Nuce Logo

ئا: ئەحمەد زرار

دوای ئەوەی وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق بە نووسراوی فەرمی لە (15/7/2025) بڕیاری قەدەغەکردنی وەرگێڕانی بۆ پرسیارەکانی تاقیکردنەوە لە زانکۆکانی (کەرکووک، دیالە، موسڵ) دەرکرد، ئەم بڕیارە کۆمەڵێک لێکەوتەی لایەنە کوردستانییەکانی لێکەوتەوە، کە هەموویان هاودەنگن لەسەر ئەوەی ئەو بڕیارە لە دەرەوەی دەستووری عێراقە، چونکە لە بەندی یەکەمی ماددەی چوارەمی دەستووری عێراقدا هاتووە، "زمانى عەرەبی و كوردى دوو زمانى فەرمين لە عێراقدا، مافى سەرجەم عێراقيەكان پارێزراوە لە فێركردنى ڕۆڵەكانيان بە زمانى دايكيان وەك توركمانى و سريانى لە دەزگاكانى فێركردنى دەوڵەتدا بە پێى ياسا پەروەردەييەكان، يان بە هەر زمانێكى ديكە لە دەزگاكانى فێركردنى تايبەتدا." بەڵام وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق بە دەرکردنی ئەم بڕیارە دووپاتی کردەوە کە عێراق بە شێوازی جۆراوجۆر لە هەوڵی بچووککردنەوەی کیانی هەرێمی کوردستانە. 

ناوەڕۆکی بڕیارەکەی بەغدا

لە (15/7/2025) وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عێراق نووسراوێکی ئاراستەی زانکۆ و پەیمانگەکانی کەرکووک، نەینەوا و دیالە کردووە؛ تێیدا جەختی لەوە کردووەتەوە، نابێت وانەگوتنەوە و پرسیارەکانی تاقیکردنەوە و وەڵامەکانیان بە زمانی کوردی بن، بەڵکو تەنیا بە زمانی عەرەبی یان ئینگلیزی و بەپێی پسپۆڕییەکان دەبێت. وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عێراق هەڕەشەی لە زانکۆ و کۆلێژەکان کردووە، ئەگەر پابەند نەبن، رووبەڕووی لێکەوتەی یاسایی دەبنەوە.

هەڵوێستی هەرێمی كوردستان

(11) ڕۆژ دوای دەرکردنی بڕیارەکە، هەڵوێستی لایەنە کوردستانییەکان بە ڕوونی خرایەڕوو، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی هەرێمی کوردستان لە ڕاگەیێندراوێکدا دەڵێت، ئەو بڕیارە "پێچەوانەی بەها و بنەماکانی پێکەوە ژیانە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی فیدڕاڵ، بۆیە داواکارین لە وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق دەستبەجێ ئەو بڕیارە هەڵبوەشێنێتەوە و کار بکات بۆ ئەوەی زانکۆکان و دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا ببنە ناەندی پێکەوە ژیان ڕێزگرتن لە کلتور و زمان و فەرهەنگی هەموو گەلانی عێراق بەبێ جیاوازی." 

هەروەها ئەکادیمیای کوردی لە (26/7/2025) لە وەڵامی بڕیارەکەی وەزارەتی خوێندنی بالای عێراقدا دەڵێت، ئێمە ئەو بڕیارە "ڕسوا دەکەین و بە بڕیارێکی ڕەگەزپەرستانەی دەزانین و داواکارین چی زووترە ئەو بڕیارە نایاسایی و نادەستوورییە هەڵبوەشێندرێتەوە و وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق، داوای لێبوردن لە گەلی کورد بکات." لە درێژەی هەڵوێستەکان دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم بە ڕاگەیێندراوێک وەڵامی خوێندنی باڵای عیراق دەداتەوە و دەڵێت، ئەمە "پێشهاتێکی مەترسیدارە و بەلامانەوە جێی پرسیارە کە وەزارەتێکی وەک وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراقی و بە نووسراوی فەرمی و بە ڕۆژی ڕووناک بڕیارێکی لەم جۆرە دەردەکات، ئەگەرچی ئەم کارە نوێ نییە و ساڵانە ئەم گرفتەیان بۆ فێرخوازانمان لە ناوچە کوردستانییەکان دروست کردووە." بۆیە ئێمە لە دەستەی گشتیی کوردستانییەکان ڕایدەگەیەنین، "حکومەتی عێراق  لە کەمتر لە دوو مانگدا لە ناوچە کوردستانییەکان دوو بڕیاری نادەستووریی پیادە کردووە، لە هێنانەکایەی قەزای قەرەتەپە و ئەم بڕیارە نوێیەیان، ئەم هەنگاوانە مەترسیدارن."

بڕیارەکە بەرەو کوێ؟

ڕۆژی شەممە (26/7/2025) د. شاخەوان عەبدوڵڵا جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ڕاگەیێندراوێکدا ڕوونکردنەوەی زیاتری دا لەبارەی جێبەجێکردنی بڕیاری خوێندنی باڵای عێراق و گووتی، نەعیم عەبود وەزیری خوێندنی باڵای عێراق "ڕایگەیاند، ئەو بڕیارە کاری پێ ناکرێت و پارساڵیش بە هەمان شێوە ڕامان گرت" هەروەها وەزیری ناوبراو گووتیشی، "من رێزی زمانی کوردی دەگرم"

هەر لەم بارەیەوە د. شاخەوان عەبدوڵڵا ڕایگەیاند، "لەگەل بەڕیز وەزیری خوێندنی باڵا، پەیوەندیم بە سەرۆکی زانکۆوە بەڕێز دکتۆر عمرانەوە کردو پێم راگەیاند کە ئەو بابەتە هەڵوەشاوەتەوە ئێستا تەوجیهت لەو بارەوە پێ دەگات و ئەویش بڕیاری دا کار بە توەجیهی وەزیر بکات." لە کۆتاییدا وەزیری خوێندنی باڵای عێراق خوێندکارانی دڵنیاکردەوە و گووتی، "قوتابیان دڵنیادەکەینەوە دەتوانن بەزمانی دایک وەلام بدەنەوە."

ئەنجام

1. بڕیاری قەدەغەکردنی زمانی کوردی دەکرێت وەک بەشێک لە ستراتیجییەتێکی سیاسیی حکوومەتی ناوەندی سەیر بکرێت، کە ئامانجی کەمکردنەوەی هەژموونی کولتووری و کارگێڕیی هەرێمی کوردستانە لەو ناوچانەدا، بە تایبەتی لە سۆنگەی جێبەجێ نەکردنی مادەی 140ی دەستووری عێراق کە پێوەستە بە یەکلاکردنەوەی چارەنووسی ئەو ناوچانە.
2. زیادکردنی هەژموونی عێراق بەسەر ئەم ناوچانە، بۆ ئەوەی وەک ناوچەی عێراقی بناسێندرێن نەوەک ناوچەی کێشە لەسەرەکان ئەمەش پێچەوانەی دەستوور و یاسایە.
3. عێراق بە شێوازی جۆراوجۆر لە هەوڵی بچووکردنەوەی کیانی هەرێمی کوردستاندا. لە ماوەی ڕابردوو فشارەکان حکومەتی ناوەندی  جیاواز و جۆربەجۆر بوون وەک ڕاگرتنی نەوت، بوجە و موچە، یاسایی نەوت و غاز. هێرشی درۆنی. دەتوانین بڕیاری ڕاگرتنی زمانی کوردی بە درێژە پێدەری ئەو ستراتیژییە  سیاسیەی عێراق پێناسە بکەین.
4. بەپێی دەستووری عێراق 2005 مادەی چوارەم، بڕگەی یەک،      "زمانی عەرەبی و زمانی کوردی دوو زمانی فەرمی عێراقن". کەواتە ئامانجی عێراق لەڕێی ئەم بڕیارە هەوڵێکە بۆ سەپاندنی هەژموونی کلتور و سیاسی بۆ هەرێم بەگشتی و ناوچە دابڕێندراوەکان بەتایبەتی.