تەنیا هەڵەبجە لە برینی سەردەشت تێدەگات

0

ئەسعەد مورادی

ئەو كارەساتەی بەسەر شاری سەردەشتی رۆژهەڵاتی كوردستاندا هات، دوای كۆتایی جەنگی جیهانی دووەم و كارەساتی هێرۆشیماو ناكازاكی بە یەكەم كاری دڕندانەی دەوڵەتی دێتە ئەژمار بەرامبەر خەڵكی سڤیل و بێ چەك ئەنجام بدرێـت، بەڵام ئەو كارەساتە هیچ ڕەنگدانەوەیەكی لە جیهاندا نەبوو، بەداوی ئەویش دا هەڵەبجە و قەرەداخ و سێ و سێنان و چەند شوێنی دیكەشی بەسەردا هات، بۆچی سیستەمی نێودەوڵەتی لەبەرهەمهێنان و بەكارهێنانی ئەو چەكە قەدەغەكراوانە بێدەنگ بوو؟ پرسیارێكی جددییە و تا ئێستاش وەڵامی تەواوەتی نەدراوەتەوە.

جەنگی عێراق و ئێران لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا (1980-1988) بەرەو كۆتایی دەڕۆشت، بە شێكی زۆری وڵاتانی دونیا لایەنگری عێراقیان دەكرد، لە دژی ئێران هەموو جۆرە هاوكارییەكیان دەكرد، بەشێك لەو هاوكارییانە دابینكردنی پێداویستییەكانی جەنگ و بەشێكی تری پێدانی زانیاریی و بەشەكەی تریشی شاردنەوە و بێدەنگی لێكردنی ئەو تاوانە جەنگییانە بوو، كە لە لایەن عێراقەوە ئەنجام دەدران.

لە کاتی شەڕی نێوان ئێران و عێراق، ژمارەیەک لە شار و ئاواییەکانی کوردستان کیمیاباران کراون و ئەو ناوچانەی، کە بە زۆری کەوتوونەتە بەر ئەو ھێرشانە بریتین لە: بەشێک لە گوندەکانی کرماشان و مەریوان لەوانە گوندەکانی بانە زەردە، نژمار، قەڵاجێ، دزڵێ، نێ، بالک، ئالوت، بولحەسەن، میک، باینجان، رەش ھەرمێ و ھەروەھا شارەکانی نۆدشە، شنۆ و سەردەشت لەو شەڕانەدا کیمیاباران کراون.

”لە هێرشی کیمیایی عێراق بۆ سەر سەردەشت
117 هاوڵاتی شەهید بوون و
6 هەزار هاوڵاتی بێتاوانی دیکه بریندار بوون”‌

خۆئەگەر ئەو تاوانانەی، كە لە ناوچە كوردییەكاندا ڕوویان دەدا زیاتر پەردەپۆش دەكران و نموونەش بۆ ئەو بابەتە گەلێك زۆرە و دیارترینیان بەكارهینانی چەكی قەدەغەكراوی جیهانی (بایۆلۆژی و كیمیاویی) بوو، بە پێی سەرچاوە میدیاییەكان و ئەو كەیسانەی دوای 2003 خرانەڕوو، عێراق لە بەرەكانی جەنگ و لە دژی هاوڵاتیانی خۆشی بەكاری هێناون، لە دیارترین ئەو شوێنانەش چەكی كیمیاوی بەكارهێناوە شاری سەردەشت-ی رۆژهەڵاتی كوردستان و (هەڵەبجە و چەند شونێكی دیكە)ی باشووری كوردستان و پەردەپۆشكردنی بەكارهێنانی چەكی لەیزەر و كۆكوژ لەبەرەكانی جەنگ بوو، كە دیارترینیان لە گرتنەوەی شاری –فاو-ی باشووری رۆژهەڵاتی بەسرە بوو.

”445 کۆمپانیای ئەوروپی
19 هه‌زار بۆمبی کیمیاییان
راده‌ستی ڕژێمی به‌عسی عێراق کردووە”

ئەمساڵ 33 هەمین ساڵڕۆژی كیمیابارانی شاری سەردەشتە بوو، لەلایەن هێزی ئاسمانی عێراقەوە، لە بەڕواری (7-ی پووشپەڕی 1366-ی ھەتاوی) بەرانبەر بە 28 حوزەیرانی 1987-ی زایینی، لە ئەنجامدا بووه‌هۆی شه‌هیدبوونی 117 هاوڵاتی برینداربوونی 6 هەزار هاوڵاتی بێتاوانی دیکه‌.

سەرچاوە ئێرانیەكان باس لەوە دەكەن، کە له‌ ماوه‌ی 8 ساڵه‌ی شه‌ڕی ئەو دوو وڵاتەدا، 445 کۆمپانیای ئه‌ڵمانی، فه‌ره‌نسی، ژاپۆنی، هۆڵه‌ندی، سویدی و به‌لژیکی، 19 هه‌زار بۆمبی کیمیاییان راده‌ستی ڕژیمی به‌عسی عێراق کردووە، که‌ 10 هه‌زار بۆمبیان له‌ دژی خه‌ڵکی بێ تاوان به‌کارهێنران و ئەو 9 هەزارەكەی تری لە بەرەكانی جەنگ بەكارهێناون.

بەڵام بێدەنگی كۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و نەتەوە یەكگرتووەكان بە بیانووی نەیاریی سیاسی، بووە هۆی ئەوەی لەو سەردەمەدا وەك پێویست ئەو پێشێلكارییانە بڵاونەكرێنەوە و نەبنە مایەی لێپێچینەوە لە ڕژێمی پێشوو، وەك سەرچاوەكان باسی دەكەن چەند جارێك نوێنەری نەتەوە یەكگرتوەكان و خاچی سووری نێودەوڵەتی و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ لەو پێشێلكارییانە لە لایەن بەرپرسانی ئێرانییەوە ئاگادار كراونەتەوە، بەڵام كاردانەوەی ئەوان تەنها بەرزكردنەوەی ڕاپۆرت بووە بۆ ئەنجوومەنی ئاسایش و ئەوانیش هیچ جۆرە كاردانەوەیەكیان نەبووە.

محەمەد جەواد زەریف، وەزیری دەروەی ئێران دەڵێت: ئەوە نیشانەیەکی جوان لە مێژووی دەستدرێژییە کیمیاییەکانی ڕژێمی سەدام دژی ئێران و سەربازانی گیان فیدا و خەڵک، کە سەردەشت خاڵی لووتکەی ئەو وەحشیگەریە لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە بوو. بەڵام سەردەشت هاوکات نیشانەی وەحشیگەریشە، وەحشیگەریەک کە بۆ گەیشطن بە ئامانج ناڕەوای خۆی هیچ بەربەست و یاسایەکی نەبوو، هیچ سنوورێکی بە فەرمی نەدەناسی و بەس بۆ گەیشطن بە ئامانجەکانی خۆی لە هەموو جۆرە ئامیرێکی نامرۆڤانە کەڵکی دەگرت.

محەمەد جەواد زەریف ئاماژەی بەوەش داوە، کە نەتەوە یەکگرتووەکان، کە بەرپرسایەتی کاری شوێنگیری دۆسیەی هێرشی کیمیایی هەڵەبجەی سپاردبووە ئەنجومەنی ئاسایش، لە کردەوەدا هیچ کارێکی ئەنجام نەداوە و هیچ کات ئیدانەی نەکردووە.

دار گوێز

پەیمان مەعادی ئەکتەری ڕۆڵی قادر لە فیلمی دارگوێز، لە کۆنفڕانسی ڕۆژنامەوانی فیلمی دار گوێز، لە سەر بابەتی کیمیابارانی سەردەشت گوتی: من عاشقی کوردەکانم و شانازی دەکەم، کە ڕۆڵی پیاوێکی کورد لە فیلمی دار گوێز دەگێڕم و لەو ڕێگایەوە لە گەڵ فەرهەنگی دەوڵەمەندی کوردەکان ئاشنا بوومەوە.

فیلمی دارگوێز، بۆ یاسی کیمیابارانی شاری سەردەشت

ئەو ئەکتەرە دەشڵێت، دەسخۆشی لە خەڵکی بەڕێزی کوردستان دەکەم، کە ئیزنیان پێ دام بەشێکی بچووک لە ئەو چیرۆکە گەورەیانە بگێڕمەوە و ئەوەی، کە ئیزنیان دا جلوبەرگی پڕ لە شانازیان لەبەر بکەم و بە زمانە جوانەکەیان قسە بکەم.

پەیمان مەعادی، فیلمی دار گوێز فیلمێکی گرینگە کە مەن بە عەشەقەوە تێیدا ڕۆڵم گێڕا و پێشکەشی دەکەم بە خەڵکی ڕێزدار و نەجیبی کوردستان و هیوادارم قەرەبووی هەموو چاکەییەکانی خەڵکێک بێت کە هیوادارم دۆخیان لە ئەمەی کە هەیانە باشتر بێت.

یەکشەممەی رەش

 بە پێی ئەو ھەواڵانەی کە بڵاو بوونەتەوە، فیلمی “یەکشەمەی رەش” بەرھەمی دەرھێنەرێکی لاوی کورد بە ناوی “بۆرھان ئەحمەدی” سەبارەت بە کیمیابارانی شاری سەردەشت، لە کاتی شەڕی نێوان ئێران و عێراق، بە ئامادە بوونی ژمارەیەکی بەرچاو لە چالاکانی کلتووری و ھۆنەرمەندان و ژمارەیەک لە ئەندامانی ئەنجوومەنی بەرگری لە مافی قوربانیانی کیمیابارانی سەردەشت، لە شاری سنە پیشان درا.

خەڵکی هەڵەبجە ساڵانە یادی کیمیا بارانی سەردەش بەرز رادەگرن و هەندێک جاریش بە وەفد سەردانی سەردەشت دەکەن و بەشداری رێوڕەسمی ساڵیادی ئەو کارەساتە لە سەردەشت دەکەن.

یەکێک لە گەورەترین کارەساتەکانی مرۆیی لە پاش شەڕی یەکەمی جیهانی و پەسند کرانی کۆنوانسیۆنەکانی قەدەغەی چەکی کیمیایی لە ئاستی جیهاندا.

ئەگەرچی پاش ٣٣ ساڵ لەو ڕووداوە بە هۆی کاریگەرییەکانی گازی کیمیایی خەردەل هێشتا دانیشتووانی ئەو شارە گیرۆدەی پاشهاتە نەگریسەکانی کیمیابارانن.

بلۆقی هۆکردووە، قۆخەی ویشک و برینی کۆنی سارێژنەبوو کە نزیکەی چوار دەیەیە هەرچی رۆژ دەم دەکاتەوە هەتا بێ بەشی و چارەرەشیی ئەو خەڵکە سنوورنشینە هاوار بکات؛ برینگەلێک کە بە هۆی کەمتەرخەمیی پێڕاگەیشتنی بەرپرسان زیاتر تەشەنەی سەندووە و بۆتە ژانێکی دووقاتە و ئەوکی دانیشتووانی یەکەمین قوربانی چەکی کیمیایی جیهانی گرتووە.

بە گوێرەی کارناسان کاریگەریی نەگریسی خەردەل بڕیارە بۆ ١٠٠ تا ١٨٠ ساڵ بەردەوام بێ و سێ بەرە تێوەگلێنێت. هەر بۆیە سەیر نییە کاتێک دەبیستی وەزارەتی تەندروستی ڕایگەیاندووە کە نابێ لە دانیشتووانی ئەو شارە خوێنی یارمەتی بۆ بانکی خوێن وەربگیرێت.

٨٠٠٠ داواکاری بۆ گیانبازی کیمیایی

ڕێژە و ئاماری هەزار و ٦٠٠ کەسی گیانبازانی تۆمارکراوی کیمیایی بە بەراوەردە لە گەڵ ڕێژەی ٨ هەزار بەرکەوتووی داواکاری ئاوردانەوە لە پەنای نەبوونی ئیمکاناتی دەرمانی و کەمتەرخەمی مێژوویی بەرپرسان و تەنانەت ناوەندگەلی نێودەوڵەتی نیشاندەری قووڵایی ئەو کارەساتە مرۆڤییە لە ماوەی ئەو ٣٣ ساڵەیە.

هێشتاش پاش ٣٣ ساڵ ئامارێکی ڕاست و دروست لە ژمارەی بەرکەوتووانی کیمیایی بە دەستەوە نییە. هێشتاش ٨ هەزار کەس هاواری بەرکەوتوویی دەکەن و نەیانتوانیوە ئەم داواکارییەیان بسەلمێنن. ئەوە لە کاتێکدایە کە بە گوێرەی ئەو پزیشکانەی سەردانی سەردەشتیان کردووە و بەرکەوتووانیان سەح کردووە، ژمارەی بەرکەوتووان و بریندارانی کیمیایی سەردەشت زیاتر لە ٨ هەزار کەسە، ڕێژەیەک کە کاتی خۆی بەرپرسانی فەرمی ئێرانیش پشت‌راستیان کردۆتەوە. تەنانەت کۆلۆنێل عەلەو پانین لە کارناسانی چەک و چۆڵی کیمیایی کە کاتی خۆی بە نوێنەرایەتی لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان سەردانی سەردەشتی کردووە، بە ڕاشکاوی دان بە بەرکەوتوونی ڕاستەوخۆی ٨ هەزار و ٦٠٠ کەس لە شاڵاوی کیمیایی سەردەشت دەکات؛ بەڵام تەنانەت ئەو بەڵگەیەش نەیتوانیوە داواکاری خەڵکی ئەو شارە لای بەرپرسانی دەوڵەتی ئێران بسەلمێنێت.

ڕەحیم واحدی ئەندامی لیژنەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی بەرکەوتووانی کیمیایی سەردەشت لەوبارەیەوە بە ئاماژە بە بەکارهێنرانی گازی خەردەل و دەمار لە بۆردومانی سەردەشت بە بەراوەردە لە گەڵ گازی سیانۆری بە کار هێنراوە لە بۆردومانی کیمیایی حەڵەبچە و بیرهێنانەوە درێژخایەن‌تر بوونی کاریگەرییەکانی خەردەل لە سەر سروشت و لەشی بەرکەوتووان، دەڵێ: تا ئێستا نەمانبووە کەسێکی بەرکەوتەی گازی خەردەل چابووبێتەوە و پاشهاتەکانی لە سەر سیە، پێست و چاو دەمێنێتەوە و لەو ڕووەوە ئەزموونی کارەساتی سەردەشت تەنیا بە رۆژی بۆردومانەکەی نابەسترێتەوە و لە تەواو ئەو ساڵانە درێژەی بووە.

سکاڵا و کێشەگەلێک کە هەرچی ساڵە دووپات دەبنەوە

لە پەنای تۆمارنەکرانی ناو ڕێژەی دروستی بەرکەوتووان، نەبوونی دەرمان و ناوەندی تایبەتی پزیشکی و کۆمیسیۆنی پزیشکی بۆ ئامادەکردنی دۆسیەی دەرمانی و ژێرخانی گەشەی پێویست و هاوسەنگ لە گەڵ دۆخی جەماوەری ئەو شارە، هەرچی ساڵە وەک خۆی بێ وەڵام و بێ چارەسەریی حەواڵەی ساڵی داهاتوو دەکرێت و لەمناوە زۆربەی بەڵێنەکانی دەوڵەت بۆ چارەسەریی کێشەکان، خەونێکن کە دەڵێی بڕیار نییە جارێ بەمزووانە وەدی بێن.

هێشتاش بە هۆی نەبوونی ئیمکانات و جیهازاتی پزیشکی پێویست گیانبازان و بەرکەوتووانی کیمیایی سەردەشت دەبرێنە شارە گەورەکانی دیکەی وڵات. هێشتاش نەخۆشخانەیەکی پسپۆڕی و ناوەندی توێژینەوەی تایبەتی کیمیایی، پزیشکی پسپۆڕ و دەرمانی تایبەتی بۆ بەرکەوتووانی کیمیایی، پێڕاگەیشتن بە ژێرخانی کێشەدار و شەقامی خۆڵین، چارەسەریی کێشەی خۆڵبارین و کردنەوەی سەیرانگە و شوێنی تایبەتی حەوانەوە پاش ٣٣ ساڵ کەمترین داواکاری خەڵکێکە کە گیانیان کردە قەڵغان بۆ پاراستنی سنوورەکانیان و سەدان شەهیدانیان لە پێناو سەرخستنی کۆماری ئیسلامی ئێران لە شەڕێکی نابەرابەر لە گەڵ دژمنی بەعسی ئاراستە کردووە.

دەرمانی گیانبازانی کیمیایی نایابە

سەرۆکی ئەنجومەنی بەرگری لە مافی بەرکەوتووانی کیمیایی سەردەشت سەبارەت بە دوا دۆخی بەرکەوتووان و گیانبازانی کیمیایی سەردەشت بە هەواڵنێری ئاژانسی مێهری ڕاگەیاند: ئەمساڵیش وەک ساڵانی ڕابردوو کێشەکان هەمان کەمایەسی ئیمکاناتی دەرمانی، پزیشکی و نەبوونی پزیشکی پسپۆڕ، نەبوو دەرمانی تایبەتی بە بەرکەوتووانی کیمیاییە.

ساڵح عەزیز پوور ئاماژەی بە مەترسییەکی گەورەتر بە ناوی تەشەنەی کۆرۆنا و بەستێنی لەباری تەشەنەسەندنی ئەو ڤایرۆسە لە شاری سەردەشت بە هۆی نەخۆشیگەلی بەستێنی خەڵکی ئەو شارە کرد و ڕاشیگەیاند: نەبوونی کەمترین ئیمکاناتی خۆپاراستنی وەک دەمامک و دەستکێش و جیهازاتی تایبەتی تەندروستی و خاوێن کردنەوە بۆتە ژان و ئێشێکی دووقاتە.

عەزیز پوور هەروەها ئاماژەی بە گرفتی دیاری کردنی ئاستی بەرکەوتوویی خەڵکی سەردەشت و تۆمارکرانیان لە ڕیزی گیانبازانی شەڕ کرد و زیادی کرد: پاش تێپەڕینی ٣٣ ساڵ لە بۆردومانی کیمیایی سەردەشت، تەنیا یەک هەزار و ٦٠٠ کەس دۆسیەی فەرمی گیانبازای بۆ کراوەتەوە، لە کاتێکدا کە گومانێک لە بەرکەوتوویی و برینداربوونی ٨ هەزار کەسی خەڵکی ئەو شارە نییە و بەڵگەکان ئەوە دەسلمێنن. ڕەنگە کەسێک بە ڕەواڵەت لەش‌ساغ بێت، بەڵام سینگ و سییەی بە گازی خەردەل زامارە و کۆخەی بێ بڕوانەوەی خەڵکی سەردەشت باشترین شایەدە بۆ بەرپرسانێک کە گوێی خۆیان بەڕووی ڕاستییەکان ئاخنیوە.

دۆسیەی كیمیاباران و خاوەندارێتی چەكی كۆكوژ و قەدەغەكراو (كۆمپانیا رۆژئاواییەكان) وەك خۆی ماوەتەوە تا 1991 وە دروستبوونی مەترسی بۆ سەر بیرە نەوتەكانی كوێت، هەر بۆیە دوای نیگەرانی رۆژئاوا لە ڕژێمی پێشوو كەوتنە هەڵدانەوەی دۆسیەكانی پێشووی و لەناو ئەوانەشدا كیمیاباران هاتە پێشەوەو دواتریش سەرانی ڕژێم لە دوای 2003 ەوە دادگایی كران و تیایدا شایەتەكان و بریندارانی ئەو تاوانە بەڕوونی خستیانەڕوو، كە سەرانی پێشوو چ تاوانێكی گەورەیان دەرهەق بە گەلی كورد و لەوێشەوە سەبارەت بە مرۆڤایەتی كردووە، دیسانەوە بێدەنگی جیهان لە بەرامبەر ئەو كۆمپانیایانەی بەرهەمهێنەری چەكی قەدەغەكراو بوون مایەی سەرنجە، كە تا ئێستاش نایانەوێت ئەو بابەتە بێتەوە بەرباس.

سەرچاوەکان:

١_ https://www.peyserpress.com/detail/5725

٢_ https://ku.mehrnews.com/news/30917/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8E%DA%A9-%DA%A9%DB%95-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%88%DB%8E%D8%B2-%DA%86%DB%8C%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C-%D8%AC%DB%95%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8E%DA%A9-%D8%AF%DA%98%DB%8C

٣_ https://ku.mehrnews.com/news/32997/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D9%87%DB%95%DA%B5%DB%95%D8%A8%D8%AC%DB%95-%D8%A6%DB%95%D9%88%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%AD%D8%B4%DB%8C%DA%AF%DB%95%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7

٤_ http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?Jmara=11089&Jor=28

٥_ https://ku.mehrnews.com/news/32998/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D9%A3%D9%A3-%D8%B3%D8%A7%DA%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%98-%D9%86%DB%95%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%88%DB%95

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com