Nuce Logo

ڕۆژی سێشەممە، ڕێكەوتی (24/2/2026) لە چوارچێوەی پرۆگرامی (گفتوگۆی هەفتانە)، لە دەزگای نوچە، بۆ توێژینەوەی سیاسیی و پەرەپێدانی كولتووریی، گفتوگۆیەكی كراوە، بۆ (ڕێبوار ڕەزا چوچانی) ڕێكخرا، تێزی سەرەكی گفتوگۆكە، تایبەت بوو بە ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست و كاریگەری ئەو تێزە فیكرییانەی كە وەك بنەڕەت و بزوێنەر، كاریگەریی و هەژموونییان بەسەر كۆی ڕووداوەكانەوە هەیە، چوچانی پێیوایە، ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست، لە بنەڕەتدا بۆ جیاوازی تێزە فیكرییەكانی فەیلەسوفی رووسی ئەلیكساندەر دۆگین كە بە عەقڵی پۆتین ناسراوە، لەگەڵ جارید كۆشنەری ڕاوێژكاری باڵای دۆناڵد ترەمپ دەگەڕێتەوە، بۆ سەلماندنی تێزەكەشی، هەوڵیدا لە رێی میتۆدەی دیالێكتیكەوە، ڕاڤەی ڕووداوەكان بكات و دەرەنجامی پێویست بۆ سەلماندنی تێزەكەی بخاتەڕوو، دواتر ئامادەبووان بە بەشدارییەكانییان، گفتوگۆكەیان دەوڵەمەندتر كرد.

ئەمەی خوارەوە دەقی گوتەكانی ڕێبوار ڕەزا چوچانیین:

بە ناوی خودای گەورەی میهرەبان

ئەمڕۆ جیهان لەناو پەرش و بڵاویەكی ئاڵۆزدایە، لە ناو جیهانیش ناوچەكەی ئێمە كەوتۆتە ناو كێشەی گەورەوە، دۆخێك درووست بووە، كە تاڕادەیەك پێشبنیكردنی داهاتوو ئاسان نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕاڤەی جۆراوجۆر و تەفسیراتی جۆراوجۆر بۆ ڕووداوەكان دەكرێت، بەڵام هەمووییان خەریكی ڕاڤەی ڕووكاری دەرەوەی ڕووداوەكانن، واتە هەڵوەستە لەسەر ڕووكاری دەرەوە و دەركەوتەی ڕووداوەكان دەكەن و ڕاڤەی دەكەن، من بە موتڵەقی ئەم هەوڵانە بە هەڵە دانانێم و دەكرێت میتۆدەی تایبەت بە خۆیان هەبن، بەڵام پێموایە، بابەتی گرنگتر و خاڵی گرنگتر هەن، كە دەكرێت ڕاڤە بكرێن و تێگەشتنی قوڵتر و فراوانتریان لێبێتە ئاراوە.

لە بواری فەلسەفەدا من پەسنی میتۆدەیەك دەكەم، كە چەشە لە میتۆدی ئەفلاتۆنی وەردەگرێت، میتۆدەكە میتۆدەیەكی دوو لایەنەیە، هەوڵ دەدات لە دیارەوە بەرەو نادیار هەنگاو بنێت، دیارەكان ئەو پرس و ڕووداو و دیاردانەن، كە وەك گریمانە وەرییان دەگرێت و ڕاڤەیان دەكات، لەو ڕاڤەیەوە هەوڵ دەدات بە هەرێمی مێتای هەر یەكەیان بگات، لەو هەرێمەشەوە هەوڵی دەستنیشانكردنی ئەو بنەڕەتە دەدات كە ئەو پرس و ڕووداو و دیاردانەی لێكەوتوونەتەوە، لە بەشە دیارەكەشیدا، دیسانەوە لە نادیارەوە بەرەو دیار هەنگاو دەنێت، واتە ئەو بنەڕەتە و هەژموونەكەی بەسەر پرس و ڕووداو و دیاردەكانەوە بەهەند وەردەگرێت و لە توێژینەوە و چارەسەركردنییاندا وەك خاڵی سەنتراڵ دایدەنێت.

ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بەسەر دوو بەرەدا دابەشبووە، بەرەی یەكەم ئەوانەن لەگەڵ سیستەمی ئێستای جیهانیی دێنەوە، بەرەی دووەمیش ئەوانەن كە ئەو سیستەمە ڕەت دەكەنەوە

لێرەوە بە سودوەرگرتن لەو میتۆدەیە، هەوڵ دەدەم ڕاڤەی بەشێك لە كێشەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بكەم، بە تایبەت ئەو ڕووداوانەی لەم دواییانەدا ڕوویاندا، لە هەندێك شوێنیشدا، بەریەككەوتن و توندوتیژییان لێكەوتنەوە و پێناچێت وا بە ئاسانییش كۆتاییان پێبێت، ئەگەر ڕووداوەكان و بەریەككەوتنەكان وەك گریمانە وەربگرین، دەبینین ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست بەسەر دوو بەرەدا دابەشبووە، ئەم دابەشكارییە كاریگەریی لەسەر پێكهاتە كۆمەڵایەتیی و سیاسییەكانیش هەیە، بەرەی یەكەم ئەوانەن كە لەگەڵ سیستەمی ئێستای جیهانیی دێنەوە و پەسنی دەكەن، بەرەی دووەمیش ئەوانەن كە ئەو سیستەمە ڕەت دەكەنەوە و بە بەشێك لەو هەوڵانە دادەنرێن، كە بۆ هێنانە ئارای جێگرەوەیەك دەدرێن، بەڵام خاڵی بنەڕەتی ئەم دوو بەرەیە دیار نین، ئەمە دەكرێت ڕووە نادیارەكەی ئەو دابەشبوونە بن و هەژموونیی تەواویشیان بەسەر ڕووداوەكانەوە هەبێت، دەستنیشانكردنی ئەو بنەڕەتە نادیارە، ئەركی ئەم گفتوگۆیەیە و هەوڵەكانمان بەو ئاراستەیەدا دەخەینەگەڕ.

بەرەی یەكەم: تێزی ئاشتی و گەشەپێدان، هەوڵێك بۆ بە سەنتەركردانی جودایزم، بە خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانییەوە.

بەرەی یەكەم زیاتر ئەوانەن كە لەگەڵ سیستەمی جیهانیی دێنەوە و پەسنی دەكەن و نزیكی ڕۆژئاوا و ئەمریكان، ئەم بەرەیە ئێستا لە ناو رێككەوتنێكدان، كە پێیدەگوترێت ڕێككەوتنی ئیبراهیمیی، وەك دەگوترێت رێككەوتنەكە لە بنەڕەتدا بۆ تێزێكی جارید كۆشنەر دەگەڕێتەوە، كە تایبەتە بە ئاشتی و گەشەپێدان، رێككەوتنەكە لە رووكاردا وا دەردەخرێت، هەوڵێكە بۆ نەهێشتنی گرژی نێوان ئاینەكان، تا لەو ڕێیەوە پەیوەندی نێوان ئەو وڵاتانەش ئاسایی ببنەوە، كە پەیوەندییەكانییان بەهۆی جیاوازی ئاینییەوە كێشەی هەبووە، بەڵام ئایا لە ڕاستییدا وایە؟

با سەرەتا لە داڕێژەری تێزەكەوە دەست پێبكەین، كە وەك دەگوترێت جارید كۆشنەرە، كۆشنەر پیاوێكی جولەكە و كاریگەرە، زاوای دۆناڵد ترەمپە، لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ترەمپدا، یەكێك بوو لە ڕاوێژكارە كاریگەرەكانی ترەمپ، ئەو ماوەیەی كە لەو پۆستەدا بوو، توانی تۆڕێكی بەرفراوانی پەیوەندیی لەگەڵ سەركردەكانی ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست درووست بكات، لە دوای خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ترەمپیشەوە، كە بایدن بوو بە سەرۆك، كۆشنەر لە ڕێی بزنسەوە توانی بەردەوامی بەو پەیوەندییە بدات، ئێستا كە ترەمپ لە خولی دووەمی سەرۆكایەتی ئەمریكادایە، لە زۆر كۆڕ و كۆبوونەوەی گرنگی دیپلۆماسییدا، ڕۆڵی بەرچاو بە كۆشنەر دەدرێت، كۆشنەر بە خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانییەوە، لە دونیا دەڕوانێت، هەر بەو خەیاڵەشەوە، تێزی ئاشتی و گەشەپێدان دادەڕێژێت.

ڕێککەوتنی ئیبراهیمی، لە ڕووكاردا بانگەشەی برایەتی و هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان دەكات، بەڵام لە واقیعدا كار لەسەر هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانی دەكات، كە هەوێنەكەی كەمینە ئاینییە جیاوازەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحییەتن.

ئەگەر لە ڕووكاری دەرەوەی تێزەكە بڕوانین، دەبێت لە ڕێككەوتنی ئیبراهیمییەوە دەست پێبكەین، رێككەوتنی ئیبراهیمیی لە ڕووكاردا وەك هەنگاوێك لێكدەدرێتەوە، بۆ هاوتاكردنەوەی هەر سێ ئاینە ئیبراهیمییەكە و كۆتاییهێنان بەو كێشە مێژووییانەی لە نێوانیاندا هەن، هەروەها ئاساییكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئەو وڵات و گەلانەی كە بەو هۆیەوە پەیوەندییان نییە، ئەمانە هەنگاوی كردەییان بۆ نران، بۆ نموونە:

لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپدا تێزەكە خرایە بواری جێبەجێكردن و كۆمەڵێك هەنگاونران، لەوانە ئاساییكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و هەندێك لە وڵاتە عەرەبییەكانی كەنداوی فارسی، ئەمەش هەیەجانێكی لە جیهانی ئیسلامییدا هێنایە ئاراوە و خوێندنەوەی جۆربەجۆری بۆ كرا، هەروەها قودس كە هەمیشە جێی مشتومڕی نێوان عەرەب و ئیسرائیل یان ئیسلام و جووەكانە، لە لایەن دۆناڵد ترەمپەوە، وەك پایتەخی ئیسرائیل ناسێنرا، دوای ئەمەش چەند هەنگاوێكی كردەیی نران، لەوانە شەڕ و بەریەككەوتن و وێرانكارییەكانی غەززە، ڕووداوەكانی لوبنان و یەمەن، كە ئەمانە ئەگەرچی لەسەردەمی بایدندا ڕوویاندا، بەڵام دەكرێت بۆ بەردەوامی تێزەكە و پراكتیككردنی بگەڕێنەوە.

ئەگەر خۆشگوزەرانیی وا دەكات شوناسەكان كاڵ ببنەوە، بۆچی لە ڕۆژئاوا، خەریكە بزووتنەوە ناسیۆناڵیستی و ڕاسیستییەكان زیندوو دەبنەوە؟

لە خولی دووەمی سەرۆكایەتی ترەمپیشدا ڕووداوەكانی سوریا و جەنگی دوازدە ڕۆژەی نێوان ئەمریكا + ئیسرائیل لەگەڵ ئێران ڕوویاندا، تا ئەو پەرەسەندنانەی كە ئێستا لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران بە پێش هاتوون هەموویان بەشێكن لە هەنگاوە پراكتیكییەكانی تێزەكە، ئەمانە هەموویان كۆمەڵێك ڕووداون كە وەك زنجیرێك پێكەوە بەستراوەنەتەوە، بەڵام دەكرێت جیاوازییەك لە نێوان هەنگاوەكانی خولی یەكەمی سەرۆكایەتیی و خولیی دووەمی سەرۆكایەتیی ترەمپ بكەین، وەك دەبینین لە خولی یەكەمدا، دیپلۆماسییەت مەكینەی هەڵسوڕێنەری ڕووداوەكانە، بەڵام لە خولی دووەمدا، هێز ئەو ڕۆڵەی وەردەگرێت.

با هەنگاوێك زیاتر بڕۆین و لە ڕووكاری تێزەكەوە بەرەو ناوەرۆكی تێزەكە، كە ڕووە نادیارەكەی تێزەكەیە قوڵ ببینەوە، بەڵام هەنگاوەدا دەكرێت درك بەو دژبەیەكییانە بكەین، كە لە نێوان قوڵایی تێزەكە و ڕووكارەكانی دەرەوەی تێزەكەدا هەن، چونكە تێزەكە لە ڕووكاردا بانگەشەی ئەوە دەكات، كار لەسەر هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان و ئاسایی كردنەوەی پەیوەندی نێوان وڵاتانی ناوچەكە دەكات، بەڵام لە هەنگاوە پراكتیكییەكانی تێزەكە و ئەوانەش كە پراكتیكی دەكەن، دەكرێت دەرەنجامی پێچەوانە هەڵهێنجێنین، كە دژ و پێچەوانەی ڕووكاری دەرەوەی تێزەكەیە، ئەو دەرەنجامەش دەكرێت لە دوو خاڵدا چڕ بكەینەوە، كە دەرخەری دوو ویستی جیاوازە.

 یەكەمییان ویستی گۆڕانكارییە لەو سەرزەمینەی كە ڕۆژئاواییەكان ناویان ناوە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاست، لەو گۆڕانكارییەشدا، لە ڕووی سیاسییەوە دەوڵەتی ئیسرائیل و لە ڕووی كولتووریشەوە ئاینی جوو یان جودایزم بە سەنتەر بكرێن، دووەمیشییان گۆڕینەوەی شوناسە بە خۆشگوزەرانییەكی ماددی ڕووت، كە هیچ بنەمایەكی ڕۆحی و مەعنەویی لە خۆ ناگرێت، ئەمە چی دەگەیەنێت؟

ویستی یەكەم دژ و پێچەوانەی ڕووكاری تێزەكەیە، كە بانگەشەی بۆ دەكرێت، چونكە ئەوەی لە لایەنە پراكتیكییەكەی تێزەكەدا دەردەكەوێت، ئەو دژ و پێچەوانەییە دەسەلمێنێت، بۆ نموونە:

لە ڕووكاردا تێزەكە بانگەشەی برایەتی و هاوتاكردنەوەی ئاینە ئیبراهیمییەكان دەكات، بەڵام لە واقیعدا ئیسرائیل و ئەمریكا، كە لایەنی پراكتیككارەكەی تێزەكەن، كار لەسەر دابەشكردنەوەی هێز و هێنانە ئارای مۆدێلێكی حوكمڕانی دەكەن لە رۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستدا، كە هەوێنەكەیان كەمینە ئاینییە جیاوازەكانی دەرەوەی ئیسلام و مەسیحییەتن، ئەوانەش هەمیشە پێویستییان بە پاڵپشتی ئیسرائیل و جووە، بەمەش لە ڕووی هێزەوە ئیسرائیل و ئاینی جوو، دەبن بە خاڵی سەنتراڵ لە ناوچەكەدا، بۆیە تێزەكە كار لەسەر بەسەنتەكردنی جودایزم دەكات.

ویستی دووەمیش، گۆڕینەوەی شوناسە بە خۆشگوزەرانییەكی ماددی ڕووت، دەكرێت لە چوارچێوەی خەیاڵێكی ڕۆمانسییانەی خۆشگوزەرانی سەیر بكرێت، كە لە واقیعەوە دوورە، چونكە لە دوای خۆشگوزەرانییەوە، ڕەهەندە مەعنەوییەكان زیندوو دەبنەوە و بەرەو تۆخبوونەوەی مەعنەوییەت و شوناس، جا چ شوناسی مرۆڤ، یان نەتەوە، یان ئاین یان هەر شوناسێكی ئایدیۆلۆژییتر هەنگاو دەنرێت، لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە، كە وەڵامەكەی زیاتر ناواقیعیبوونی تێزەكە دەسەلێمنێت:

ئەگەر خۆشگوزەرانیی وا دەكات شوناسەكان كاڵ ببنەوە، بۆچی لە ڕۆژئاواكەی خۆیان، خەریكە بزووتنەوە ناسیۆناڵیستی و ڕاسیستییەكان زیندوو دەبنەوە و خەریكە دەبنەوە بە بنەمایەك، بۆ سەرهەڵدانی پارادایمی نوێی سیاسیی، كە ڕەنگدانەوەی بەسەر واقیعەوە هەبێت؟

وەڵامی ئەم پرسیارە، لە واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەمەش وا دەكات، كە ناواقیعیبوونی تێزەكە، لە ئاستێكی بەرزدا دابنرێت.

بەرەی دووەم: داڕشتنەوەی سیستەمی جیهانیی، بە خەیاڵێكی شارستانییەتسەنتەرییەوە.

ئەگەر بێینە سەر بەرەی دووەم، كە نەیاری بەرەی یەكەمن، دەبینین كۆمەڵێك هێزی سوننەتی ناوچەكە لە خۆ دەگرێت، ئەم هێزانە ئەوانەن كە هەڵگری ئایدیۆلۆژیای موحافیزكارانەن، بیهێننە پێش چاوتان، توركیایەكی سوننی لەگەڵ ئێرانێكی شیعی چی پێكەوە گرێیان دەدات، لە كاتێكدا ئێمە دەزانین لە ناو ئاینی ئیسلام جگە لە نەگۆڕە كولییەكان، هەردوو مەزهەبی شیعە و سوننە لە بابەتە جوزئییەكاندا یەكناگرنەوە، ئەمە جگە لەوەی كە مێژوویەكی خوێناوی پەیوەندی نێوان ئێران و توركیا دەنەخشێنێت، یان چی وا دەكات كوردە موحافیزكارەكان، دژ بە بەرەی یەكەم بن؟

ئێران كە بانگەشەی سەربەخۆیی خۆی دەكات، دروشمی نە شەرقی و نە غەربی بەرز دەكاتەوە، بانگەشەی مانەوەی ئەو بەها و ئەخلاقییاتە مرۆییانە دەكات، كە لە چوارچێوەی ئاینی ئیسلام و بە دیاریكراویش چوارچێوەی مەزهەبی شیعەدا پێناسەكراونەتەوە، كەچی ئێستا لەگەڵ چینییەكان و ڕووسەكاندا لە پەیوەندییەكی بەهێزدایە، چی وا دەكات ڕۆشنبیرێكی وەك ئەلیكساندەر دۆگین، قاسمی سلێمانیی بە شەهیدی ئۆراسیایی ناو ببات؟

توركیا ئێستا لە ناو پڕۆسەیەكی گرنگی ئاشتییدایە و بە پێچەوانەی ئەو پێناسانەی كە پشت بە تێزە ڕۆژئاواییەكان دەبەستێت، جارێكیتر پێناسەی دۆزی كورد دەكرێتەوە، ئەمە بابەتێكە و ماوەیەكی زۆرە منی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە، لە ڕێی كۆمەڵیك دەلیلیشەوە بە دەرەنجامێكی تا ڕادەیەك یەكلاییكەرەوە گەشتووم، بۆیە ئەگەر هەمووانیش قەناعەتییان پێی نەبێت، خۆم قەناعەتی تەواوم پێی هەیە، بۆ نموونە:

لە نەورۆزی ساڵی ڕابردوو، لە توركیا كۆمەڵێك چالاكی ئەنجام دران، ئەو چالاكییانە چالاكی ئاسایی نەبوون، بەڵكو كۆمەڵێك چالاكیی بوون كە زیاتر بۆنی زیندووكردنەوەی كولتوورێكی فراوانی لێدەهات، ئەگەرچی نەورۆز بە گشتی وەك بۆنەیەكی گەلە ئارییەكان دادەنرێت، بەڵام ئەردۆگان زیاتر وەك بەشێك لە كولتووری گەلە تۆرانییەكانی لە قەڵەم دا، تۆرانی چییە؟

لێرەدا پێویستە جیاوازییەك لە نێوان پێناسەكردنەوەی تۆرانی لە ژێر ڕۆشنایی پارادایمی كەمالیست و ئەو پارادایمە نوێیە بكەین، كە خەریكە لە توركیا جێی پارادایمە كەمالییەكە دەگرێتەوە، لە یەكەمییاندا تۆرانی ڕەهەندێكی ئایدیۆلۆژیی ڕەگەزپەرستانە وەردەگرێت، لە دووەمییاندا تۆرانیی ڕەهەندێكی فراوان وەردەگرێت، كە لەسەر بنەمای زمان و فەرهەنگ و كولتووریی هاوبەشی گەلە تۆرانییەكان پێناسە دەكرێتەوە، لە یەكەمییاندا تۆرانیی یەكسانە بە نەژادپەرستیی و ڕەگەزپەرستیی و فاشیزم، لە دووەمیاندا جیاوازی لە نێوان نەژاد و فەرهەنگدا دەكرێت، تورك ڕەگەز و نەژادە، تۆرانییش كولتوور و فەرهەنگە، ئەردۆگان پێیوایە تورك و كورد و نەتەوەكانی تری ناوچەكە تا ئاسیای ناوەڕاست، دەتوانن پێكەوە هەڵبكەن و پێكەوە هەنگاوی گەورە بنێن، لەو لاشەوە ساڵانێكە سەپۆرتی ڕێكخراوی (OTS) دەكات، كە ڕێكخراوێكی هەماهەنگییە، لە نێوان نەتەوە توركزمانەكان، باخچەلیش كە پێشنیازكاری دەسپێكردنەوەی پرۆسەی ئاشتییە لە ئێستادا، كوشتنی تورك و كورد حەرام دەكات.

لە بەرانبەردا ئۆجەلان هەیە، كە نمایندەی كوردی باكور دەكات و هەوڵ دەدات بەشێك بێت لەو پارادایمە نوێیە سیاسییەی، كە خەریكە لە توركیا جێگەی پارادایمە كەمالییەكە دەگرێتەوە، ڕاستە ئۆجەلان لە ناو پرۆسە مەعریفییە پەرەسەندووەكەی خۆیدا، زۆرجار هەم بیركردنەوەی گۆڕاون، هەم تێزەكانیشی گۆڕیون، ئەمەش لە باكووری كوردستان، كاریگەری لەسەر پرۆسە سیاسییە واقیعییەكە داناوە، بەڵام پێدەچێت تێزەكانی ئەم دواییانەی، دەرخەری گۆڕانێكی تری تێگەشتنەكانی بن، بۆیە ئەگەر ئاوڕ لە و گۆڕانانە بدەینەوە، كە لە ڕووی بیركردنەوەوە ڕووبەڕووی ئۆجەلان بوونەتەوە، وێنەكە باشتر ڕوون دەبێتەوە، بۆ نموونە:

ئۆجەلان لە قۆناغی سەرەتای تێكۆشینی خۆیدا، لە ژێر كاریگەریی سۆشیاڵیزمی یۆتۆپییدا دەبێت، واتە ڕاستەوخۆ لەژێر كاریگەریی تێزەكانی ماركس و ئەنگڵسدا دەبێت و زیاتر لەو چەپانە نزیك دەبێت، كە زانكۆكانییان كردبووە گۆڕەپانی خەبات و كرۆكی خەباتەكەشییان دژایەتی چینایەتی دەبێت، لە قۆناغی دواتردا، دەكەوێتە ژێر كاریگەری سۆشیاڵیزمی واقیعی و زیاتر لەو تێزانە نزیك دەبێت، كە بۆ خەباتی سیاسیی لینین و ترۆتسكی دەگەڕێنەوە، بۆیە لەم قۆناغەدا شێوازی تێكۆشین و خەباتی دەگۆڕدرێن و پارتی كرێكاران دادەمەزرێنێت و شۆڕش بەرپا دەكات، لە قۆناغی دواتردا، دەكەوێتە ژێر كاریگەریی مورای بۆكچین و سۆشیاڵیزمی ئەنارشیی، هەوڵی تیۆریزەكردنی ئەنجومەنە خۆسەرییەكان و تێزەكانی تایبەت بە ژینگەپارێزیی دەدات، لە قۆناغی ئێستاشدا، بە شێوازێكی تۆختر لە جاران، هەوڵی داڕشتنەوەی چەمكی برایەتی گەلان دەدات، ئەم چەمكە ئەگەرچی سەر بە ئەدەبیاتی چەپە و وەك بەدیلی چەمكی دەوڵەت_نەتەوە دەردەكەوێت، بەڵام لە ئێستادا دەكرێت لای ئۆجەلان مانایەكیتر لە خۆی بگرێت، كە زیاتر لەو پێناسانە نزیك بێت، كە سەر بە فەرهەنگی تۆرانییە. 

 ئۆجەلان لە ئێستادا باس لە گەل و نەتەوە جیاوازەكانی ناوچەكە و ئاسیای ناوەڕاست دەكات، لەمەشدا درێژبوونەوەی ئەو برایەتییە تا گەلانی ئاسیای ناوەڕاست، دەبنە خاڵی هاوبەشی تێزەكانی ئۆجەلان و ئەردۆگان، پێیوایە كورد و تورك تەواوكاری یەكن، لەمەشدا لەگەڵ باخچەلی یەكدەگرێتەوە، كە كورد و تورك بە تەواوكاری یەك دادەنێت و كوشتنی هەركامییان لە لایەن ئەویتریانەوە بە ناڕەوا و حەرام دادەنێت.

ئەو گۆڕانەی كە ڕووی لە تێزەكانی ئۆجەلان كردووە، زیاتر لە تێزەكانی ئەلیكساندەر دۆگین نزیكن و دەكرێت هەر لە ژێر كاریگەری دۆگیندا بەو گۆڕانە گەشتبێت

بۆیە پێموایە، لێرەدا ئەو گۆڕانەی كە ڕووی لە تێزەكەی ئۆجەلان كردووە، زیاتر لە تێزەكانی ئەلیكساندەر دۆگین نزیكن و دەكرێت هەر لە ژێر كاریگەری دۆگیندا بەو گۆڕانە گەشتبێت، ئەمەش ئەو خاڵەیە كە پێشتر گوتم باوەڕم پێیەتیی، چونكە هەركاتێك ئەردۆگان و باخچەلی دەبینم لەسەر ئەو پرسە دەدوێن، یان پەیامێكی ئۆجەلان دەبینم، ڕێك وەك ئەوەیە، كە دۆگین ئەو بابەتانەی بۆ نووسیبنەوە، بۆ نموونە:

دۆگین پێیوایە دەبێت سیستەمی جیهانی لەسەر بنەمای شارستانییەتەكان دابڕێژرێتەوە و دەسەڵاتەكانیش لە نێوان شارستانییەتەكاندا دابەش بكرێتەوە، ئەو پێیوایە سیستەمی جیهانیی تاكجەمسەری وەك خۆی نەماوەتەوە و تێكچووە، چونكە ئەو ئایدیۆلۆژیایەی كە هەوێنی ئەو سیستەمەیە، لیبراڵیزمە، لیبراڵیزمیش بە پۆست لیبراڵیزم گەشتووە و كۆتایی هاتووە، سیستەمە جیهانییەكەش گەندەڵ بووە و بەرەو كۆتایی دەچێت، بۆیە پێویستە جیهان بیر لە سیستەمێكیتر بكاتەوە، كە فرە جەمسەر بێت و جەمسەرەكانیش لەسەر بنەمای شارستانییەتەكان بن، شارستانییەتیش لەسەر بنەمای كولتوور و فەرهەنگ و زمان پێناسە دەكاتەوە، دۆگین پرسی سەرداری شارستانییەكانیش نادیدە ناگرێت، پێیوایە، هەر یەكێك لەو وڵاتانەی كە سەر بە شارستانییەتن، توانی هەژموونی بەسەر كولتوور و فەرهەنگ و زمانی شارستانییەتەكەیەوە هەبێت، ئەوە دەبێت وڵات و نەتەوەكانیتری شارستانییەتەكە لە دەوری كۆببنەوە، بەمەش هەژموون لە سیاسەتەوە دەپەڕێتەوە بۆ فەرهەنگ و كولتوور.

دۆگین لە تێزەكانییدا باس لە فەرهەنگی تۆرانیی دەكات، بە گوێرەی باسەكەی ئەو، ئەو فەرهەنگە هەموو ئەو گەل و نەتەوانە لە خۆ دەگرێت، كە هەڵگری ئەو فەرهەنگەن، واتە لە ڕووی زمان و كولتوور و فەرهەنگەوە، خاڵی هاوبەشی زۆرییان هەن، تەنانەت جەخت لەوە دەكاتەوە، ئەگەر كورد دەیەوێت لە ئاشتییەكی دوورمەودا و بەردەوامدا بێت، دوو بژاردەی لەبەردەمە، یەكەمییان هەڵكردن لەگەڵ شارستانییەت و فەرهەنگی شیعەی ئێرانیی، دووەمییان هەڵكردن لەگەڵ شارستانییەت و فەرهەنگی تۆرانیی، جگە لەمە دەبێتە دوژمنی گەلانی ناوچەكە و ناتوانێت بە ئاشتی و ئارامی بژی.

ئێمە لە تێزەكانی ئەم دواییانەی ئۆجەلاندا، كورد و تورك و عەرەب و كلد و ئاشووری و گەلانی ئاسیای ناوەڕاست دەبینین، باشە بەشێكی زۆری وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست، وڵاتە توركزمانەكان نین، بۆیە ئەگەر كۆی قسەكان لە دەوری یەك خاڵ كۆبكەینەوە، دەتوانین بڵێین:

 هەم ئێرانییەكان، هەم توركیاییەكان، بەجۆرێك لە جۆرەكان دەكرێت لە ژێر كاریگەریی تێزەكانی دۆگین بن، ئەمە لە كاتێكدایە، كە تێزەكانی دۆگین، كاریگەرییان لەسەر تەواوی جیهان هەیە، تێزەكانی دۆگین كاریگەرییان لەسەر شەڕی ڕوسیا و یوكراین هەیە، عەلی بەدر كە ڕۆماننووسێكی عێراقییە و تا ڕادەیەكیش لە بواری ڕاڤەی سیاسییشدا هەوڵی خۆی هەیە، پێیوایە یەكێك لە كێشەكانی دۆگین ئەوەیە، پێش سیاسییەكان، كەسە سەربازییەكان كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی تێزەكانی و شەڕی ڕوسیا و یوكراینیش بەو خاڵەوە دەبەستێتەوە، بە هەرحاڵ، دۆگین بە گەڕانەوە بۆسەر تێزێكی هاڵفۆرد ماكندەر، باس لە ناوكی زەویی دەكات، پێیوایە هەركەسێك ئەو ناوكەی لە ژێر دەست بێت، ئەوە سەرداری زەوییە، چ ماكندەر و چ دۆگینیش، هەردووكییان جیۆپۆلەتیكزانن، ئەوان ئاماژە بۆ خاكی ژێر دەسەڵاتی قەیسەرەكانی پێشووی ڕووس و یەكێتی سۆڤیەتی جاران دەكەن و پێیانوایە ئەوێ ناوكی زەوییە، ئەو ناوكە خاكی یوكراینیش دەگرێتەوە، بۆیە هەڵگیرسانی شەڕ لە ئەوروپا، ڕەهەندێكی جیۆپۆلەتیكیشی هەیە، هەم شەڕە لەسەر هەژموون، هەم جێپەنجەی دۆگینیشی بەسەرەوە دیارە.

ئەوەی لە ئەوروپا ڕوودەدات، شەڕی دۆگینە لەگەڵ مەعریفەی ئەتڵەنتیكیی و ڕۆژئاوایی، ئەوەی لە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستیش ڕوودەدات، شەڕی دەرەنجامەكانی ئەو تێزانەن، كە دۆگین و كۆشنەر داڕێژەرییانن

كەواتە...

لە كۆتاییدا دەكرێت بڵێین، ئەوەی لە جیهاندا ڕوودەدات، ڕووداوی ئاسایی و لە ناكاو نین، بەڵكو دەرەنجامی تێزە فیكرییەكانن، ئەوەی لە ئەوروپا ڕوودەدات، شەڕی دۆگینە لەگەڵ مەعریفەی ئەتڵەنتیكیی و ڕۆژئاوایی، ئەوەی لە ڕۆژهەڵڵاتی ناوەڕاستیش ڕوودەدات، شەڕی دەرەنجامەكانی ئەو تێزانەن، كە دۆگین و كۆشنەر داڕێژەرییانن، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئەو تێزانە چ كاریگەرییەكییان لەسەر كورد و دۆزەكەی هەیە؟

لە دانیشتنی داهاتوودا، هەوڵ دەدەین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە.