخەدا دەوڵەتان و میلەتانى جیهان کەوتونەتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکى گەورە کە سیستم و ئیدارە و حوکمڕانیەکانیانى خستوەتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی گەورە، ئایا کێ دەتوانێ بەرگەى ئەم گۆڕانکارییە ئابورى و کۆمەڵایەتیانە بگرێت و کێش ناچارە لەبەردەم ئەم هێرشە جیهانیەدا چۆک دا بدات؟ لە کاتێکدا دوێنێ‌ دوشەممە 20-4-2020, نرخی نەوتى خاوی رۆژئاوای تەكساس بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزی و گەیشتە (39-) دۆلار. ئەمشەو گەیشتەوە 13 دۆلار و نرخی نەوتی برێنت گەیشتووەتە ١٩ دۆلار.

حکومەت و نەتەوە بەهێزەکان ئەوانەى، خاوەنى ئیدارە و سیستمى تۆکمەن، لەپاش هەر ئەزمون و هێرشێکى دەرەکى سەرەڕاى ئەوەى باج دەدەن، بەڵام دواتر بەهێزتر و تۆکمە تر دێنە دەرەوە، ئەمانە ئەو یاسایە بەسەریاندا دەچەسپێت، کە دەڵێت “لێدانێک نەمکوژێت بەهێزم دەکات”.

کۆرۆنا
بڵاوبونەوەی کۆرۆنا وەک پەتایەکی جیهانی کە کۆتایی مانگی دیسەمبەری رابردو لەناوچەی هوبی چینەوە دەستیپێکرد، کاریگەری زۆر نەرێنی لەسەر ئابوری جیهان هەبوە و تائیستا 2.7 ملیار دۆلار زیانی بەئابوری جیهان گەیاندوە کە کۆی داهاتی وڵاتێکی وەک بریتانیایە.

بەهۆی کۆرۆناوە پەیوەندییە بازرگانی و سیاسیی و زۆربەی جوڵە ئابورییەکانی جیهان راگیراون، لەبەرئەوەی لەدوەم گەورە وڵاتی ئابوری جیهانەوە دەستیپێکرد و دواتر وڵاتانی گەورە و کاریگەری دیکەی ئابوری جیهانی وەک ئیتاڵیا، کۆریای باشور و ژاپۆنی گرتەوە، هاوکات تائێستا زیاتر لە 30 ویلایەتی ئەمریکای تەنیوە کە خاوەنی گەورەترین ئابوری جیهانە، بەوەش گەشەی ئابوری جیهان خۆی لەلاوازترین حاڵەتیدا دەبینێتەوە لەماوەی 10 ساڵی رابردودا، ئەوەش وایکرد بەردەوام نرخی نەوت لەبازاڕەکانی جیهاندا رولەکەمبونەوە بکات.(١)

قه‌یرانی دارایی كاریگه‌ریی له‌سه‌ر توانای هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت له‌ چه‌ندین بواردا، به ‌تایبه‌ت له‌ توانای دابینكردنی ئاسایشی ته‌ندروستیی خه‌ڵك، چونكه‌ له‌ ئێستادا پێویسته‌ حكومه‌ت بودجه‌یه‌كی باش بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا ته‌رخان بكات. هه‌رچه‌نده‌ له ‌لایه‌نه‌ ته‌ندروستییه‌كه‌وه‌ هه‌وڵی خێرا هه‌یه‌ بۆ ڕێگرتن له‌ قه‌یرانه‌كه،‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش سه‌رمایه‌دار و ڕێكخراوه‌ جیهانییه‌كانیش هاتوونه‌ته‌ سه‌ر خه‌ت، به‌ڵام دیوه‌ ئابوورییه‌كه‌ی قه‌یرانه‌كه‌ مه‌ترسیی په‌تاكه‌ی سه‌ختتر كردووه‌، بۆیه‌ ئه‌م دوو قه‌یرانه‌ ترس و مقۆمقۆی دووباره‌ دواخستن و پاشه‌كه‌وت و بڕینی مووچه‌ی مووچه‌خۆرانی له‌ناو چین و توێژه‌ جیاوازه‌كان گه‌رم كردووه‌.

دابەزینی نرخی نەوت وادەکات زۆربەی ئەندامانی ئۆپێک تووشی کورتهێنانی بوودجەی گشتی دەبن بەم نرخەی ئیستای نەوت و ئەمەش کاریگەری خراپی دەبێت لەسەر ئابووری ئەو وڵاتانە کە بۆ دابین کردنی بوودجە بشت بە داهاتی نەوت دەبەستن و عێراق و لیبیا لە سەرووی ئەو وڵاتانەن کە پشت بە نەوت دەبەستن بۆ داهات.

لەماوەی رابردوودا، رێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك) هەوڵیاندا بڕی هەناردەكردنی نەوت كەمبكاتەوە بەمەبەستی ڕاگرتنی نرخی نەوت، كە بەهۆی كاریگەری كۆرۆنا و کەمبونەوەی گەشەی ئابوری جیهانەوە نرخەکەی کەمبووەتەوە، بەڵام روسیا رەتیكردەوە بەردەوامبێت لەسەر سیاسەتی كەمكردنەوەی بڕی هەناردەكردن (کەمکردنەوەی ملیۆنێک و 500 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا)، بۆ راگرتنی نرخی نەوت. وەك تۆڵەكردنەوەیەكیش، حکومەتی سعودیە بڕیاری زیادکردنی هەناردەی نەوت و کەمکردنەوەی نرخی نەوتی راگەیاند، بەم بڕیارەش نرخی نەوت لەبازاڕەکانی جیهاندا لەسەدا 26.9%ی بەهاکەی لەدەستدا.

مۆسکۆ ریاز لەو بارەیەوە چی دەڵێن؟

ڤلادمیر پوتن، سەرۆکی ڕوسیا هەموو لۆمەی ئەم دابەزینەی نرخی نەوتی خستۆتە ئەستۆی عەرەبستانی سعودیە و دەڵێت هۆکاری یەکەمی دابەزینی نرخی نەوت، بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنایە. هەروەها هۆکاری دووهەمیش کشانەوەی هاوبەشەکانمانە لە سەودای ئۆپیک و هاوپەیمانەکانی و زیادکردنی بەرهەمهێنان و هەروەها لە هەمان کاتیشدا ئامادەییان دەربڕیوە بۆ کەمکرنەوەی نرخ”.

لە بەرانبەردا شازادە عەبدولعەزیز بن سەلمان بن عەبدولعەزیز، وەزیری وزەی شانشینی عەرەبستانی سعودیە، لە ڕاگەیاندنێکدا دەڵێت “وەزیری وزەی ڕوسیا دەستپێشخەر بووە لە پێدانی زانیارییەکان بە میدیاکان و لێدواندان سەبارەت بەوەی هەندێک وڵات دەستبەرداری وابەستەییەکانیان بوون لە ڕۆژی 1-ی مانگی چوارەوە، ئەمەش وەهای کرد ئەو وڵاتانە ڕێژەی بەرهەمهێنانی نەوت زیاد بکەن، تا بتوانن کورتهێنانی داهاتەکانیان پڕ بکەنەوە”.

کاریگەری داڕمانی نرخی نەوت لەسەر ئابوری عێراق و هەرێمی کوردستان

کەمبونەوەی نرخی نەوت کاریگەری راستەوخۆی لەسەر تەواوی وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت دەبێت لەسەر ئاستی جیهان، عێراق و هەرێمی کوردستانیش بەرکەوتەی راستەوخۆی ئەو کاریگەرییە دەبن، بەوپێیەی لەسەدا 95-ی خەرجییەکانیان پشت بەداهاتی نەوت دەبەستێت.

لەوبارەیەوە، ئەحمەدی حاجی رەشیدا ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بەخەندانی رایگەیاند، بەکەمبوونەوەی هەر دۆلارێک لەنرخی نەوت رۆژانە عێراق زیانی یەک ملیار و 500 ملیۆن دیناری لێدەکەوێت.

ئەحمەدی حاجی رەشید دەشڵێت، کە عێراق بەتەواوەتی پشت بەداهاتی نەوت دەبەستێت، لەبەرئەوە لە ئەگەری بەردەوامبونی کەمبوونەوەی نرخی نەوت کارەساتی گەورەی ئابوری لەعێراقدا روودەدات و پێناچێت چیتر ئەو وڵاتە بتوانێت خەرجییەکانی بەوشێوەی ئێستا دابینبکات.

لای خۆشییەوە، جەمال کۆچەر، پەرلەمانتاری کورد لە پەرلەمانی عێراق راگەیاند، “بەو پێیەی نەوت زۆرینەی رەهای بودجە و خەرجییەکانی عێراق پێکدەهێنێت، مەترسی روودانی کارەساتی ئابووری بۆ خەڵكی هەرێم و عێراق هەیە و پێویست دەکات لە دانیشتنێکی ئاشکرادا وردەکارییەکان بۆ رای گشتی ئاشکرا بکرێت”.

لای خۆشییەوە، محمد حسێن، بەڕێوەبەری ناوەندی عێراقی بۆ لێکۆڵینەوە و شیکاریە سیاسییەکان، لەچاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ دەنگی ئەمریکا، لێکەوتەکانی دابەزینی نرخی نەوت لەسەر دۆخی دارایی و ئابووری عێراق و هەرێمی کوردستان خستۆتەڕو، جەختیشی لەسەر ئەوە کردۆتەوە، دابەزینی نرخی نەوت، گرفتی گەورەی بۆ عێراق و هەرێم دروستدەکات.

بەڕێوەبەری ناوەندی عێراقی بۆ لێکۆڵینەوە و شیکاریە سیاسییەکان، پێیوایە ناتوانرێت پێشبینی بۆ نرخی نەوت بکرێت، بەو پێیەی بازاڕی نەوت زۆر ناسەقامگیرە، دەڵێت “ئەو فاکتەرانەی بڕی خواست و خستنەڕو دیاری دەکەن، ناجێگیرن و ڕۆژانە دەگۆڕێن.
 
محەمەد حسێن، راشیگەیاند، بازاڕ زۆر ناسەقامگیرە، فاکتەرەکانی ناسەقامگیری بازاڕی نەوتیش هەر لە ڤایرۆسی کۆرۆناوە تا دەگاتە ڕێکنەکەوتنی سعودیە و روسیا، یاخود روسیا و ئۆپیک، بەردەوامیان هەیە، کە بەردەوامی فاکتەرەکان، دیار نییە نرخی نەوت بۆ کوێ دەبات.

کەی نرخی نەوت بەرزدەبێتەوە؟

بەرێوەبەری ناوەندی عێراقی بۆ لێکۆڵینەوە و شیکاریە سیاسییەکان، ئاماژە بەوەدەکات لەئێستادا، ملیۆنێک و سێسەد هەزار بەرمیل نەوت زیاتر لەخواستی کڕین لەبازاڕدایە، ئەوەش کاریگەری لەسەر کەمبونەوەی نرخی نەوت دەکات. دەشڵێت “گەر ڕوسیا و سعودیە بیانتوانیایە، ئەو ملیۆن و سێسەد هەزار بەرمیلە کەم بکەنەوە لەبەرهەمهێنانی ڕۆژانەیان، ڕەنگە نرخی نەوت بۆ سەروی 50 دۆلار بەرزبوبوایەتەوە و جێگیریان بکردایە”.

بەڕێوەبەری ناوەندی عێراقی بۆ لێکۆڵینەوە و شیکاریە سیاسییەکان، پێیوایە نەمانی کاریگەریەکانی کۆرۆنا و ئاسایی بوونەوەی دۆخەکە بەوەی هاتووچۆی خەڵک ئاسایی ببێتەوە و کارگەکان بکرێنەوە، وادەکات دۆخ هێدی هێدی ئاسایی بێتەوە، کە ئەوەش تا چەند مانگی تر ئەگەریکی دوورە.

 محمد ساڵح، راوێژکاری دارایی عادل عەبدولمەهدی، سەرۆک وەزیرانی کاربەڕێکەری عێراق، لەلێدوانێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاندووە، بەردەوامی کەمبونەوەی نرخی نەوت بەهۆی کۆرۆنا و رێکنەکەوتنی ئۆپێک و روسیا، کێشەی گەورە بۆ ناوەندی دارایی عێراق دروستدەکات. گوتیشی، بۆ ئەمساڵ، کە عێراق روبەرووی 50 ملیار دۆلار کورتهێنانی بودجە بووەتەوە، کاریگەری کەمبونەوەی نرخ زیاترە و پێویستە عێراق قەرزی دەرەکی بکات، ئەوەش بارگرانی زیاتر بۆ عێراق دروستدەکات.

راوێژکاری دارایی عادل عەبدولمەهدی گوتیشی، ئەوەی کێشەکەی ئاڵۆزتر کردووە زیادکردنی 500 هەزار فەرمانبەرە بۆ حکومەتەکەی ئێستای عەبدولمەهدی و پێشتریش چوار ملیۆن فەرمانبەری هەبووە، بەوەش لەئێستادا مانگانە حکومەتی عێراق چوار ملیار دۆلاری پێویستە بۆ دابینکردنی موچەی فەرمانبەران، بەڵام حکومەتی ئێستا، کە حکومەتێکی کاربەڕێکەرە دەسەڵاتی گرتنەبەری هەندێک رێکاری نیە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی کەمبونەوەی نرخی نەوت لەسەر ئابوری عێراق.

بەشێوەیەکی گشتی، پەرلەمانتاران و پسپۆڕانی ئابوری، پێشبینی دۆخێکی ئابوری نەخوازراو بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت لەعێراق و هەرێمی کوردستان دەکەن و بەپێویستیشی دەزانن، لەئێستاوە ئەو دو لایەنە دەست بەکەمردنەوەی خەرجی ناپێویست بکەن و بەرنامە و پلانی جدیتر بۆ روبەروبونەوەی کاریگەرییەکانی کەمبونەوەی نرخی نەوت بکەن.

هەرچەندە ئومێدی ئەوە هەیە بە کەمبونەوەی کاریگەرییەکانی کۆرۆنا و رێککەوتنی وڵاتانی هەناردەکار، جارێکی دیکە نرخی نەوت بەرزببێتەوە و بگەڕێتەوە دۆخی سروشتی خۆی، بەڵام “پێویستە حکومەت خەرجی ناپێویست لە وەزارەت و دەستەکان و پارێزگاکانیش کەمبکاتەوە”.

ترەمپ: نەوتەکەمان پاشەکەوت دەکەین

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی دابەزینی نرخی نەوتی تێکساسی ئەمریکی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، لەسەر بنچینەی دابەزینی نرخی نەوت، ئەمریکا ستراتیژی پاشکەوتکردنی نەوتەکەی دەگرێتەبەر.

سەرۆکی ئەمریکا راشیگەیاند، دابەزینی نرخی نەوت بۆ زۆر کەس جێگەی سەرنجە، بەڵام ئەوان تاوەکو دەگەن بە نرخێکی گونجاو، نەوتی وڵاتەکەیان تاوەکو ئاستی 75 ملیۆن بەرمیل نەوت لە کۆگاکانیاندا پاشەکەوت دەکەن.

لە ماوەی دە ساڵی رابردوو، ئەمە یەکەمین جارە ئەمریکا بەم شێوەیە و بەم قەبارەیە نەوتی وڵاتەکەی پاشەکەوت بکات و نەیخاتە بازاڕەکانی جیهانەوە.

بەگوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز، لە مامەڵەی بۆرسەکانی نەوت بۆ رۆژی دووشەممە، نرخی نەوتی WTI، نەوتی سووکی تێکزاسی ئەمریکی بەرێژەی نزیکەی 98٪ دابەزیوە کە لە مێژوویدا نزمترین نرخە.

دۆناڵد ترەمپ: هەڵپەساردنى هاوردەى نەوتى سعودیە هەڵدەسەنگێنین 

دۆناڵد ترەمپ رایدەگەیەنێت لەئێستادا وەك بژاردەیەك بۆ پاڵپشتیكردن لە كەرتی وزەی ناوخۆى ئەمەریکا، هەڵپەساردنی هاوردەی نەوت لە سعودیە هەڵدەسەنگێنن.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا، لە کۆنگرەیەکى رۆژنامەوانییدا رایگەیاندوە “ژمارەیەك ئەندامی پارتی كۆماری داوایانكردووە هاوردەكردنی نەوت لە سعودیە هەڵپەسێردرێت، ئێمەش لای خۆمانەوە ئەو داواکارییە هەڵدەسەنگێنیین”.

ئاماژەى بە دابەزینی نرخی نەوتیش کردووە و لەو بارەیەوە رایگەیاندووە، كە دابەزینی نرخی نەوت زۆر ناخایەنێت و پەیوەستە بە فشاری دارایی لەلایەن ئەو كەسانەی، كە مامەڵەی پێوە دەكەن.

سەرچاوەکان

١_ http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=90644&babet=4&relat=1024

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com