تا چەند راستە ئێران رۆڵی هەبووە جێگیرکردنی سیستەمی فیدراڵی لە عێراق؟

0

ئەسعەد مورادی

سیستەمی فیدراڵی لە عێراق، یەکێک لەو هۆکارانەی بە گوێرەی دەستوور کۆماری عێراق، زۆرینە، کە شیعە پێک دەێت ناتوانن لە ژێڕ هیچ پاساوێک سیستەمی ناوەندی بۆ سەرتاسەری عێراق پەیڕەو بکەن، بەڵام هەوڵی زۆریاندا بۆ ئەو مەبەستە دەستوور هەموار بکرێتەوە.
کورد بۆ جێگیرکردنی ئەم سیستەمە لە عێراق مێژوویەکی هەیە و توانی لە نوسیەنەوەی دەستوور لایەنەکانی عێراق قەناعەت پێبهێنێ و جێگیری بکات. بەڵام نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە تاران دەڵێت، ئەو سیستەمی فیدراڵییە لە تاران لەلایەن قاسم سولەیمانییەوە دارێژراوە. لەبەرانبەردا کەسایەتی سیاسی و ناوداری کورد مەحموود عوسمان، رەتی دەکاتەوە دەڵێت ”ئێران هیچ رۆڵێکی نەبووە”.

عێراق هەر لە سەرەتای دروستبوونییەوە، تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕووی سیاسییەوە وڵاتێکی مەرکەزی بووە، تا ساڵی ٢٠٠٣ و گۆڕانى سیستەمی سیاسی بۆ فیدراڵی و لامەرکەزییەتی سیاسی. لەو قۆناغەدا، عێراق پێ دەنێتە فۆرمێکی نوێ لە حوکمڕانی، کە تێیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان پەنا دەبردرێتە بەر لامەرکەزییەت. لە یەک کاتدا لامەرکەزییەتی سیاسی و لامەرکەزییەتی ئیداری پەیڕەو دەکات.

بەر لە هەموو شتێک، پرسی لامەرکەزییەت و فیدراڵییەت ئەوەندەى پرسێکی سیاسییە، ئەوەندە پرسێکی دەستووری و یاسایی و کارگێڕی نییە، لەبەرئەوەی گرێدراوە بۆ چۆنیەتیی مامەڵەکردن بە دەسەڵات و ئاستەکانى دابەشکردنی ئەو دەسەڵاتە گشتییانەى لەسەر ئاستی کیانە سیاسییەکان هەیە. لامەرکەزییەتیش بە هەموو ئاستەکانییەوە لە پلەى یەکەمدا فیدراڵییەت، پەیوەستە بەو زیهنییەتە سیاسییەى کە سیستەمی سیاسیی پێ بەڕێوە دەچێت. ئەگەر زیهنییەتی سیاسیی دەسەڵاتداران بە ئاراستەى چڕکردنەوەی دەسەڵات بێت لە ناوەندێکی بەهێزدا، ئەوا هەموو دەقە دەستووری و یاسایییەکانیش ناتوانن لامەرکەزییەت و سیستەمی فیدراڵی لەسەر ئەرزی واقع جێبەجێ بکەن.

سیستەمی سیاسی چییە(١)

سەرەتا با بزانین سیستەمی سیاسی چییە؟ د. حافز عەلوان لە سەرەتای کتێبەکەیدا (سیستەمە سیاسییەکان لە ئەوروپای رۆژئاواو وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا) دەڵێت، ”سیستەمی سیاسی بریتییە لە کۆی ئەو بنەما دەستووریی، رێسا یاسایی، پەیکەرەو بونیادانەی، کە بەھۆیانەوە دەسەڵات گوزارشت لە ویستی خۆی دەکات و دەوڵەتیش لێیانەوە مانەوەو بەردەوامیی خۆی دریژە پێدەدات”.

واتە سیستەمی سیاسی دەستوورو یاساکان، دامەزراوەکانی دەوڵەت، پارت و رێکخراوەکان، پەیوەندییە سیاسییەکان و وشیاری سیاسی دەگرێتەوە. ئەم توخمانەش ھەموو لە کارلێکی بەردەوامدان و ھەر ئەم کارلێکەشە ئەو شتە دروست دەکات کە پێی دەوترێت سیستەمی سیاسی.

قسە کردن لەسەر سیستەمی سیاسی لە کوردستان
قسەکردنە لەسەر سیستەمێکی
بێ دەوڵەت و بێ دەستوور

لێرەوە دەکرێت بڵێین سیستەمی سیاسی ھەموو لایەنەکانی سیاسەت دەگرێتەوە چ راستەوخۆ وەک دەسەڵاتی سیاسی، پارتە سیاسییەکان وتا ئەگات بە بەشداری کردنی تاک لە دەنگداندا، چ ناراستەوخۆ وەک رۆڵی سەندیکاکان و گروپەکانی فشار لە نێو سیاسەتدا.

بۆیە قسە کردن لەسەر سیستەمی سیاسی لە کوردستان قسەکردنە لەسەر سیستەمێکی بێ دەوڵەت وبێ دەستوور، ئەوەی کە ھەیە سیماکانی دەوڵەتی عێراقە، لەبەر ئەوە سیستەمی سیاسی لەکوردستاندا لە ژێر کاریگەریی سیستەمی سیاسی عێراقیدایەو تاڕادەیەکی زۆر بۆتە بەشێک لەو سیستەمە. لەم رووەوە قسە کردن لەسەر سیستەمی سیاسی لە کوردستاندا بەبێ قسە کردن لەسەر سیستەمی سیاسی لە عێراقدا ناتەواو دەبێت.

کۆماری عێراق دەوڵەتێکی فیدراڵییە(٢)

لە دەستووری ئێستای عێراقدا ، دەقی ماددەی (١) بەم جۆرە هاتووە
ماددەی (١) : کۆماری عێراق دەوڵەتێکی فیدڕاڵی یەکگرتووی سەربەخۆی خاوەن سەروەرییە، رژێمی حوکمڕانی تێیدا کۆماری نوێنەرایەتی ( پەرلەمانی) دیموکراسییە، ئەم دەستوورە یەکپارچەیی عێراق دەپارێزێت.

نازم دەباغ: ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌ و پێیده‌گوترێ فیدراڵیزم،
له‌ تاران داڕێژراوه‌

ئەگەر لەم ماددەیە ووردببینەوە ، یەکسەر ئەوەمان بۆ رووندەبێتەوە کە سیستەمی حوکمڕانی لە عێراقدا پەڕلەمانییە، بەڵام ئەگەر تەواوی دەستووری عێراق بخوێنیتەوە، بۆت دەردەکەوێت، کە سیستەمی حوکمڕانی لە عێراقدا، سیستەمێکی نزیک لە پەڕلەمانیە واتا سیستەمی پەرلەمانی تەواو نیە بەڵکو نزیکە لە سیستەمی پەرلەمانی تەواو.

لیژنەوەی نووسینەوەی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥، کە ئەم دەستوورەیان نووسیوەتەوە، مەبەستیان ئەوە بووە، کە سیستەمێکی حوکمڕانی تەواو پەرلەمانی بۆ عێراق لە دەستوورەکەدا بچەسپێنن، بەڵام لە نووسینەوەی ماددەی (٦٥) سەبارەت بە ئەنجومەنی فیدڕاڵیدا، سەرکەوتوو نەبوون و مەبەستیان نەپێکاوە و سیستەمە پەرڵەمانیەکەیان کاڵ کردۆتەوە .

پێش ئەوەی باسی هۆی ئەم کاڵبوونەوەیە بکەین، باشتر وایە دەقی ماددەی ( ٦٥) دەستووری ئێستای عیراق بخەینەڕوو. دەقی ماددەی (٦٥ ): ئەنجومەنێکی یاسا دانان پێکدەهێنرێت کە بە (ئەنجومەنی فیدڕاڵی ) ناودەبرێت ، نوێنەرانی هەرێم و ئەو پارێزگایانە لە خۆدەگرێت کە ناکەونە سنووری هیچ هەرێمێکەوە، پێکهاتە و مەرجەکانی ئەندامێتی وبواری تایبەتیمەندی ئەم ئەنجومەنە و هەرچی پەیوەندیدارە بەم بوارەوە بە یاسا رێکدەخرێت بە زۆرینەی دوو لە سێی ٢\٣ دەنگی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران .

مەحموود عوسمان: فیراڵیزم لە هەرێم و عێراق،
هیچ پەیوەندییەکەی بە ئێرانەوە نییە

ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌، حاجی قاسمه‌ دایڕشت(٣)

نازم ده‌باغ، نوێنه‌رى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان لە تاران له‌ هه‌ڤپه‌یڤینه‌دا له‌گه‌ڵ هه‌فته‌نامه‌ى (رووداو) دەڵێت
حه‌ز ده‌كه‌م بۆ مێژوو شتێكت پێ بڵێم، ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌ و پێیده‌گوترێ فیدراڵیزم، له‌ تاران داڕێژراوه‌. ئه‌و حاجی قاسمه‌ دایڕشت و به‌ پشتیوانیی ئه‌و بوو.

نازم دەباغ ئاماژەی بەوە کردووە، کە له‌ كۆبوونه‌وه‌ی یه‌كه‌م من به‌شدار بووم، مام جه‌لال بوو له‌گه‌ڵ موحسین حه‌كیم. بۆ كوردی سووریاش من نوێنه‌ری یه‌كێتی بووم له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ و پارتیشی تێدا بوو، عه‌بدولحه‌كیم به‌شار و ساڵح موسلیمیش هاتن بۆ تاران، چ به‌رنامه‌یه‌كیان بۆ به‌ره‌ی كوردستانی له‌ عێراق دانا هه‌مان به‌رنامه‌یان بۆ سووریاش دانا، به‌داخه‌وه‌ تێكچوو.

لە لێدوانێکی تایبەت بە نوچە، مەحموود عوسمان، سیاسەتەمداری ناوداری کورد، لەبارەی رۆڵی ئێران لە داڕشتنی سیستەمی فیدڕالی لە هەرێم و عێراق، رایگەیاند: ئەوەی دەگوترێت لە تاران رۆڵی هەبووە لە داڕشتنی سیستەمی فیدراڵی لە هەرێم و عێراق، تەنیا درۆیەکە و هێچ بنەمایەکی نییە. دەشڵێت، فیدراڵیزم لە پەرلەمانی کوردستان بڕیاری لەسەر درا لە رۆژی ٤-١٠-١٩٩٢.

ریشەی بیرکردنەوە لە فیدراڵیزم بۆ عێراق،
دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢١

مەحموود عوسمان ئەوەشی خستەڕوو، فیراڵیزم لە هەرێم و عێراق، هیچ پەیوەندییەکەی بە ئێرانەوە نییە و لە عێراقیش سیستەمی فیدراڵی لەساڵی ٢٠٠٥ لە دەستووردا نووسرا.

بەگوێرەی راپۆرتێکی بی بی سی فارسی(٤)، ریشەی بیرکردنەوە لە فیدراڵیزم بۆ عێراق، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢١ و لە کاتی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، کە لەو کاتەدا مەلیک فەیسەڵ، بە مەبەستی رازی کردنی کوردەکان و لکاندنی ناوچەکانی کوردنشینی موسڵ بە وڵاتی نوێی عێراق، دروشمی فیدراڵی بەرزکردەوە بەڵام هیچکات نەیخستە بواری جێبەجێکردنەوە.

هەر بەپێی راپۆرتەکەی بی بی سی، جارێکی دیکە لە دەیەی نەوەد لە سەدەی بیستەم، بەمەبەستی بە دەستهێنانی مافەکانی خۆیان، دروشمی فیدراڵیان زیندوو کردەوە و کۆنگرەی لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە ساڵی ٢٠٠٢ لە لەندەن و لەساڵی ٢٠٠٣ لە سەلاحەدین (پیرمام) ئەمەی پشتڕاست کردەوە و لە ئەنجامدا توانییان لە ساڵی ٢٠٠٥ لە دەستووری عێراق جێگیری بکەن.

مەحموود عوسمان دەشڵێت، ئەوەی لە راپۆرتەکەی بی بی سی دا هاتووە کە لەساڵی ١٩٢١ لە عێراق دروشمی فیدراڵیزم بەرزکراوەتەوە راست نییە.

سەرچاوەکان:

١_ https://www.emrro.com/sistemisiyasiyle.htm

٢_ https://www.awene.com/article?no=7234&auther=1361

٣_ https://www.rudaw.net/sorani/interview/21012020

٤_ https://www.bbc.com/persian/blogs/2014/03/140322_l44_nazeran_iraq_federalism

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com