Nuce Logo

ڕۆژی سێشەممە، ڕێكەوتی (24/2/2026) لە چوارچێوەی پرۆگرامی (گفتوگۆی هەفتانە)، لە دەزگای نوچە، بۆ توێژینەوەی سیاسیی و پەرەپێدانی كولتووریی، گفتوگۆیەكی كراوە، بۆ (ڕێبوار ڕەزا چوچانی) ڕێكخرا، تێزی سەرەكی گفتوگۆكە، تایبەت بوو بە ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست و كاریگەری ئەو تێزە فیكرییانەی كە وەك بنەڕەت و بزوێنەر، كاریگەریی و هەژموونییان بەسەر كۆی ڕووداوەكانەوە هەیە، چوچانی پێیوایە، ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست، لە بنەڕەتدا بۆ جیاوازی تێزە فیكرییەكانی فەیلەسوفی رووسی ئەلیكساندەر دۆگین كە بە عەقڵی پۆتین ناسراوە، لەگەڵ جارید كۆشنەری ڕاوێژكاری باڵای دۆناڵد ترەمپ دەگەڕێتەوە، بۆ سەلماندنی تێزەكەشی، هەوڵیدا لە رێی میتۆدەی دیالێكتیكەوە، ڕاڤەی ڕووداوەكان بكات و دەرەنجامی پێویست بۆ سەلماندنی تێزەكەی بخاتەڕوو، دواتر ئامادەبووان بە بەشدارییەكانییان، گفتوگۆكەیان دەوڵەمەندتر كرد.

ئەمەی خوارەوە بەشی یەكەمی گوتەكانی ڕێبوار ڕەزا چوچانیین:

بە ناوی خودای گەورەی میهرەبان

ئەمڕۆ جیهان لەناو پەرش و بڵاویەكی ئاڵۆزدایە، لە ناو جیهانیش ناوچەكەی ئێمە كەوتۆتە ناو كێشەی گەورەوە، دۆخێك درووست بووە، كە تاڕادەیەك پێشبنیكردنی داهاتوو ئاسان نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕاڤەی جۆراوجۆر و تەفسیراتی جۆراوجۆر بۆ ڕووداوەكان دەكرێت، بەڵام هەمووییان خەریكی ڕاڤەی ڕووكاری دەرەوەی ڕووداوەكانن، واتە هەڵوەستە لەسەر ڕووكاری دەرەوە و دەركەوتەی ڕووداوەكان دەكەن و ڕاڤەی دەكەن، من بە موتڵەقی ئەم هەوڵانە بە هەڵە دانانێم و دەكرێت میتۆدەی تایبەت بە خۆیان هەبن، بەڵام پێموایە، بابەتی گرنگتر و خاڵی گرنگتر هەن، كە دەكرێت ڕاڤە بكرێن و تێگەشتنی قوڵتر و فراوانتریان لێبێتە ئاراوە.

لە بواری فەلسەفەدا من پەسنی میتۆدەیەك دەكەم، كە چەشە لە میتۆدی ئەفلاتۆنی وەردەگرێت، میتۆدەكە میتۆدەیەكی دوو لایەنەیە، هەوڵ دەدات لە دیارەوە بەرەو نادیار هەنگاو بنێت، دیارەكان ئەو پرس و ڕووداو و دیاردانەن، كە وەك گریمانە وەرییان دەگرێت و ڕاڤەیان دەكات، لەو ڕاڤەیەوە هەوڵ دەدات بە هەرێمی مێتای هەر یەكەیان بگات، لەو هەرێمەشەوە هەوڵی دەستنیشانكردنی ئەو بنەڕەتە دەدات كە ئەو پرس و ڕووداو و دیاردانەی لێكەوتوونەتەوە، لە بەشە دیارەكەشیدا، دیسانەوە لە نادیارەوە بەرەو دیار هەنگاو دەنێت، واتە ئەو بنەڕەتە و هەژموونەكەی بەسەر پرس و ڕووداو و دیاردەكانەوە بەهەند وەردەگرێت و لە توێژینەوە و چارەسەركردنییاندا وەك خاڵی سەنتراڵ دایدەنێت.

ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بەسەر دوو بەرەدا دابەشبووە، بەرەی یەكەم ئەوانەن لەگەڵ سیستەمی ئێستای جیهانیی دێنەوە، بەرەی دووەمیش ئەوانەن كە ئەو سیستەمە ڕەت دەكەنەوە

لێرەوە بە سودوەرگرتن لەو میتۆدەیە، هەوڵ دەدەم ڕاڤەی بەشێك لە كێشەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بكەم، بە تایبەت ئەو ڕووداوانەی لەم دواییانەدا ڕوویاندا، لە هەندێك شوێنیشدا، بەریەككەوتن و توندوتیژییان لێكەوتنەوە و پێناچێت وا بە ئاسانییش كۆتاییان پێبێت، ئەگەر ڕووداوەكان و بەریەككەوتنەكان وەك گریمانە وەربگرین، دەبینین ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بەسەر دوو بەرەدا دابەشبووە، ئەم دابەشكارییە كاریگەریی لەسەر پێكهاتە كۆمەڵایەتیی و سیاسییەكانیش هەیە، بەرەی یەكەم ئەوانەن كە لەگەڵ سیستەمی ئێستای جیهانیی دێنەوە و پەسنی دەكەن، بەرەی دووەمیش ئەوانەن كە ئەو سیستەمە ڕەت دەكەنەوە و بە بەشێك لەو هەوڵانە دادەنرێن، كە بۆ هێنانە ئارای جێگرەوەیەك دەدرێن، بەڵام خاڵی بنەڕەتی ئەم دوو بەرەیە دیار نین، ئەمە دەكرێت ڕووە نادیارەكەی ئەو دابەشبوونە بن و هەژموونیی تەواویشیان بەسەر ڕووداوەكانەوە هەبێت، دەستنیشانكردنی ئەو بنەڕەتە نادیارە، ئەركی ئەم گفتوگۆیەیە و هەوڵەكانمان بەو ئاراستەیەدا دەخەینەگەڕ.

بەرەی یەكەم: تێزی ئاشتی و گەشەپێدان، هەوڵێك بۆ بە سەنتەركردانی جودایزم، بە خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانییەوە.

بەرەی یەكەم زیاتر ئەوانەن كە لەگەڵ سیستەمی جیهانیی دێنەوە و پەسنی دەكەن و نزیكی ڕۆژئاوا و ئەمریكان، ئەم بەرەیە ئێستا لە ناو رێككەوتنێكدان، كە پێیدەگوترێت ڕێككەوتنی ئیبراهیمیی، وەك دەگوترێت رێككەوتنەكە لە بنەڕەتدا بۆ تێزێكی جارید كۆشنەر دەگەڕێتەوە، كە تایبەتە بە ئاشتی و گەشەپێدان، رێككەوتنەكە لە رووكاردا وا دەردەخرێت، هەوڵێكە بۆ نەهێشتنی گرژی نێوان ئاینەكان، تا لەو ڕێیەوە پەیوەندی نێوان ئەو وڵاتانەش ئاسایی ببنەوە، كە پەیوەندییەكانییان بەهۆی جیاوازی ئاینییەوە كێشەی هەبووە، بەڵام ئایا لە ڕاستییدا وایە؟

با سەرەتا لە داڕێژەری تێزەكەوە دەست پێبكەین، كە وەك دەگوترێت جارید كۆشنەرە، كۆشنەر پیاوێكی جولەكە و كاریگەرە، زاوای دۆناڵد ترەمپە، لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ترەمپدا، یەكێك بوو لە ڕاوێژكارە كاریگەرەكانی ترەمپ، ئەو ماوەیەی كە لەو پۆستەدا بوو، توانی تۆڕێكی بەرفراوانی پەیوەندیی لەگەڵ سەركردەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست درووست بكات، لە دوای خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ترەمپیشەوە، كە بایدن بوو بە سەرۆك، كۆشنەر لە ڕێی بزنسەوە توانی بەردەوامی بەو پەیوەندییە بدات، ئێستا كە ترەمپ لە خولی دووەمی سەرۆكایەتی ئەمریكادایە، لە زۆر كۆڕ و كۆبوونەوەی گرنگی دیپلۆماسییدا، ڕۆڵی بەرچاو بە كۆشنەر دەدرێت، كۆشنەر بە خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانییەوە، لە دونیا دەڕوانێت، هەر بەو خەیاڵەشەوە، تێزی ئاشتی و گەشەپێدان دادەڕێژێت.

ڕێککەوتنی ئیبراهیمی، لە ڕووكاردا بانگەشەی برایەتی و هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان دەكات، بەڵام لە واقیعدا كار لەسەر هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانی دەكات، كە هەوێنەكەی كەمینە ئاینییە جیاوازەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحییەتن.

ئەگەر لە ڕووكاری دەرەوەی تێزەكە بڕوانین، دەبێت لە ڕێككەوتنی ئیبراهیمییەوە دەست پێبكەین، رێككەوتنی ئیبراهیمیی لە ڕووكاردا وەك هەنگاوێك لێكدەدرێتەوە، بۆ هاوتاكردنەوەی هەر سێ ئاینە ئیبراهیمییەكە و كۆتاییهێنان بەو كێشە مێژووییانەی لە نێوانیاندا هەن، هەروەها ئاساییكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئەو وڵات و گەلانەی كە بەو هۆیەوە پەیوەندییان نییە، ئەمانە هەنگاوی كردەییان بۆ نران، بۆ نموونە:

لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپدا تێزەكە خرایە بواری جێبەجێكردن و كۆمەڵێك هەنگاونران، لەوانە ئاساییكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و هەندێك لە وڵاتە عەرەبییەكانی كەنداوی فارسی، ئەمەش هەیەجانێكی لە جیهانی ئیسلامییدا هێنایە ئاراوە و خوێندنەوەی جۆربەجۆری بۆ كرا، هەروەها قودس كە هەمیشە جێی مشتومڕی نێوان عەرەب و ئیسرائیل یان ئیسلام و جووەكانە، لە لایەن دۆناڵد ترەمپەوە، وەك پایتەخی ئیسرائیل ناسێنرا، دوای ئەمەش چەند هەنگاوێكی كردەیی نران، لەوانە شەڕ و بەریەككەوتن و وێرانكارییەكانی غەززە، ڕووداوەكانی لوبنان و یەمەن، كە ئەمانە ئەگەرچی لەسەردەمی بایدندا ڕوویاندا، بەڵام دەكرێت بۆ بەردەوامی تێزەكە و پراكتیككردنی بگەڕێنەوە.

ئەگەر خۆشگوزەرانیی وا دەكات شوناسەكان كاڵ ببنەوە، بۆچی لە ڕۆژئاوا، خەریكە بزووتنەوە ناسیۆناڵیستی و ڕاسیستییەكان زیندوو دەبنەوە؟

لە خولی دووەمی سەرۆكایەتی ترەمپیشدا ڕووداوەكانی سوریا و جەنگی دوازدە ڕۆژەی نێوان ئەمریكا + ئیسرائیل لەگەڵ ئێران ڕوویاندا، تا ئەو پەرەسەندنانەی كە ئێستا لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران بە پێش هاتوون هەموویان بەشێكن لە هەنگاوە پراكتیكییەكانی تێزەكە، ئەمانە هەموویان كۆمەڵێك ڕووداون كە وەك زنجیرێك پێكەوە بەستراوەنەتەوە، بەڵام دەكرێت جیاوازییەك لە نێوان هەنگاوەكانی خولی یەكەمی سەرۆكایەتیی و خولیی دووەمی سەرۆكایەتیی ترەمپ بكەین، وەك دەبینین لە خولی یەكەمدا، دیپلۆماسییەت مەكینەی هەڵسوڕێنەری ڕووداوەكانە، بەڵام لە خولی دووەمدا، هێز ئەو ڕۆڵەی وەردەگرێت.

با هەنگاوێك زیاتر بڕۆین و لە ڕووكاری تێزەكەوە بەرەو ناوەرۆكی تێزەكە، كە ڕووە نادیارەكەی تێزەكەیە قوڵ ببینەوە، بەڵام هەنگاوەدا دەكرێت درك بەو دژبەیەكییانە بكەین، كە لە نێوان قوڵایی تێزەكە و ڕووكارەكانی دەرەوەی تێزەكەدا هەن، چونكە تێزەكە لە ڕووكاردا بانگەشەی ئەوە دەكات، كار لەسەر هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان و ئاسایی كردنەوەی پەیوەندی نێوان وڵاتانی ناوچەكە دەكات، بەڵام لە هەنگاوە پراكتیكییەكانی تێزەكە و ئەوانەش كە پراكتیكی دەكەن، دەكرێت دەرەنجامی پێچەوانە هەڵهێنجێنین، كە دژ و پێچەوانەی ڕووكاری دەرەوەی تێزەكەیە، ئەو دەرەنجامەش دەكرێت لە دوو خاڵدا چڕ بكەینەوە، كە دەرخەری دوو ویستی جیاوازە.

 یەكەمییان ویستی گۆڕانكارییە لەو سەرزەمینەی كە ڕۆژئاواییەكان ناویان ناوە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست، لەو گۆڕانكارییەشدا، لە ڕووی سیاسییەوە دەوڵەتی ئیسرائیل و لە ڕووی كولتووریشەوە ئاینی جوو یان جودایزم بە سەنتەر بكرێن، دووەمیشییان گۆڕینەوەی شوناسە بە خۆشگوزەرانییەكی ماددی ڕووت، كە هیچ بنەمایەكی ڕۆحی و مەعنەویی لە خۆ ناگرێت، ئەمە چی دەگەیەنێت؟

ویستی یەكەم دژ و پێچەوانەی ڕووكاری تێزەكەیە، كە بانگەشەی بۆ دەكرێت، چونكە ئەوەی لە لایەنە پراكتیكییەكەی تێزەكەدا دەردەكەوێت، ئەو دژ و پێچەوانەییە دەسەلمێنێت، بۆ نموونە:

لە ڕووكاردا تێزەكە بانگەشەی برایەتی و هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان دەكات، بەڵام لە واقیعدا ئیسرائیل و ئەمریكا، كە لایەنی پراكتیككارەكەی تێزەكەن، كار لەسەر دابەشكردنەوەی هێز و هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانی دەكەن لە رۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستدا، كە هەوێنەكەیان كەمینە ئاینییە جیاوازەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحییەتن، ئەوانەش هەمیشە پێویستییان بە پاڵپشتی ئیسرائیل و جووە، بەمەش لە ڕووی هێزەوە ئیسرائیل و ئاینی جوو، دەبن بە خاڵی سەنتراڵ لە ناوچەكەدا، بۆیە تێزەكە كار لەسەر بەسەنتەكردنی جودایزم دەكات.

ویستی دووەمیش، گۆڕینەوەی شوناسە بە خۆشگوزەرانییەكی ماددی ڕووت، دەكرێت لە چوارچێوەی خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانی سەیر بكرێت، كە لە واقیعەوە دوورە، چونكە لە دوای خۆشگوزەرانییەوە، ڕەهەندە مەعنەوییەكان زیندوو دەبنەوە و بەرەو تۆخبوونەوەی مەعنەوییەت و شوناس، جا چ شوناسی مرۆڤ، یان نەتەوە، یان ئاین یان هەر شوناسێكی ئایدیۆلۆژییتر هەنگاو دەنرێت، لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە، كە وەڵامەكەی زیاتر ناواقیعیبوونی تێزەكە دەسەلێمنێت:

ئەگەر خۆشگوزەرانیی وا دەكات شوناسەكان كاڵ ببنەوە، بۆچی لە ڕۆژئاواكەی خۆیان، خەریكە بزووتنەوە ناسیۆناڵیستی و ڕاسیستییەكان زیندوو دەبنەوە و خەریكە دەبنەوە بە بنەمایەك، بۆ سەرهەڵدانی پارادایمی نوێی سیاسیی، كە ڕەنگدانەوەی بەسەر واقیعەوە هەبێت؟

وەڵامی ئەم پرسیارە، لە واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەمەش وا دەكات، كە ناواقیعیبوونی تێزەكە، لە ئاستێكی بەرزدا دابنرێت.

بەرەی دووەم: داڕشتنەوەی سیستەمی جیهانیی، بە خەیاڵێكی شارستانییەتسەنتەرییەوە.

ئەگەر بێینە سەر بەرەی دووەم، كە نەیاری بەرەی یەكەمن، دەبینین كۆمەڵێك هێزی سوننەتی ناوچەكە لە خۆ دەگرێت، ئەم هێزانە ئەوانەن كە هەڵگری ئایدیۆلۆژیای موحافیزكارانەن، بیهێننە پێش چاوتان، توركیایەكی سوننی لەگەڵ ئێرانێكی شیعی چی پێكەوە گرێیان دەدات، لە كاتێكدا ئێمە دەزانین لە ناو ئاینی ئیسلام جگە لە نەگۆڕە كولییەكان، هەردوو مەزهەبی شیعە و سوننە لە بابەتە جوزئییەكاندا یەكناگرنەوە، ئەمە جگە لەوەی كە مێژوویەكی خوێناوی پەیوەندی نێوان ئێران و توركیا دەنەخشێنێت، یان چی وا دەكات كوردە موحافیزكارەكان، دژ بە بەرەی یەكەم بن؟

ئێران كە بانگەشەی سەربەخۆیی خۆی دەكات، دروشمی نە شەرقی و نە غەربی بەرز دەكاتەوە، بانگەشەی مانەوەی ئەو بەها و ئەخلاقییاتە مرۆییانە دەكات، كە لە چوارچێوەی ئاینی ئیسلام و بە دیاریكراویش چوارچێوەی مەزهەبی شیعەدا پێناسەكراونەتەوە، كەچی ئێستا لەگەڵ چینییەكان و ڕووسەكاندا لە پەیوەندییەكی بەهێزدایە، چی وا دەكات ڕۆشنبیرێكی وەك ئەلیكساندەر دۆگین، قاسمی سلێمانیی بە شەهیدی ئۆراسیایی ناو ببات؟

توركیا ئێستا لە ناو پڕۆسەیەكی گرنگی ئاشتییدایە و بە پێچەوانەی ئەو پێناسانەی كە پشت بە تێزە ڕۆژئاواییەكان دەبەستێت، جارێكیتر پێناسەی دۆزی كورد دەكرێتەوە، ئەمە بابەتێكە و ماوەیەكی زۆرە منی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە، لە ڕێی كۆمەڵیك دەلیلیشەوە بە دەرەنجامێكی تا ڕادەیەك یەكلاییكەرەوە گەشتووم، بۆیە ئەگەر هەمووانیش قەناعەتییان پێی نەبێت، خۆم قەناعەتی تەواوم پێی هەیە، بۆ نموونە:

لە نەورۆزی ساڵی ڕابردوو، لە توركیا كۆمەڵێك چالاكی ئەنجام دران، ئەو چالاكییانە چالاكی ئاسایی نەبوون، بەڵكو كۆمەڵێك چالاكیی بوون كە زیاتر بۆنی زیندووكردنەوەی كولتوورێكی فراوانی لێدەهات، ئەگەرچی نەورۆز بە گشتی وەك بۆنەیەكی گەلە ئارییەكان دادەنرێت، بەڵام ئەردۆگان زیاتر وەك بەشێك لە كولتووری گەلە تۆرانییەكانی لە قەڵەم دا، تۆرانی چییە؟

لێرەدا پێویستە جیاوازییەك لە نێوان پێناسەكردنەوەی تۆرانی لە ژێر ڕۆشنایی پارادایمی كەمالیست و ئەو پارادایمە نوێیە بكەین، كە خەریكە لە توركیا جێی پارادایمە كەمالییەكە دەگرێتەوە، لە یەكەمییاندا تۆرانی ڕەهەندێكی ئایدیۆلۆژیی ڕەگەزپەرستانە وەردەگرێت، لە دووەمییاندا تۆرانیی ڕەهەندێكی فراوان وەردەگرێت، كە لەسەر بنەمای زمان و فەرهەنگ و كولتووریی هاوبەشی گەلە تۆرانییەكان پێناسە دەكرێتەوە، لە یەكەمییاندا تۆرانیی یەكسانە بە نەژادپەرستیی و ڕەگەزپەرستیی و فاشیزم، لە دووەمیاندا جیاوازی لە نێوان نەژاد و فەرهەنگدا دەكرێت، تورك ڕەگەز و نەژادە، تۆرانییش كولتوور و فەرهەنگە، ئەردۆگان پێیوایە تورك و كورد و نەتەوەكانی تری ناوچەكە تا ئاسیای ناوەڕاست، دەتوانن پێكەوە هەڵبكەن و پێكەوە هەنگاوی گەورە بنێن، لەو لاشەوە ساڵانێكە سەپۆرتی ڕێكخراوی (OTS) دەكات، كە ڕێكخراوێكی هەماهەنگییە، لە نێوان نەتەوە توركزمانەكان، باخچەلیش كە پێشنیازكاری دەسپێكردنەوەی پرۆسەی ئاشتییە لە ئێستادا، كوشتنی تورك و كورد حەرام دەكات.

لە بەرانبەردا ئۆجەلان هەیە، كە نمایندەی كوردی باكور دەكات و هەوڵ دەدات بەشێك بێت لەو پارادایمە نوێیە سیاسییەی، كە خەریكە لە توركیا جێگەی پارادایمە كەمالییەكە دەگرێتەوە، ڕاستە ئۆجەلان لە ناو پرۆسە مەعریفییە پەرەسەندووەكەی خۆیدا، زۆرجار هەم بیركردنەوەی گۆڕاون، هەم تێزەكانیشی گۆڕیون، ئەمەش لە باكووری كوردستان، كاریگەری لەسەر پرۆسە سیاسییە واقیعییەكە داناوە، بەڵام پێدەچێت تێزەكانی ئەم دواییانەی، دەرخەری گۆڕانێكی تری تێگەشتنەكانی بن، بۆیە ئەگەر ئاوڕ لە و گۆڕانانە بدەینەوە، كە لە ڕووی بیركردنەوەوە ڕووبەڕووی ئۆجەلان بوونەتەوە، وێنەكە باشتر ڕوون دەبێتەوە، بۆ نموونە:

ئۆجەلان لە قۆناغی سەرەتای تێكۆشینی خۆیدا، لە ژێر كاریگەریی سۆشیاڵیزمی یۆتۆپییدا دەبێت، واتە ڕاستەوخۆ لەژێر كاریگەریی تێزەكانی ماركس و ئەنگڵسدا دەبێت و زیاتر لەو چەپانە نزیك دەبێت، كە زانكۆكانییان كردبووە گۆڕەپانی خەبات و كرۆكی خەباتەكەشییان دژایەتی چینایەتی دەبێت، لە قۆناغی دواتردا، دەكەوێتە ژێر كاریگەری سۆشیاڵیزمی واقیعی و زیاتر لەو تێزانە نزیك دەبێت، كە بۆ خەباتی سیاسیی لینین و ترۆتسكی دەگەڕێنەوە، بۆیە لەم قۆناغەدا شێوازی تێكۆشین و خەباتی دەگۆڕدرێن و پارتی كرێكاران دادەمەزرێنێت و شۆڕش بەرپا دەكات، لە قۆناغی دواتردا، دەكەوێتە ژێر كاریگەریی مورای بۆكچین و سۆشیاڵیزمی ئەنارشیی، هەوڵی تیۆریزەكردنی ئەنجومەنە خۆسەرییەكان و تێزەكانی تایبەت بە ژینگەپارێزیی دەدات، لە قۆناغی ئێستاشدا، بە شێوازێكی تۆختر لە جاران، هەوڵی داڕشتنەوەی چەمكی برایەتی گەلان دەدات، ئەم چەمكە ئەگەرچی سەر بە ئەدەبیاتی چەپە و وەك بەدیلی چەمكی دەوڵەت_نەتەوە دەردەكەوێت، بەڵام لە ئێستادا دەكرێت لای ئۆجەلان مانایەكیتر لە خۆی بگرێت، كە زیاتر لەو پێناسانە نزیك بێت، كە سەر بە فەرهەنگی تۆرانییە. 

 ئۆجەلان لە ئێستادا باس لە گەل و نەتەوە جیاوازەكانی ناوچەكە و ئاسیای ناوەڕاست دەكات، لەمەشدا درێژبوونەوەی ئەو برایەتییە تا گەلانی ئاسیای ناوەڕاست، دەبنە خاڵی هاوبەشی تێزەكانی ئۆجەلان و ئەردۆگان، پێیوایە كورد و تورك تەواوكاری یەكن، لەمەشدا لەگەڵ باخچەلی یەكدەگرێتەوە، كە كورد و تورك بە تەواوكاری یەك دادەنێت و كوشتنی هەركامییان لە لایەن ئەویتریانەوە بە ناڕەوا و حەرام دادەنێت.

ئەو گۆڕانەی كە ڕووی لە تێزەكانی ئۆجەلان كردووە، زیاتر لە تێزەكانی ئەلیكساندەر دۆگین نزیكن و دەكرێت هەر لە ژێر كاریگەری دۆگیندا بەو گۆڕانە گەشتبێت

بۆیە پێموایە، لێرەدا ئەو گۆڕانەی كە ڕووی لە تێزەكەی ئۆجەلان كردووە، زیاتر لە تێزەكانی ئەلیكساندەر دۆگین نزیكن و دەكرێت هەر لە ژێر كاریگەری دۆگیندا بەو گۆڕانە گەشتبێت، ئەمەش ئەو خاڵەیە كە پێشتر گوتم باوەڕم پێیەتیی، چونكە هەركاتێك ئەردۆگان و باخچەلی دەبینم لەسەر ئەو پرسە دەدوێن، یان پەیامێكی ئۆجەلان دەبینم، ڕێك وەك ئەوەیە، كە دۆگین ئەو بابەتانەی بۆ نووسیبنەوە، بۆ نموونە:

دۆگین پێیوایە دەبێت سیستەمی جیهانی لەسەر بنەمای شارستانییەتەكان دابڕێژرێتەوە و دەسەڵاتەكانیش لە نێوان شارستانییەتەكاندا دابەش بكرێتەوە، ئەو پێیوایە سیستەمی جیهانیی تاكجەمسەری وەك خۆی نەماوەتەوە و تێكچووە، چونكە ئەو ئایدیۆلۆژیایەی كە هەوێنی ئەو سیستەمەیە، لیبراڵیزمە، لیبراڵیزمیش بە پۆست لیبراڵیزم گەشتووە و كۆتایی هاتووە، سیستەمە جیهانییەكەش گەندەڵ بووە و بەرەو كۆتایی دەچێت، بۆیە پێویستە جیهان بیر لە سیستەمێكیتر بكاتەوە، كە فرە جەمسەر بێت و جەمسەرەكانیش لەسەر بنەمای شارستانییەتەكان بن، شارستانییەتیش لەسەر بنەمای كولتوور و فەرهەنگ و زمان پێناسە دەكاتەوە، دۆگین پرسی سەرداری شارستانییەكانیش نادیدە ناگرێت، پێیوایە، هەر یەكێك لەو وڵاتانەی كە سەر بە شارستانییەتن، توانی هەژموونی بەسەر كولتوور و فەرهەنگ و زمانی شارستانییەتەكەیەوە هەبێت، ئەوە دەبێت وڵات و نەتەوەكانیتری شارستانییەتەكە لە دەوری كۆببنەوە، بەمەش هەژموون لە سیاسەتەوە دەپەڕێتەوە بۆ فەرهەنگ و كولتوور.

دۆگین لە تێزەكانییدا باس لە فەرهەنگی تۆرانیی دەكات، بە گوێرەی باسەكەی ئەو، ئەو فەرهەنگە هەموو ئەو گەل و نەتەوانە لە خۆ دەگرێت، كە هەڵگری ئەو فەرهەنگەن، واتە لە ڕووی زمان و كولتوور و فەرهەنگەوە، خاڵی هاوبەشی زۆرییان هەن، تەنانەت جەخت لەوە دەكاتەوە، ئەگەر كورد دەیەوێت لە ئاشتییەكی دوورمەودا و بەردەوامدا بێت، دوو بژاردەی لەبەردەمە، یەكەمییان هەڵكردن لەگەڵ شارستانییەت و فەرهەنگی شیعەی ئێرانیی، دووەمییان هەڵكردن لەگەڵ شارستانییەت و فەرهەنگی تۆرانیی، جگە لەمە دەبێتە دوژمنی گەلانی ناوچەكە و ناتوانێت بە ئاشتی و ئارامی بژی.

ئێمە لە تێزەكانی ئەم دواییانەی ئۆجەلاندا، كورد و تورك و عەرەب و كلد و ئاشووری و گەلانی ئاسیای ناوەڕاست دەبینین، باشە بەشێكی زۆری وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست، وڵاتە توركزمانەكان نین، بۆیە ئەگەر كۆی قسەكان لە دەوری یەك خاڵ كۆبكەینەوە، دەتوانین بڵێین:

 هەم ئێرانییەكان، هەم توركیاییەكان، بەجۆرێك لە جۆرەكان دەكرێت لە ژێر كاریگەریی تێزەكانی دۆگین بن، ئەمە لە كاتێكدایە، كە تێزەكانی دۆگین، كاریگەرییان لەسەر تەواوی جیهان هەیە، تێزەكانی دۆگین كاریگەرییان لەسەر شەڕی ڕوسیا و یوكراین هەیە، عەلی بەدر كە ڕۆماننووسێكی عێراقییە و تا ڕادەیەكیش لە بواری ڕاڤەی سیاسییشدا هەوڵی خۆی هەیە، پێیوایە یەكێك لە كێشەكانی دۆگین ئەوەیە، پێش سیاسییەكان، كەسە سەربازییەكان كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی تێزەكانی و شەڕی ڕوسیا و یوكراینیش بەو خاڵەوە دەبەستێتەوە، بە هەرحاڵ، دۆگین بە گەڕانەوە بۆسەر تێزێكی هاڵفۆرد ماكندەر، باس لە ناوكی زەویی دەكات، پێیوایە هەركەسێك ئەو ناوكەی لە ژێر دەست بێت، ئەوە سەرداری زەوییە، چ ماكندەر و چ دۆگینیش، هەردووكییان جیۆپۆلەتیكزانن، ئەوان ئاماژە بۆ خاكی ژێر دەسەڵاتی قەیسەرەكانی پێشووی ڕووس و یەكێتی سۆڤیەتی جاران دەكەن و پێیانوایە ئەوێ ناوكی زەوییە، ئەو ناوكە خاكی یوكراینیش دەگرێتەوە، بۆیە هەڵگیرسانی شەڕ لە ئەوروپا، ڕەهەندێكی جیۆپۆلەتیكیشی هەیە، هەم شەڕە لەسەر هەژموون، هەم جێپەنجەی دۆگینیشی بەسەرەوە دیارە.

ئەوەی لە ئەوروپا ڕوودەدات، شەڕی دۆگینە لەگەڵ مەعریفەی ئەتڵەنتیكیی و ڕۆژئاوایی، ئەوەی لە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستیش ڕوودەدات، شەڕی دەرەنجامەكانی ئەو تێزانەن، كە دۆگین و كۆشنەر داڕێژەرییانن

كەواتە...

لە كۆتاییدا دەكرێت بڵێین، ئەوەی لە جیهاندا ڕوودەدات، ڕووداوی ئاسایی و لە ناكاو نین، بەڵكو دەرەنجامی تێزە فیكرییەكانن، ئەوەی لە ئەوروپا ڕوودەدات، شەڕی دۆگینە لەگەڵ مەعریفەی ئەتڵەنتیكیی و ڕۆژئاوایی، ئەوەی لە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستیش ڕوودەدات، شەڕی دەرەنجامەكانی ئەو تێزانەن، كە دۆگین و كۆشنەر داڕێژەرییانن، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئەو تێزانە چ كاریگەرییەكییان لەسەر كورد و دۆزەكەی هەیە؟

 ئەمەی خوارەوە بەشی دووەمی دەقی گوتەكانی (ڕێبوار ڕەزا چوچانی)یە.

بە ناوی خودا

لە دانیشتنی پێشوودا، باسی دوو تێزمان كرد، كە كاریگەرییان لەسەر ڕووداوەكانی جیهان بە گشتیی و ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە، ئەوانیش تێزەكەی كۆشنەر و تێزەكەی دۆگین بوون، ئەگەر بە وردی لە هەردوو تێزەكە بڕوانین، دەبینین هەردووكییان هەم ڕەهەندی سیاسیی و جیۆپۆلەتیكییان هەن، هەم ڕەهەندی ئۆنتۆلۆژیشییان هەن، یەكەمییان بوونی مرۆڤ و مانای ژیانی مرۆڤ بە خۆشگوزەرانیی و ماددیاتەوە گرێ دەداتەوە، دووەمیشییان بوونی مرۆڤ و مەعنەوییەت پێكەوە گرێ دەداتەوە، هەر كام لەم ڕوانگە ئۆنتۆلۆژییانەش، كاریگەرییان بەسەر تێزەكانییانەوە هەن، بۆیە ناكرێت ئەو تێزانە لە دەرەوەی كارتێكەرییە ئۆنتۆلۆژییەكانەوە ببینین، باشە.

لە كۆتایی دانیشتنی پێشوودا، پرسیارێكمان وروژاند و ئەركی وەڵامدانەوەی پرسیارەكەشمان بەم دانیشتنە سپارد، پرسیارەكە لە بارەی كاریگەریی ئەو تێزانە بوو لەسەر دۆزی كورد، واتە ئەو تێزانە لە ئەگەری جێبەجێكردنییاندا، چ كاریگەرییەكییان لەسەر دۆزی كورد دەبێت و داهاتووی كورد لەژێر سایەی جێبەجێكردنی ئەو تێزانەدا چی دەبێت.

بەشێكی زۆری ئەدەبیاتی سیاسیی لایەنە سیاسییە كوردییەكان، لەسەر ئەو خاڵە كۆكن، كە دۆزی كورد بریتییە لە دۆزی نەتەوەیەكی چەوساوە و داگیركراو و دابەشكراو، نەتەوەیەك خاكی داگیركراوە، مافە سیاسییەكانی و مافی هەڵبژاردنی چارەنووسی خۆی لێزەوتكراوە، لە پێناو گێڕانەوەی خاك و مافەكانییدا خەبات دەكات

سەرەتا با ئاوڕ لە دۆزی كورد بدەینەوە و ئەو گوزارشتانە وەك نموونە وەربگرین، كە لە ئەدەبیاتی سیاسیی لایەنە سیاسییەكانی كوردستاندا بۆ دۆزەكە دەكرێت، تەقریبەن بەشێكی زۆری ئەدەبیاتی سیاسیی لایەنە سیاسییە كوردییەكان، لەسەر ئەو خاڵە كۆكن، كە دۆزی كورد بریتییە لە دۆزی نەتەوەیەكی چەوساوە و داگیركراو و دابەشكراو، نەتەوەیەك خاكی داگیركراوە، مافە سیاسییەكانی و مافی هەڵبژاردنی چارەنووسی خۆی لێزەوتكراوە، لە پێناو گێڕانەوەی خاك و مافەكانییدا خەبات دەكات، واتە دۆزەكەی بریتییە لە داگیركردنی خاك و زەوتكردنی مافە سیاسییەكانی و ڕێگریكردن لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆی كە زیاتر بەرەو سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەت_نەتەوە هەنگاو بنێت، ئەم گوزارشتە ئەگەرچی لە كەموكوڕیی بە دوور نییە، بەڵام تا ڕادەیەك لە زەینی زۆرینەی كورددا جێی خۆی گرتووە، هەمووان گەشتن بە قۆناغی دامەزراندنی دەوڵەت نەتەوە، بە ئامانجێك دەبینن، كە هەوڵی پێگەیشتنی دەدەن، لە كاتێكدا دەوڵەت نەتەوە، دەكرێت یەكێك بێت لەو ئامرازانەی، كە ئامانجێكی گەورەتر تەحقیق دەكات، بۆیە دەوڵەت نەتەوە ناكرێت وەك ئامانج سەیر بكرێت، هەروەها دەوڵەت نەتەوە چەمكێكی مۆدێرنە، بۆیە ڕەنگە لە داهاتوودا، كاتێك تێگەشتنە ڕۆژهەڵڵاتییەكەمان بۆ پرسی بەشداریكردن لە دونیا و شێوازی فەرمانڕەواییكردن، كێشە درووست بكات.

باشە با ئەم پێناسەیە وەك خۆی قبوڵ بكەین و ئەو ڕەخنانەی كە لە بارەیەوە هەمانە ئیپۆخەیان بكەین و هەوڵ بدەین لەگەڵ تێزەكاندا بەراوردییان بكەین، تا بزانین ئایا لە سایەی ئەم دوو تێزەدا، ئەم دۆزە پێناسە كراوەمان دەتوانێت هەڵبكات، یان جێبەجێكردنی ئەو دوو تێزە، چ كاریگەرییەكییان لەسەر ئەم دۆزە پێناسەكراوەمان دەبێت.

یەكەم: چارەنووسی كورد، لە سایەتی تێزەكەی كۆشنەردا

لێرەدا هەڵوەستەك دەكەم و ئاوڕ لە ڕووداوەكانی عێراق و سوریا دەمەوە، لە عێراق هەردوو ڕووداوی هێرشی داعش بۆ سەر شەنگال و هێرشی حەشدی شەعبی بۆ سەر كەركووك بە تایبەت لە (16/ئۆكتۆبەر/2017) وەك نموونە وەردەگرم، لە سوریاش ئاوڕ لە قۆناغی دوای ئەسەد دەدەمەوە و هێرشی هێزەكانی حكومەتی شەرع، بۆ سەر سوەیدا و ڕۆژهەڵڵاتی فورات وەك نموونە وەردەگرم، دواتر بەراوردییان بە یەكتری دەكەم و خاڵە هاوبەشەكانییان دەستنیشان دەكەم، تا لەوێوە وێنەیەكی ڕوونترمان لە بارەی تێزەكەی كۆشنەر و كاردانەوەی جێبەجێكەرەكانی ئەو تێزە، لە بەرانبەر ڕووداوەكاندا دەستنیشان بكەین، بۆ نموونە:

ڕووداوەكانی شەنگال لە عێراق و سوەیدا لە سوریا، بە دڵی جوو بوون، بۆیە دەستێوەردانەكانی ڕۆژئاوا لەو دوو ڕووداوەدا، بە دەستێوەردانێك دادەنرێت كە لە خزمەت ئەجێندای جووسەنتەرییدان، بەڵام ڕووداوەكانی كەركووك لە عێراق و ناوچەكانی ڕۆژهەڵڵاتی فورات لە سوریا، دوو ڕووداون كە ڕەهەندی نەتەوەییان هەن و هەردووكیشییان پەیوەندییان بە كوردەوە هەیە، ئەمەش لە خزمەتی ئەجێنداكەیاندا نییە، بۆیە خۆیان نەبان دەكەن.

ساڵی (2014) هێزە ئیسلامییە سونییەكان كە بە داعش ناسرابوون، هێرش دەكەنە سەر موسڵ و ناوچەكانی تری عێراق، دواتر هێرش دەكەنە سەر شەنگال و كارەساتێكی گەورە دەنێنەوە، لێرە بە دواوە ڕۆژئاواییەكان بە جوڵە دەكەون و دێنە ناو شەڕەكانەوە، ڕۆژئاواییەكان كارەساتی شەنگال لەسەر ئاستی جیهانیی، وەك كارەساتێكی گەورە و دڕندانە دەناسێنن، هاوپەیمانێتی سەربازیش دژ بە داعش درووست دەكەن، تا كۆتایی داعش ناوەستن.

لە (16/ئۆكتۆبەر/2017) كاتێك هێزە ئیسلامییە شیعییەكانی حەشدی شەعبی هێرش دەكەنە سەر كەركووك و ناچە دابڕێنراوەكان، وەك ئەوەی هیچ نەبووبێت، رۆژئاواییەكان هیچ كاردانەوەیەك لە بەرانبەر ئەو هێرشانە نانوێن، تەنانەت كاتێك دێتە سەر ڕەخنەگرتن لەو بێهەڵوێستییەی رۆژئاوا لە بەرانبەر دەستدرێژییەكانی حەشدی شەعبیی لە بەرانبەر كورد و هێزەكانی، بابەتی مامەڵە و هاوكاریی ماددی دەهێننە پێشەوە، بەجۆرێك وێنای قوربانیدانەكانمان دەكەن، وەك ئەوەی لە مامەڵەدا بووبین لەگەڵییان.

لە سوریای دوای ئەسەد، كاتێك ئەحمەد شەرع دێتە سەر حكوم، دوو ڕووداوی گرنگ لەو وڵاتە ڕوو دەدەن، كە تا ڕادەیەك هاوشێوەی ڕووداوەكانی عێراقن، ئەوانیش بریتین لە هێرشی هێزە ئیسلامییە سونییەكانی حكومەتی شەرع بۆ سەر سووەیدا و هێرشی هەمان هێز بۆ سەر كۆبانێ و ناوچەكانی تری ڕۆژهەڵڵاتی فورات، لە یەكەمییاندا هێزە ڕۆژئاواییەكان دەستێوەردان دەكەن، دەستێوەردانەكانیش لە ڕووی هێزەوە دەبێت، لە ماوەیەكی كەمدا بۆمبارانی ئەو هێزانە دەكرێت و تواناكانییان پەك دەخرێن، لە دووەمییاندا خۆیان نەبان دەكەن، تەنانەت لە زاری تۆمباراكی نوێنەری سەرۆكی ئەمریكاوە بڵاو كرایەوە، گوایە گوتوویەتی ئەگەر بێت و هێزەكانی شەرع تەواوی هێزەكانی هەسەدە لە ناویش ببەن، ئەوان دەستێوەردان ناكەن، تا ئێرە ڕووكاری دەرەوەی ڕووداوەكانن، وەرن با پێكەوە بێین ڕاڤەی ئەو ڕووداوانە بكەین و ڕوو لە ڕووە نادیارەكەیان بكەین، بزانین ئەمانە چیمان پێدەڵێن، بۆ نموونە:

چوار ڕووداوی هاوشێوە لە عێراق و سوریا ڕوویانداوە، یەكەمییان هێرشی داعش بۆ سەر شەنگال، دووەمییان هێرشی حەشدی شەعبی بۆ سەر كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، سێییەمییان هێرشی هێزەكانی شەرع بۆ سەر سوەیدا، چوارەمییان هێرشی هێزەكانی شەرع بۆ سەر حەلەب و كۆبانێ و ناوچەكانی ڕۆژهەڵڵاتی فورات، ئەم چوار ڕووداوە پەیوەندییان پێكەوە هەن و لە دەرەوەی یەكترەوە نین، بۆیە ئەگەر ڕووداوەكان پۆلێن بكەین، وێنەكەمان بۆ ڕوونتر دەبێتەوە.

باشە، وەك دەبینین دوو ڕووداوییان پەیوەندییان بە كەمینە ئاینەكانەوە هەن، یەكەمییان هێرشەكانی سەر شەنگال كە ناوچەی ئێزیدیایەتییە، دووەمیشییان هێرشی سەر سوەیدا كە ناوچەی دروزییە، دوو ڕووداویشییان كە ڕەهەندە نەتەوەییەكەیان هەن، ئەوانیش بریتین لە هێرشەكانی حەشدی شەعبی بۆ سەر كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، دووەمیشییان هێرشی هێزەكانی شەرع بۆ سەر ناوچەكانی كۆبانیی و حەلەب و ڕۆژهەڵڵاتی فوڕات، ئەم پۆلێنكارییە وێنەیەكی ڕوونمان پێدەدات و وا دەكات باشتر لە ڕووداوەكان تێبگەین.

لە دانیشتنی پێشوودا، باسی ئەوەم كرد، یەكێك لە بنەماكانی نادیارەكانی ڕێككەوتنی ئیبراهیمیی، بریتییە لە دابەشكردنەوەی هێز لە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست و هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانیی، كە لەسەر بنەمای كەمینە ئاینییەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحییەت داڕێژرابێت، لێرە ئەوە زیاد دەكەم، یان هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانیی كە كار بۆ بازركردنی ئەو كەمینە ئاینییانە بكات و ددان بە هەبوونییان بنێت و ڕۆڵی زۆرییان پێبدرێت و دەنگ و ڕەنگییان باشتر ببسترێت و ببینرێت، ئەمە دەكرێت دوو ئامانجی لە پشتەوە بێت، ئامانجی یەكەم هەڵوەشاندنەوەی مەعریفەی ئاینیی باڵا كە ئیسلامە و لە ناوچەكەدا تێكەڵ بە كولتوور بووە، لە بەرانبەردا پێدانی ڕۆڵ بە كەمینە ئاینییەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحیەت، ئەمەش دەكرێت دوو خاڵی گرنگی لێبخوێنرێتەوە، یەكەمییان كۆتاییهێنان بەو هەژموونەی ئیسلام كە لە دوای بڵاوبوونەوەی ئاینەكەوە لە ناوچەكەدا هەیەتی و گێڕانەوەی ناوچەكە بۆ سرووشتی پێش بڵاوبوونەوەی ئاینی ئیسلام، بەمەش فۆكەس تەنیا لەسەر ئیسرائیل و جوو نامێنێتەوە، كە لە ناوچەكەدا وەك هێزێكی نامۆ و داگیركەر و دەرە ئیسلام پێناسە دەكرێت، چونكە نموونە و سامپڵیتر دێنە پێشەوە و ئیتر دیاردەی ئیسرائیل ئاسایی دەبێتەوە، دووەمیشییان بە سەنتەركردنی جوودایزم، چونكە ئەو پێكهاتە ئاینییانە لە ئێستادا توانای پارێزگاریی لە خۆیان نییە و لە داهاتووشدا ئەگەری فراوانبوونییان كەمە، بۆیە جوو خۆی وەك پارێزەری ئەوان لە قەڵەم دەدات و بەمەش دەیانهێنێتە ژێر هەژموونی خۆی.

ئەگەر ئەم بنەمایە لەگەڵ ڕووداوەكانی عێراق و سوریا بەراورد بكەین، وێنەكەمان باشتر بۆ ڕوون دەبێتەوە و باشتر لە ئامانجەكە تێدەگەین، بۆ نموونە:

ڕووداوەكانی شەنگال لە عێراق و سوەیدا لە سوریا، بە دڵی جوو بوون، بۆیە دەستێوەردانەكانی ڕۆژئاوا لەو دوو ڕووداوەدا، بە دەستێوەردانێك دادەنرێت كە لە خزمەت ئەجێندای جووسەنتەرییدان، چونكە لەو دوو ناوچەیە، دوو كەمینەی ئاینیی لە دەرەوەی ئیسلامەوە نیشتەجێن، لە ڕێی ئەو ڕووداوانە و ئەو دەستێوەردانانەوە، بە جیهانییان گوت، جگە لە ئیسلام و جوو، ئاینی تریش لە ناوچەكەدا هەن، ئەمەش بەو ئامانجەیە، كە فۆكەس لەسەر جوو و ئیسرائیل وەك پێكهاتەیەكی نامۆ، كە وڵاتانی ئیسلامیی پێناسەیان دەكرد، لابدرێت و فۆكەسە بخرێتە سەر پێكهاتە ئاڵۆز و فرەڕەنگەكەی ناوچەكە بە گشتی، بەمەش هەبوونی ئاینی جیاواز لە ناوچەكە دەبێتە بابەتێكی ئاسایی، هەروەها دەستێوەردانەكانیش دەكرێت بۆ ئەوە بێت، كە ئەو پێكهاتانە هەمیشە ئیسرائیل بە پشت و پەنای خۆیان بزانن و ویستی جووسەنتەریی وەك ئامانجێك جێی خۆی بگرێت.

ڕووداوەكانی كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان لە عێراق و ناوچەكانی ڕۆژهەڵڵاتی فورات لە سوریا، دوو ڕووداون كە ڕەهەندی نەتەوەییان هەن و هەردووكیشییان پەیوەندییان بە كوردەوە هەیە وەك یەك نەتەوەی مێژوویی لە ناوچەكەدا، بۆیە ڕەنگە ئەم پرسە لە خزمەتی جووسەنتەرییدا نەبێت، چونكە ئەوەی تێبینی دەكرێت، ڕەنگە وردكردنەوەی دەوڵەتەكان و پارچە پارچەكردنی نەتەوەكان بۆ پارچە و پێكهاتەی بچووك و لاواز، زیاتر لە خزمەتی ئەجێندای جووسەنتەرییدا بن، بۆیە لە ڕووداوەكانی یەكەم و دووەمدا كە لە خزمەتی ئەجێنداكەیاندان دەستێوەردان دەكەن، بەڵام لە ڕووداوەكانی سێیەم و چوارەم كە لە خزمەتی ئەجێنداكەیاندا نییە، خۆیان نەبان دەكەن، ئەگەر بیشگوترێت ڕووداوەكانی شەنگال و سوەیدا بەهۆی پەلاماری ئیسلامییە سونییە توندڕەوەكانەوە بوون، ئەی خۆ ڕووداوەكانی تریش بە هەمان شێوە هێزە ئیسلامییە توندەڕەوەكان چ شیعە بن یان سوننە بكەری سەرەكیییان بوون، ئەی بۆ كە بابەتەكە دەبێت بە بابەتێكی نەتەوەیی و كورد لەو ڕووداوانەوە ئەگەری درەوشانەوەی هەیە، خۆیان نەبان دەكەن و دەستێوەردان ناكەن؟

دۆگین بە ڕوونی دوو بژاردە لەبەردەم كورد دادەنێت، یەكەمییان سازان و خۆبینینەوەیە لە ناو پرۆژەی ئۆراسییایی كە بە گوتەی ئەو، ئاشتییەكی دوور مەودا بە دەستدەهێنن، دووەمیشییان خۆبینینەوەیە لە ناو پرۆژەی ئەتڵەنتیكیی، كە دوژمنایەتیی گەلانی ناوچەكە و خاوەن شارستانییەت بە دەستدەهێنن و ناتوانن بۆ هەمیشە بە ئارامی بژین.

كەواتە داهاتووی كورد وەك نەتەوە، لە ژێر سایەی دەرەنجامەكانی تێزە كۆشنەرییەكەدا، پێناچێت ئەو داهاتووە بێت، كە كورد خۆی چاوەڕێی دەكات، پێناچێت تێزە كۆشنەرییەكە یارمەتیدەری چارەسەركردنی كێشە و دۆزی كورد بێت، وەك ئەوەی كە سەرەتا خستمانەڕوو، كورد خۆی دەستی هەڵبژاردنی چارەنووسی خۆیدا هەبێت و ئەو مافەشی پێبدرێت، چونكە لە لایەك هەڵبژاردنی جووسەنتەریی و تۆخكردنەوەی ڕۆڵی پێكهاتە ئاینییەكانی دەرەوەی ئیسلام لە ناو كورد و نەتەوەكانی تری ناوچەكەدا، سێ دەرەنجامی لێدەكەوێتەوە.

یەكەم: فەرامۆشكردنی شوناسە نەتەوەییەكان و درووستكردنی نائومێدییەكیتر لە ناوچەكەدا بە تایبەت بۆ كورد.

دووەم: لاوازكردنی ئەو هۆشیارییە زاڵەی، كە لەسەر بنەمای تێزە ئیسلامییەكان بۆ خەڵكی ناوچەكە درووست بووە و تێكەڵ بە كولتوور بووە.

سێیەم: وەلانانی شوناسە نەتەوەیی و ئایدیۆلۆژییە بەرفراوانەكان، كە ئەگەری هەبێت لە داهاتوودا، پێكهاتەی گرنگ و بەهێزییان لێ بكەوێتەوە.

چوارەم: دەركەوتنی دژبەیەكی تێزەكەی كۆشنەر، كە باس لە گۆڕینی شوناس لە بەرانبەر خۆشگوزەرانیی ماددی دەكات، كەچی پێداگری لەسەر پێدانی ڕۆڵ بە شوناسە بچووكەكانی وەك ئێزیدیی و درووزیی دەكاتەوە

.

لە ئەگەری باڵادەستی و جێبەجێكردنی تێزەكەی كۆشنەردا، دۆزی كورد لە بنەما نەتەوەییەكەی دادەماڵرێت و وەك یەكەی بچووك و كەمە ئاینیی پێناسە دەكرێتەوە، لەمەشدا ئامانجەكە ئەوەیە، كە بنەمای جووسەنتەریی جێی خۆی بگرێت، ئیسرائیل و جوو لە ناوچەكەدا بە باڵادەستی بمێننەوە، نەتەوەكانی تری ناوچەكە بە كوردیشەوە، ببنە پێكهاتەی ورد و بێهێز، كە هەموو هەوڵ و ئامانجێكییان خۆشگوزەرانیی ماددیی بێت.

دووەم: چارەنووسی كورد، لە سایەی تێزەكەی دۆگیندا

تێزەكانی دۆگین لەسەر بنەمای فرە جەمسەریی داڕێژراون، واتە ئەو هەوڵی داڕشتنەوەی سیستەمی جیهانی دەدات، لەو هەوڵەشدا جەخت لەسەر فرە جەمسەری دەكاتەوە، فرە جەمسەریش لەسەر بنەمای شارستانییەتەكان دادەنێت، شوناسی نەتەوە تاكەكان فەرامۆش دەكات و لە پەراوێزی شارستانییەتەكاندا دایاندەنێت، ڕەنگە ئەم پرسەیان پێویستی بە ڕوونكردنەوەی زیاتر بێت.

ئەوەی دۆگین دەیەوێت، ڕەتكردنەوەی تاكجەمسەریی ڕۆژئاوایە، ئەو پێیوایە جیهان لەسەر بنەمای جیاوازیی و فرەیی فەرهەنگی دامەزراوە، ناكرێت یەك شارستانییەت بەسەر جیهاندا بسەپێنرێت، چونكە شارستانییەتی ڕۆژئاوا بە شارستانییەتێكی لۆكاڵ دەبینێت، كە تایبەتە بە ڕۆژئاواییەكان و ئەمریكا، بەڵام ڕۆژئاوایی و ئەمریكاییەكان دەیەوێت بەسەر جیهانییدا بسەپێنێت، ئەمە بە كارێكی دژوار و تاوانێكی جیهانیی دادەنێت، بۆیە داوا لە تەواوی گەلە خاوەن شارستانییەتەكان دەكات، پێكەوە یەكبگرن و دژی ئەو هەوڵەی ڕۆژئاوا و ئەمریكییەكان بووەستنەوە.

دۆگین لە بارەی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستەوە تێگەشتنێكی تا ڕادەیەك ڕەشوسپییانەی هەیە و دەوڵەتەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست، بەسەر بەرەی شەڕ و بەرەی خێردا دابەش دەكات، بەرەی شەڕ ئەوانەن كە دۆستی ڕۆژئاوان، دەكرێت بڵێین هەمان ئەو بەرەیەن كە چوونەتە ناو رێككەوتنی ئیبراهیمیی، دۆگین ئەوانە بە دۆستی ڕۆژئاوا و دوژمنی ئۆراسیا دادەنێت، بەرەی خێرش بریتین لە هەر یەكە لە ئێرانی شیعیی و توركیای تۆرانیی كە لە چوارچێوەی پرۆژەی ئۆراسییاییدا پۆلێنییان دەكات.

با هەڵوەستەی زیاتر لە بارەی بەرەی دووەمەوە بكەین، كە بەلای دۆگینەوە بەرەی خێرن، بە گوێرەی تێزەكەی دۆگین، ئەم بەرەیە بۆ دوو جەمسەر دەبن، یەكەمییان ئێرانی شیعییە و نوێنەرایەتی جەسمەر و شارستانییەتی شیعیی دەكات، دووەمیشییان توركیایە و نوێنەرایەتی جەمسەر و شارستانییەتی تۆرانیی دەكات، یەكەمییان كە ئێرانە، نوێنەرایەتی ئەو گەلانە دەكات، كە لە ڕووی ئاینییەوە ئیسلامی شیعیین، ئێران بە چەقی ئەو شارستانییەتە دادەنرێت و دەبێت ئەو نەتەوە و گەلانەی كە سەر بە مەزهەبی شیعەی ئیسلامیین، لە چوارچێوەی ئەو شارستانییەتەدا كۆ ببنەوە و ئێرانیش سەرداری شارستانییەتەكە بێت، هەرچی توركیاشە، كە نوێنەرایەتی گەلە توركزمانەكان و فەرهەنگی تۆرانی دەكات، چەقی شارستانییەتی تۆرانییە، بۆیە دەبێت ئەو نەتەوە و گەلانەی، كە سەر بەو شارستانییەت و فەرهەنگەن، لە چوارچێوەی ئەو شارستانییەتەدا كۆ ببنەوە و توركیاش سەرداری شارستانییەتەكە بێت.

كورد لە كوێی ئەم تێزەدایە؟

 دۆگین بە ڕوونی دوو بژاردە لەبەردەم كورد دادەنێت، یەكەمییان سازان و خۆبینینەوەیە لە ناو پرۆژەی ئۆراسییایی كە بە گوتەی ئەو، ڕوسیا و گەلانی خاوەن شارستانیی نوێنەرایەتیی دەكەن، دووەمیشییان خۆبینینەوەیە لە ناو پرۆژەی ئەتڵەنتیكیی، كە ئەمریكا و رۆژئاوا نوێنەرایەتیی دەكەن، لە یەكەمییاندا ئاشتییەكی هەمیشەیی و دوور مەودا بە دەست دەهێنن، لە دووەمیشییاندا دوژمنایەتیی گەلانی ناوچەكە و خاوەن شارستانییەت بە دەستدەهێنن و ناتوانن بۆ هەمیشە بە ئارامی بژین، بە گوێرەی تێزەكەی دۆگین، ئەم دوو بژاردەیە هەریەكەیان دەكرێت ئیمتیازێكییان بۆ كورد هەبێت، یەكەمییان كورد دەبێتە خاوەنی ئۆتۆنۆمی خۆی و لەگەڵ گەلانی خاوەن شارستانیی دەژیی و لە هەر دۆخێكدا ئەوان پارێزەری دەبن، دووەمیشییان هەڵبژاردنی ویستی دەوڵەت نەتەوەیە، لە كاتێكدا دۆگین ئەمە بە خەیاڵێكی وەهمی ناو دەبات، كە ڕۆژئاواییەكان بۆ فریودانی كورد ئەو خەیاڵەیان خستووەتە مێشكییانەوە، بەڵام لە دۆخێكیشدا ئەگەر ئەو خەیاڵە بوو بە ڕاستی، ئەوا ناتوانن بە ئارامی بژین، چونكە دەبن بە نوێنەری شارستانییەتی ئەتڵەنتیكی لە ناوچەكەدا، بەمەش ڕووبەڕووی دوژمنایەتییەكی دوور مەودا و هەمیشەیی گەلانی ناوچەكە دەبنەوە.

هەڵسەنگاندنی تێزەكەی دۆگیم و ئەو داهاتووەی كە لە بەر رۆشنایی تێزەكەدا چاوەڕوانیی كورد دەكات.

یەكەم: تێزەكە كێشەدارە و دژبەیەكی تێدایە، چونكە دوو بژاردە لەبەردەم كورد دادەنێت، یەكەمییان شارستانییەتی ئێرانی شیعییە، لەم شارستانییەتەدا مەزهەب دەبێت بە داڕێژەری فەرهەنگ، لە كاتێكدا زۆرینەی كورد لە ڕووی مەزهەبییەوە سەر بە مەزهەبی شیعە نین، بۆیە هەڵكردنی لەگەڵ ئەم شارستانییەتە، دوورمەودا نابێت و لە كێشەش بە دوور نابێت، لە دووەمیشییاندا زمان و فەرهەنگی تۆرانیی دەبێت بە داڕێژەری فەرهەنگ، لە كاتێكدا كورد نە لە ڕووی نەژاد و نەتەوەییەوە سەر بە نەتەوە تۆرانییەكانە، نە لە ڕووی زمان و فەرهەنگیشەوە، بۆیە هەڵكردنی كورد لە ناو ئەم شارستانییەتەشدا دوور مەودا نابێت و لە كێشەش بە دوور نابێت.

دووەم: تێزەكە تایبەتمەندی كورد وەك نەتەوەیەكی دێرین لە بەرچاو ناگرێت، دەیەوێت لە ڕووی بیرهێنانەوەی مەترسییەكانەوە ناچاری بكات، تێكەڵ بە یەكێك لەو شارستانییانە بێت، تەنانەت هاوتاكردنەوەی كورد لەگەڵ نەتەوەكانی تر گەرەنتی ناكات، كە دوای دامەزراندنی دەوڵەت و سەروەرییەوە، ئینجا بە ویستی خۆی لە چوارچێوەی یەكێك لە شارستانییەتەكاندا خۆی ببینێتەوە.

سێیەم: تێزەكە كورد دەخاتە بەردەم دوو بژاردەی موتڵەقەوە، یان لەگەڵمی یان لە دژمی، لەمەشدا ویستی كورد ڕەچاو ناكات.

چوارەم: تێزەكە ئاشتیی بەردەوام بۆ كورد دەبەستێتەوە بە مانەوە لە چوارچێوەی ئەو دوو شارستانییەتە، بۆیە ئەگەر كورد لە قۆناغێكدا نەشونوما بكات و بیەوێت وەك نەتەوەیەك گوزارشت لە ئیرادەی خۆی بۆ جیابوونەوە بكات، دەكەوێتە بەردەم هەڕەشەی بەردەوامەوە، بۆیە ئاشتی لەوێدا دەبێتە هەڕەشەیەكی ئامادە، كە لە هەر ئان و ساتێكدا باری خۆی دەگۆڕێت.

لێرەوە دەردەكەوێت، كە تێزەكەی دۆگینیش هاوشێوەی تێزەكەی كۆشنەر، هیچ ئەگەرێك بۆ داڕشتنەوەی شەخسییەتی نەتەوەیی و سیاسیی كورد، كە هاوشان بێت بە شەخسییەتی نەتەوەكانی دوروبەری گەرەنتی ناكات، ئەوەی گەرەنتی دەكات، ئاشتییەكی دوورمەودایە، كە بەهۆی تەسلیمبوونەوە ئەو ئاشتییەش گەرەنتی دەكرێت.

لە ئەگەری باڵادەستی و جێبەجێكردنی تێزەكەی دۆگیندا، كورد وەك وەك كاراكتەرێكی سەرەكیی لە ناوچەكەدا نامێنێتەوە، بەڵكو دەبێتە پاشكۆیەك، جا ئەو پاشكۆیە چ لە شارستانییەتی شیعەی ئێرانییدا بێت، یان لە شارستانییەتی تۆرانییدا، ئامانجەكەش پاراستنی هاوسەنگییە لە نێوان جەمسەرە جیاوازە ئۆراسیاییەكانی ناوچەكە و پڕكردنەوەی ئەو كەلێنەیە، كە كورد دەتوانێت لە هەركام لەو جەمسەرانەدا درووستی بكات.

كەواتە ئەگەر كۆی قسەكانم لە چەند خاڵێكدا كۆ بكەمەوە، دەكرێت بڵێم:

یەكەم: لە ئەگەری باڵادەستی تێزەكەی كۆشنەردا، دۆزی كورد لە بنەما نەتەوەییەكەی دادەماڵرێت و وەك یەكەی بچووك و كەمە ئاینیی پێناسە دەكرێتەوە، لەمەشدا ئامانجەكە ئەوەیە، كە بنەمای جووسەنتەریی جێی خۆی بگرێت، ئیسرائیل و جوو لە ناوچەكەدا بە باڵادەستی بمێننەوە، نەتەوەكانی تری ناوچەكە بە كوردیشەوە، ببنە پێكهاتەی ورد و بێهێز، كە هەموو هەوڵ و ئامانجێكییان خۆشگوزەرانیی ماددیی بێت، نەك سەروەریی سیاسەت و پارێزگاریی لە شوناس و نەتەوە، ئەمە لە هەڵوێستی ڕۆژئاواییەكان بە تایبەت ئەمریكا، لە بەرانبەر هەڕەشەكانی دەوڵەتی سوریا لەسەر پێكهاتەی كورد و پرۆژەی خۆسەری دیموكراسی لە ڕۆژهەڵاتی فورات بەدی كرا، چونكە هەوڵ و قوربانییەكان بەستنەوە، بە فرۆشتنی نەوتەوە.

دووەم: لە ئەگەری باڵادەستی تێزەكەی دۆگینیشدا، كورد وەك وەك كاراكتەرێكی سەرەكیی لە ناوچەكەدا نامێنێتەوە، بەڵكو دەبێتە پاشكۆیەك، جا ئەو پاشكۆیە چ لە شارستانییەتی شیعەی ئێرانییدا بێت، یان لە شارستانییەتی تۆرانییدا، ئامانجەكەش پاراستنی هاوسەنگییە لە نێوان جەمسەرە جیاوازە ئۆراسیاییەكانی ناوچەكە و پڕكردنەوەی ئەو كەلێنەیە، كە كورد دەتوانێت لە هەركام لەو جەمسەرانەدا درووستی بكات، لەمەشدا هەوڵەكانی ئۆجەلان دەچنە ناو ئەم چوارچێوەیەوە.

 سێیەم: ئەم دوو تێزە هیچ كامییان ناتوانن دۆزی كورد، وەك ئەوەی لە سەرەتاوە پێناسەمان كرد، وەك خۆی قبوڵ بكەن و هاوكاربن بۆ چارەسەركردنی ئەو دۆزە، بۆیە پێویستە كورد بە تێگەشتنێكی قوڵەوە هەڵسەنگاندن بۆ هەر یەك لەو تێزانە و لەو بەرانە بكات كە ئەو تێزانە پاڵپشتییان دەكات، تێگەشتنێكی جەوهەریی و قوڵی بۆ پرۆژەكانییان بێت.

چوارەم: پێویستە كورد تێزی تایبەت بە خۆی هەبێت، كە بتوانێت لێیەوە دونیابینی خۆی دابڕێژێت و چیتر نەبێتە ئامرازی دەستی هیچ كام بەرە خاوەن تێزەكان.

سوپاس بۆ گوێگرتنتان.