عێراق خاوەن ئابوورییە یان کۆیلەی نەوت؟

0

ئەسعەد مورادی

نرخى نەوت بەرزبێتەوە یاخود دابەزێت، هیچ لەو راستیە ناگۆڕێت، کە عێراق دەبێت دەست بەچاکسازى دارایی بکات و سەرچاوە جیاوازەکانی بەهەدەردانى بودجەى گشتى رابگرێت. بەبێ ئەم چاکسازی هیچ وڵاتێک ناتوانێت لەداهاتوى دارایی خۆى دڵنیا بێت. کازمیش دەڵێت ”لە عێراق شتێک نییە بە ناوی ئابووری عێراقی”.

لەگەڵ سەرهەڵدانى پەتاى کۆرۆنا و لێکەوتە ئابوریەکانى و هاوکات دابەزینى نرخى نەوت، مشتومڕ لەسەر داهاتوى دۆخى دارایی عێراقیش دروستبووە، هەندێک نیگەرانی دەردەبڕن و هەندێکى تریش دڵنیایی دەدەن.

سەبارەت بە دەنگۆى دەستکاریکردنى موچە و هەندێک بڕیارى حکومەت لە چوارچێوەى پرۆسەى چاکسازیدا لیژنەکە دەڵێت: موچە بە یاسا دیارى کراوە، تەنها بەیاساش دەستکارى دەکرێت و لەحاڵەتى پەسەند نەکردنى بودجەشدا دەبێت حکومەت میکانزیمى نوێ بۆ پێدانى موچە پەیڕەو بکات، ئەگەر کورتهێنانیش رووبدات دەبێت سەرچاوەى دیکە بدۆزێتەوە. 

لیژنەى دارایی پەرلەمانى عێراق پێىوایە هەر راوەستاندن یاخود دەستکاریکردنێکى موچەى فەرمانبەران پێویستى بە پاڵپشتى یاسایی هەیە و دەبێت لە رێگەى هەموارکردنى یاسا و لە پەرلەمانەوە جێبەجێبکرێت، نەک بە بڕیار.

هەر بەم هۆیەشەوە چەند بڕیارێکى کابینەى نوێ، لە چوارچێوەى پرۆسەى چاکسازیدا بۆ بڕینى چەند جۆرێکى موچە کە لەلایەن حکومەتەوە بە “ناپێویست” زانراوە، شکستى هێناوە، لەبەر ئەوەى وەک لیژنەى دارایی دەڵێت ئەو بڕیارانە بە یاسا رێکنەخراون. 

هەڵوێستى پەرلەمانى عێراق سەبارەت بە موچە

ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق، هەموو دەستکارى کردنێکى موچەى فەرمانبەران رەتدەکاتەوە و داوا دەکات “بە بێ دەستکاریکردن، حکومەت لەخەمى دابینکردنى موچەى چەند مانگى داهاتوى ئەمساڵى فەرمانبەراندا بێت.” 

لە لێدوانێکیدا بۆ (سۆمەریە نیوز)، ئەحمەد حاجى رەشید رایگەیاند “لە ئێستادا باسکردن لە کورتهێنان لەبودجەى گشتیدا لەجێى خۆیدا نییە و هێشتا زووە هەر قسەیەک دەربارەى کورتهێنانى بودجە، بکرێت”.

” گەندەڵى و بەهەدەردان
دەبێتە هەڕەشەیەکى راستەقینە
لەسەر دۆخى دارایی عێراق “

ئەو لەبارەى موچەى فەرمانبەرانیشەوە دڵنیایى داوە و دەڵێت “موچەى فەرمانبەران پارێزراوە تەنانەت ئەگەر نرخى نەوت بۆ کەمتر لە (30) دۆلاریش دابەزێت”.

گەندەڵى وەک خۆرەى ئابورى عێراق

جگە لە کێشەى دابەزینى نرخى نەوت و پەتاى کۆرۆنا، هەمیشە دارایی عێراق لەبەردەم کێشەیەکى دیکەشدا بوە ئەویش گرفتى گەندەڵى و بەهەدەردان بووە، بۆیە هەمیشە چاکسازى پێویستیەک بووە بۆ رزگارکردنى دۆخى دارایی.

چاودێران پێیانوایە، بەبێ ئەنجامدانى چاکسازى هیچ گرەنتیەک بۆ دۆخى دارایی عێراق نییە و ئەمڕۆش نەبێ لەکاتێکى دیکەدا گەندەڵى و بەهەدەردان دەبێتە هەڕەشەیەکى راستەقینە لەسەر دۆخى دارایی عێراق، بۆیە  دەکرێت بەرپرسانى وڵات بە ئەنجامدانى چاکسازى خۆیان لە دەستکاریکردنى موچەى فەرمانبەران بەدور بگرن و دۆخى داراییش بپارێزن.

لە چەند رۆژى رابردوودا حکومەتى عێراق بریارى بڕینى چەند جۆر موچەی دەرکرد، کە وەک شێوەیەک لە شێوەکانى بەهەدەردان تەماشا دەکرا وەک موچە و ئیمتیازاتى (رەفحا) بەڵام لیژنەى دارایی ئەنجومەنى نوێنەران رەخنە لەو بڕیارەى حکومەتى عێراق دەگرێت و پێىوایە موچە بەیاسا رێکخراوە بۆیە لەرێگەى بریارەوە هەڵناوەشێتەوە، بەڵکو  دەبێت لە رێگەى هەموارکردنى یاساوە ببردرێت ، یان دەستکارى بکرێت.

پەرلەمان و حکومەت بۆچوونیان جیاوازە

 ئەگەرچى بە شێوەیەکى گشتى لێدوانەکان لە پەرلەمانى عێراقەوە دڵنیایی دەدەن لە دۆخى دارایی، بەڵام ئەم تێڕوانینە لەناو حکومەتدا بەم شێوەیە نییە و بەرپرسانى حکومى چەندین جار هۆشداریان داوە لە ئەگەرى خراپبوونى دۆخى دارایی و بۆ ئەم مەبەستەش باس لە پرۆسەى چاکسازى دارایی دەکرێت و چەند بڕیارێکیشان لەو چوارچێوەیەدا دەرکردوە.

لەچەند مانگى رابردوودا رۆژنامەى نیۆیۆرک تایمزى ئەمریکى لە راپۆرتێکدا تیشکى خستە سەر خراپى دۆخى دارایی عێراق و نوسی: دۆخى دارایی عێراق بەرەو خراپى دەڕوات، بەڵام هیچ بەرپرسێکى عێراق جورئەت ناکەن راستەیەکان بەخەڵک بڵێن.

هاوکات لیژنەى دارایی ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق هەمو جۆرە بڕین و کەمکردنەوەیەک لە موچەى فەرمانبەراندا بەبێ هەموارکردنەوەى یاسایی بە دور دەزانێت، چاوەڕێش دەکات رەشنوسى بوجەى 2020 بەم زوانە بگاتە پەرلەمان، بەڵام سەرچاوەیەک لە ئەنجومەنى وەزیران بە سۆمەریە نیوزى راگەیاندوە “رەشنوسى بودجە بەم زوانە ناگاتە پەرلەمان.”

لیژنەى دارایی، کە جەخت لە دابینکردنى موچەى فەرمانبەران دەکاتەوە، پێىوایە عێراق جگە لە نەوت سەرچاوەى دارایی دیکەى هەیە، کە دەتوانرێت لە کاتى دابەزینى نرخى نەوت و کورتهێنان لە بودجەدا بۆ دابینکردنى موچە پشتیان پێببەسترێت، لەو سەرچاوانەش داهاتى خاڵە سنوریەکان و گومرگ، لەمەشدا باس لە خاڵە سنورەیەکانى هەرێمى کوردستانیش کراوە.

پێشتر لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامە ”سەباح” ئەندامێکى لیژنەى دارایی رایگەیاندبوو “موچەى فەرمانبەران لەساڵى رابردوودا (38) ترلیۆن دینار بووە، بەڵام ئەمساڵ لە (52) ترلیۆن دینار تێپەڕ دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا لیژنەى دارایی ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق راى وایە ئەگەرچى ژمارەى فەرمانبەران زۆر زیادى کردوە، بەڵام  لەبەر ئەوەى فەرمانبەران بۆ ژیانى رۆژانەیان پشت بەموچە دەبەستن  بۆیە ناکرێت دەستکارى موچە بکرێت.

مەزهەر محەمەد، راوێژکارێکى دارایی لە ئەنجومەنى وەزیرانى عێراق رایدەگەیەنێت خەرجیەکانى حکومەت لەئەمساڵدا (40) ترلیۆن دینار زیادى کردوە بەراورد بە ساڵى رابردو، زۆربەى ئەو خەرجیەش لە موچەدا زیادى کردوە.

مەزهەر محەمەد دەڵێت: ئەو گرفتە داراییەى عێراق پیایدا تیپەڕ دەبێت سەختە و ئاسایی نیە، خەرجیە گشتیەکان زیادى کردوە و زیادبونى موچەى فەرمانبەرانیش یەکێکە لە هۆکارەکانى کورتهێنانى بودجە.

ئەو راوێژکارە دەڵێت: جیاوازى نێوان موچەى ئەمساڵ و ساڵى رابردو (40) ترلیۆن دینارە، ئەمەش بەهۆى دامەزراندنى نوێ و گەڕاندنەوەى خەڵکێکى زۆر بۆسەر وەزیفەى گشتى.

ئەحمەد سەفار، بڕیاردەری لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەڵێت، ئەگەر لە دۆخی ئێستای عێراق بڕوانین، لە توانیدا نییە موچەی فەرمانبەرانی خۆی بدات. تەنیا بۆ بودجەی بەکاربردنەکەی پێویستی بە شەش تریلیۆن و 500 ملیارە، بۆ موچە و دەرمان و بەشەخۆراکی هاوڵاتییان و هەندێک بابەتی دیکەی پێویست.

ئەحمەد سەفار دەشڵێت، ئەو پارەیەی ئێستا حکومەتی عێراق بەدەستی دەهێنێت لە داهاتی نەوتی و نانەوتی هەمووی دەکاتە دوو تریلیۆن و 500 ملیار، واتە کورتهێنانی چوار تریلیۆن. هەر بۆیە داوا لە پەرلەمان دەکەن رەزامەندی بۆ قەرزکردن وەربگرن.

سەرۆک وەزیرانی عێراق لەمیانی کۆنگرەیەکی رۆژنامەنوسیدا راشیگەیاند، لەماوەی رابردودا عێراق کاری لەسەر بەهێزکردنی بنەماکانی ئابوری نەکردوە، تەنها یەک سەرچاوەی داهاتی هەبووە ئەویش نەوتە. 

کازمی گوتیشی، پشتیوانی تەواوەتی کەرتی تایبەت دەکەن لەبەرئەوەی بنەمای گەشەکردنی عێراقە و دەبێتەهۆی بنیاتنانی ئابوری وڵات.

سەرۆک وەزیرانی عێراق، لەبارەی چارەسەری قەیرانی ئابوری راشیگەیاند، کار بۆ هەڵبژاردنێکی پاک و ئازاد دەکەن بەجۆرێک، کە پارێزگاری لەداڕمانی تەواوەتی ئابوری لەعێراقدا بکات.

کازمی: لە عێراقدا شتێک نییە بە ناوى ئابورى،
ئەوە درۆیە و ئابورى عێراقی بوونى نییە

لەبارەی موچەی فەرمانبەرانی خانەنشینەوە، سەرۆک وەزیرانی عێراق رایشگەیاند، لەسەدا 73-ی خانەنشینان موچەی تەواوەتییان وەرگرتووە و ئەوانەشی، کە موچەکانیان بڕاوە لەماوەی چەند رۆژی ئایندەدا موچە بردراوەکانیان بۆ دەگێڕنەوە.

نووسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق، (لە رۆژی 14-ی مانگ) بڵاوی کردەوە، کە مستەفا کازمی لە بارەگای دەزگای ئاسایشی نیشتمانی لەگەڵ سەرۆک و بەرپرسانی ئەو دەزگایە کۆبووەتەوە، رایگەیاندووە روبەڕووی بەرەنگاری گەورە بوونەتەوە بە تایبەتیش لەڕووی ئابوورییەوە، کە رەنگدانەوەی لەسەر رەوشی ئەمنی هەیە.

ئاماژە بەوەشکراوە “ژمارەیەک پلانمان بۆ تێپەڕاندان و چارەسەرکردنی ئەو قەیران و بەرەنگارییانەی کە ئێستا بەرەوڕوومان بووینەتەوە ، داناوە. کازمی جەختی کردووەتەوە ، گرنگە ئاسایشی ئابووری لەم هەلومەرجەدا بەدی بێت. 

کازمی:
بووین بە کۆیلەی نەوت

مستەفا کازمى، لە بەیاننامەکەیدا کە رۆژی پێنجشەمە 11-ی مانگ بڵاویکردەوە و رایگەیاند “ناوچە سنوریەکان شوێنێکن بۆ بەفیڕۆدانى سامانى گشتى لەرێگەى کۆمەڵێک گروپى لە یاسا دەرچوو، رێکارەکان بۆ کۆنترۆڵکردنیان دەستى پێکردووە”.

لەبەشێکى دیکەى بەیاننامەکەیدا کازمى باسی لە دۆخى خراپى ئابورى و سیستمى بانکى  لە عێراقدا دەکات و دەڵێت “لەو کاتەى بە تەنها پشتمان بە نەوت بەستووە، بووین بە کۆیلەى نەوت، بۆیە لە عێراقدا شتێک نیە بە ناوى ئابورى، ئەوە درۆیە و ئابورى عێراقیی بوونى نییە، گرفتى سیستمى بانکییشمان هەیە”.

سەرچاوەکان:

١_ https://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=24409

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com