بۆچی ئابووری عێراق بەم رۆژە گەیشت؟

0

ئەسعەد مورادی

دۆخی دارایی عێراق بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و قەیرانی کۆرۆناوە رۆژانە بەرەو خراپتر دەڕوات. ئێستا بەبێ وەرگرتنی قەرز حکومەت ناتوانێت موچەی فەرمانبەران و خانەنشینی و خەرجیی رۆژانەی دابینبکات، بۆیە پرۆژەیاسای وەرگرتنی قەرزی دەرەکی و نێوخۆیی داوەتە پەرلەمان و لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆدا تاوتوێ و دواتر پەسند کرا. 

هەرێمی کوردستان بە هۆی ئەوەی بەشێکە لە عێراق و ئابوورییەکەی پەیوەستە بە عێراق، چاوی لە باشتربوونی دۆخی دارایی عێراق و هەروەها داوای پشکی خۆی لە هەر جۆرە قەرزێکی دەرەکیش دەکات.

وەزیری دارایی عێراق مەترسی داڕووخانی ئابووریی عێراق ناشارێتەوە، ئەگەر نرخی نەوت لەو ئاستە نزمەدا بمێنێتەوە و قەیرانی کۆرۆناش بەوشێوەیەی ئێستا بەردەوامبێت. عەلی عەللاوی رایدەگەیێنێت، گەنجینەی دەوڵەت تەنیا دوو تریلیۆن دیناری تێدا بووە ئەو رۆژەی ئەو پۆستی وەزارەتەکەی وەرگرتووە.

”بەڵێنەکانى چاکسازی
جگە لە بەڵێنى بریقەدار
هیچى تر نەبووە”

عەلی عەللاوی، وەزیری دارایی عێراق لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، ژمارەی فەرمانبەرانی عێراق بەشێوەیەکی بەرچاو زیادیکردووە، ئێستا 4 ملیۆن فەرمانبەر لە عێراق هەیە. بۆیە داوای چاکسازیی بەپەلە دەکات و دەڵێت “بەبێ چاکسازی بەپەلە عێراق رووبەڕووی شۆکێکی ئابووری دەبێتەوە کە چاککردنەوەی قورس دەبێت”.

یەکێک لەو چاکسازییانەی وەزیری دارایی عێراق باسی دەکات و بژاردەیەکە لەبەردەم عێراق، کەمکردنەوەی موچەیە، عەللاوی دەڵێت “ئەگەر چاکسازیی راستەقینە نەکرێت، مووچە کەمنەکرێتەوە، ئەوا دەکرێت عێراق تووشی زەبرێکی ئابووری ببێت کە ئەستەمە دواتر چارەسەر بکرێت”.

کازمی: له‌ راستیدا وشه‌ی ئابووری درۆیه‌،
ئێمه‌ی ئابووریمان نه‌بووه‌ و
ته‌نیا پشت به‌ دارایی و نه‌وت ده‌به‌ستین

وەزیری دارایی عێراق باسی لەوەش کردووە، بۆ چارەسەری کێشە داراییەکان لە ماوەی سێ مانگدا پلانێکی “چاکسازیی هەمەلایەنە” پێشکەشی پەرلەمان دەکات، لەنێویاندا سیاسەتی “سکهەڵگوشین” کە دەکرێت بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوامبێت، چونکە وەک خۆی دەڵێت “لەگەڵ دابەزینی نرخی نەوت و قەیرانی کۆرۆنا، پێشبینی دەکرێت قەبارەی ئابووریی عێراق لە ماوەی ئەمساڵدا 10% کەم بکات. ئەگەر دۆخەکە بەو شێوەیەی ئێستا بۆ ساڵێک بەردەوام بێت، ئیدی ئابووریی وڵات ناتوانێت لەسەر پێی خۆی بووەستێت”.

سەرۆکوەزیرانی عێراق، مستەفا کازمی، لە یەکەمین کۆنفرانسی رۆژنامەوانی دوای دەستبەکاربوونی، تیشكی خستە سەر كۆمەڵێك كێشە و قەیران كە رووبەڕووی عێراق بوونەتەوە، گوتی، عێراق ئابووریی نییە و دەبێت پشتبەستن بە نەوت كۆتایی پێبهێندرێت.

بە گوتەی سەرۆکوەزیرانی عێراق، له‌ ساڵانی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو بودجه‌ی عێراق به‌ رێژه‌ی 30 تاوەکو 40% پشتی به ‌نه‌وت ده‌به‌ست. “بەڵام ئێستا پێویسته‌ ده‌ستبگرین به‌ كشتوكاڵ، بازرگانی و پیشه‌سازییەوە”.

لەبارەی قەیرانی دارایی عێراق بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت، کازمی گوتی، بۆچی پشتبه‌ستن به‌ نه‌وت گه‌یشته‌ ئه‌م ئاسته‌؟ له‌ 2003ـه‌وه‌ عێراق بە ‌رێژه‌ی نزیکەی 95% بۆ داهاتەکەی پشتی به‌ نه‌وت به‌ستووه‌. كاتێكیش نرخی نه‌وت به‌مشێوه‌یه‌ داده‌به‌زێت، ئابوورییه‌كه‌شی به‌مشێوه‌یه‌ دادەڕمێت. “ئابووری ئێمه‌ چییه‌؟ له‌ راستیدا وشه‌ی ئابووریش درۆیه‌، ئێمه‌ی ئابووریمان نه‌بووه‌. ته‌نیا داراییمان هه‌یه ‌و پشت به‌ دارایی و نه‌وت ده‌به‌ستین. نه‌وت ده‌فرۆشین و پاره‌ به‌ده‌ستده‌هێنین و به‌سه‌ر وه‌زاره‌ته‌كان دابه‌شی ده‌كه‌ین. ته‌نانه‌ت سیستەمی بانكیشمان نییه”.

سەرۆکوەزیرانی عێراق ئاماژەی بە هەبوونی گەندەڵییەکی زۆر لە عێراق کرد و گوتی، “چیدیکە نابێت هیچ کەس دوو مووچە لە دەوڵەت وەربگرێت”.

كازمی جەختی لەسەر ئەنجامدانی چاكسازی كردەوە بۆ نەهێشتنی هەژاری و هاوكاریكردنی ئەو خێزانە عێراقیانەی بەدەست نەبوونیيەوە دەناڵێنن. گوتی، “راشكاوانه‌ ده‌یڵێم، هه‌ژار و نه‌دارم بینی، بێوه‌ژنه‌كانم بینی له‌ سه‌ماوه‌؛ له‌و ناوچه‌ عێراقییه‌ هه‌ژاره‌دا. هه‌مووان به‌بیرتان دێت، له‌ مانگی ره‌مه‌زاندا وێنه‌كان بڵاوكرانه‌وه‌. سه‌ره‌یه‌كی دوور و درێژی ژنان و منداڵان بۆ وه‌رگرتنی هاوكاری به‌هۆی هه‌ژاربوونیانه‌وه هەبوو‌. راشكاوانه‌ ده‌یڵێم، پێویستمان به‌وه‌یه‌ رێكاری چاكسازی بگرینه‌به‌ر. نه‌ك ته‌نیا قسه‌ بێت”.

سیاسه‌تی سكهه‌ڵگوشین

راپۆرتەکەى سۆمەریە نیوز، لە زارى چاودێرانى بارودۆخى عێراقەوە نوسیویەتى، بەرەو سیاسەتى سکهەڵگوشین دەڕۆین و وڵات بەرەو دۆخێکى ئابورى خراپ هەنگاو دەنێت، ئەوەش وایکردوە حکومەتى عێراق چاوى لە کەمکردنەوەى موچەى فەرمانبەران و بەرزکردنەوەى باجە، بەهۆى دابەزینى نرخى نەوت و کورتهێنانێکى گەورە لە بودجەى گشتى.

بە بۆچوونى  پسپۆڕان، عێراق ئێستا لەحاڵەتى گێژاوى ئابوریدایە، بەهۆى ئەو لێدانە گەورەیەى لە ئەنجامى داتەپینى نرخى نەوت توشى بوە و بەڵێنەکانى چاکسازیش جگە لە بەڵێنى بریقەدار کە حکومەتە یەک لەدواى یەکەکان بە خەڵکیان داوە هیچى تر نەبوە و هەر کات نرخى نەوت لە بازاڕەکانى جیهاندا دابەزی بێت حکومەت پەناى بردوەتە بەر زیادکردنى باج و رسومات و بیرکردنەوە لە کەمکردنەوەى موچەى فەرمانبەران و خانە نشینان.

”کۆی گشتیی موچەخۆرانی عێراق
زیاتر لە شەش ملیۆن کەسە”

لەو راپۆرتە ئاماژە بەوە کراوە؛ موچەى فەرمانبەران و خانەنشیان بە زەحمەت بەشى ژیانیان دەکات، بۆیە ئێستا هاوڵاتى عێراقى بووە بە بارمتەى کۆمەڵێک سیاسەتى خراپ و شکستخواردوو، کە حکومەتە یەک لەدواى یەکەکان لە چەند ساڵى رابردودا پەیڕەویان کردوە و لەسایەى ئەم سیاسەتەشەوە رۆژ بە رۆژیش بارى ژیانى هاوڵاتیان سەختتر دەبێت، “لەکاتێکدا عێراق وڵاتێکى ئەوەندە دەوڵەمەندە بەسامانە سرووشتیەکان، کە زۆربەى وڵاتان خۆزگەى پێدەخوازن، لە ئیستاشدا دابەزینى نرخى نەوت مەترسی گەورەى دروستکردووە لەبەر ئەوە حکومەت نەتوانێت لە چەند مانگى داهاتودا موچەى فەرمانبەران دابین بکات”.

مانگانەش 5 ترلیۆن دینار کورتهێنانمان هەیە

وەزیری دارایی عێراق لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، بەردەوام دەبن لە وەرگرتنی قەرز لە بانکە ناوخۆییەکان بەمەبەستی دابینکردنی مووچە و خەرجیی سیادی، هەروەها کاردەکەن قەرز لە بانکی نێودەوڵەتی وەربگرن بەمەبەستی چارەسەرکردنی قەیرانی دارایی، ئاماژەی بەوەش کرد “پێویستمان بە 7.5 ترلیۆن دینارە بۆ خەرجیی بەکاربردن، مانگانەش 5 ترلیۆن دینار کورتهێنانمان هەیە”.

وەزیری دارایی عێراق بە دووری دەزانێت بودجەی ساڵی 2020 پەسندبکرێت، دەشڵێ، کۆمەڵێک پاکێجی چاکسازییان هەیە لە ماوەی سێ مانگدا پێشکەشی ئەنجوومەنی وەزیران و دواتریش پەرلەمانی دەکەن؛ ئەوەشی خستەڕوو پێویستیان بە بانکە حکومییەکانە بۆ دابینکردنی پارە و داوا لە بانکی ناوەندی دەکەن قەواڵەیان پێبدات.

بە گوتەی د. عەلی عەللاوی سەرچاوەی دیکەی داهات هەیە، وەکو گومرگەکان، پێشبینیش دەکات داهات ساڵانە حەوت ترلیۆن دینار بێت، باسی لەوەش کرد “پێویستە هەندێک شتی تایبەتی کە لە گومرگەکان کراون، هەڵبوەشێتەوە، بودجەی ساڵی 2020 خەمڵاندن دەبێت و پشت بەو ژمارانە دەبەستین کە بەدەستمان دەگات، کات رێگە بە ناردنی بودجە بۆ پەرلەمان نادات”.

”وەزیری دارایی عێراق:
رەنگە حکومەت نەتوانێ قەیرانی ئابووری
چارەسەر بکات”

وێڕای ئەوەی وەزیری دارایی عێراق چاکسازی و پێداچوونەوە بە کەرتی دارایی و بانکیدا بە گرنگ دەزانێت، ئاماژەشی بەوە کرد، دەبێت وەبەرهێنانی دەرەکی رابکێشن و بەربەستەکان لاببرێن، هەروەها چاکسازی لە کەرتەکانی دیکە دەکرێت، لەوانە پارەی وەرگرتنی کارەبا و نەوت، ئێستا 90% پشت بە داهاتی نەوت دەبەسترێت، ئەمەش کارێکی ناڕاستە.

بەپێی ئەو ئامارانەی وەزیری دارایی عێراق خستنیەڕوو، سێ ملیۆن و 500 هەزار فەرمانبەر هەن، کە بەهۆی مووچەکانیانەوە پشت بە دەوڵەت دەبەستن، لەگەڵ دوو ملیۆن و 500 هەزار خانەنشین، کۆی گشتیی مووچەخۆرانیش دەگاتە شەش ملیۆن و 500 کەس، کە عەلی عەللاوی دەڵێ “ئەمە رێژەیەکی نادروستە کە 25%ی خەڵکی عێراق پشت بە مووچەی دەوڵەت دەبەستن، لەکاتێکدا لە هەموو وڵاتانی جیهاندا دەبێت 5%ی فەرمانبەران هەبێت، یان وەکو وڵاتانی کەنداو کە 10%ـە”.

عەللاوی پێیوایە ئەگەر نرخی نەوت بەردەوام بێ لەو داشکانەی ئێستای، ئەوا حکوومەتی عێراق رووبەڕووی دیوارێکی رەق دەبێتەوە و ناتوانێ ئیدارەی وڵاتەکەی بکات.

”پەرلەمان پرۆژەیاسای قەرزی ناوخۆیی و دەرەکی پەسندکرد”

پەرلەمانی عێراق لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆیدا بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجەی ئەمساڵ بە دەنگی 168 پەرلەمانتار پرۆژەیاسای قەرزی ناوخۆیی و دەرەکیی پەسندکرد.

لەلێدوانێکی تایبەت بە نوچە، جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق، راگەیاند “پەرلەمان ئەمڕۆ بە سەرۆکایەتی محەمەد حەلبووسی، سەرۆکی پەرلەمان و ئامادەبوونی 168 پەرلەمانتار کۆبووەوە، لە کۆبوونەوەکەدا بە زۆرینەی دەنگی ئەندامانی بەشداربوو، پرۆژە یاسای وەرگرتنی قەرزی ناوخۆیی و دەرەکی پەسندکرد.

ئەندامەکەی لیژنەی دارایی راشیگەیاند “لە یاساکەدا دیاریکراوە کە حکومەتی عێراق دەتوانێت پێنج ملیار دۆلار قەرزی دەرەکی و 15 ترلیۆن دیناریش قەرزی ناوخۆیی وەربگرێت، بەڵام دەبێت 25%ی ئەو قەرزە بۆ وەبەرهێنان لە پرۆژە راگیراوەکان بەکاربهێنرێت، هاوکات یاساکە حکومەت ناچاردەکات لە ماوەی 60 رۆژی دوای بڵاوکردنەوەی، پرۆژە یاسای چاکسازیی دارایی رەوانەی پەرلەمان بکات”.

بە گوتەی جەمال کۆچەر، یاساکە حکومەت ناچاردەکات موچە و شایستەی هەموو دامەزرێندراوە نوێیەکانی ساڵانی 2016 و 2018 بدات، لەگەڵ ئەو پلانەی دامەزراندن کە لە بودجەی ساڵی 2019دا هەبووە.

لەبارەی پشکی هەرێمی کوردستان لەو قەرزانە، ئەحمەد سەفار بە نوچەی گوت “پشکی قەرزی هەرێمی کوردستان دیارینەکراوە، ئەمە دەکەوێتە سەر رێککەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا و لەنێو پرۆژەیاسای بودجەدا جێگەی دەکرێتەوە. 

سەرچاوەکان:

١_ https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/090620207

٢_ https://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/110620206

٣_ https://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=22496

٤_ http://www.basnews.com/so/babat/613555

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com