Nuce Logo

ئامادەكردنی: ژیوار سلێمان سەلكە

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و وڵاتانی کەنداو بەتایبەتی، خاکەکەیان دەوڵەمەندە بەسەرچاوە سروشتییەکانی نەوت و گاز، خاوەنی (48%)ـی یەدەگی وزەی جیهانییە، وڵاتانی (سعودیە، ئیمارات،کوەیت، قەتەر ، عێراق و ئێران) لە ڕیزبەندی یەکەم دێن لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی ئەم وزەیە، بۆیەش هەمیشە چاوی زلهێزەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی نەوت و گاز لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە، کە بە دڵی وزەی جیهانی دادەنرێت.

ئیسرائیل و ئەمریکا لە (2026/02/28) ئۆپەراسیۆنێکی هاوبەشیان دژ بە ئێران بە ئامانجی لە ناوبردنی ژێرخانی ئەتۆمی و بنکە سەربازییەکانی دەستپێكرد، ئێران  لە وەڵامی هێرشەکاندا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی کردە ئامانج  لەوانە (سعودییە و ئیمارات و کوێت و قەتەڕ و بەحرەین). لێدان لەم وڵاتانە لێدان بوو لە نەخشەی وزەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ ئەوەی وڵاتانی کەنداو  فشار لە ئەمریکا بکەن بۆ وەستاندنی هێرشەکانیان بۆسەر تاران. دەرئەنجامەکانی جەنگ وایکرد ئێران لە پێنجەمین ڕۆژی جەنگدا بە بڕیارێکی تاکلایەنە گەرووی هورمز  دابخات، کە شادەماری تێپەڕبوونی  وزەی جیهانییە. نزیکەی (20%) نەوت و (20%)ـی گازی شلی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بەمەش جوڵەی دەریایی پەکیکەوت، چەندین کەشتی نەوتهەڵگر لە گەرووی هورمز گیریانخوارد، بازاڕی وزەی جیهانی هەژاند، کاریگەریی ڕاستەوخۆی کردە سەر وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت، بەهۆی پڕبوونی کۆگانی عەمبارکردنی نەوت و داخرانی دەروازەی هەناردەکردن،  بەشێک لە وڵاتان ناچار بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان بوون، تەنانەت هەندێ لە کێڵگە نەوتییەکان بەرهەمهێنان بە تەواوەتی وەستاند، بەشێکیش ناچار بە گۆڕینی ڕێرەوی هەناردەی نەوت کران، ئەمەش کاریگەری کردەسەر کەمبوونەوەی نەوت و گاز لە بازاڕی وزەی جیهانی، وایکرد نرخی نەوت و گاز بەرزبێتەوە بۆ هەمان ئاستی لە سێ ساڵ لەمەوبەر، لەسەروبەندی هەڵگیرسانی جەنگی نێوان ڕووسیا و ئۆکرانیا کە  ناسەقامگیریی لە بازاڕی نێودەوڵەتی وزەدا نرخەکانی بەرزکردەوە.

کەمبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی  نەوت لە وڵاتانی کەنداو

سعودیە 

سعودیە لە ڕیزبەندی یەکەم دێت لە وڵاتانی بەرهەمهێنەر و هەناردەکاری نەوت لە جیهاندا.  تاوەکو مانگی شوباتی ئەمساڵ بڕی بەرهەمهێنانی نەوتی ڕۆژانەی (10) ملیۆن و(800) هەزار بەرمیل بوو، هەناردەی نەوتی زیاتر لە (7) ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێکدا، بەڵام لەگەڵ هەڵگیرسانی ئەم جەنگە و هێرشەكانی ئێران بۆسەر کۆمپانیای نەوتی سعودی (Aramco)، زیانێکی زۆری ئابووری بەر کۆمپانیاکە و پاڵاوگەکانی کەوت.

 بە داخرانی گەرووی هورمز سعودییە ناچاربوو ڕێڕەوی هەناردەی بگۆڕێت و جێگرەوەیەک بۆ گەرووی هورمز بدۆزێتەوە، چونکە دابینکەرێکی باشی نەوتی وڵاتانی ئاسیا بوو، هێلی پێترۆلاین کە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی سعودییە بەیەکەوە دەبەستێتەوە دەگاتە بەندەری یانبوو  بۆ سەر دەریای سووری بەکارهێنا بۆ گەیشتنی نەوت بە بازاڕی جیهانی لە ئەوروپا لە رێگەی نۆکەندی سوێس، ئەمەش بازدانێک بوو بەسەر گەرووی هورمزدا .

سعودیە لە ئێستادا بڕی هەناردەکردنی نەوتی (4.3) ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێکدا کە بە رێژەی (38%) هەناردە کەمیکردووە، لە هەمان کاتیشدا  داخرانی کێلگە گەورەکانی سەفانیە و زولفار  و  پڕبوونی کۆگاکانی نەوت هۆکارێک بوون کە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی بۆ  (8) ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا کەمبکرێتەوە، کە بە بەراورد بە پێشتر نزیکەی (2) ملیۆن بەرمیل نەوت کەمیکردووە، واتە بە ڕێژەی (20%)، ئەمە لە کاتێکدایە کە بەر لە هەڵگیرسانی ئەم جەنگە سعودییە پلانی هەبوو ئاستی بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبکاتەوە و پشکی بەرهەمهێنان لە ئۆپێک پڵەس زیاد بکات و نرخی نەوت زیاتر دابەزێت، بەڵام  سەرهەڵدانی  جەنگ و هێرشەکان بۆ سەر ژێرخانی وزەی وڵاتانی کەنداو، هاوکێشەکەی تەواو پێچەوانە کردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانرێت زیانی سعودیە بە ڕێژەیەکی مامناوەند هەژمار بکرێت، وێڕای کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت و هەناردەی نەوت، بەڵام جێگرەوەی گەرووی هورمزی هەیە و دەتوانێت سوود لەو نرخەی ئێستای نەوت ببینێت. 

ئیمارات 

ئیمارات لە ڕیزبەندی  حەوتەم دێت لە وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت، ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی ڕۆژانەی (3.4) ملیۆن بەرمیل نەوت بووە لە ڕۆژێکدا، بڕی هەناردەی نەوتی ڕۆژانەی (2.7) ملیۆن بەرمیل نەوت بووە، بەڵام دوای هێرشەكانی ئێران بۆ سەر چەندین ناوچەی ئیمارات وەك بەندەری هەناردەکردنی نەوتی فوجەیرە، بەرهەمهێنانی نەوتی ئیمارات بە بڕی (500) هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە كەمبووەوە، دەكاتە ڕێژەی (20%) نەوتی بەرهەمهێنراو.

 هەناردەی نەوتی ئیمارات بۆ ماوەیەك بەتەواوی وەستا، كە زۆربەی بۆ وڵاتانی ئاسیا بوو، بەڵام لەگەڵ داخرانی گەرووی هورمز، ئیمارات بە بەکارهێنانی بۆڕیی (ADNOC) کە لە بەندەرەی فوجەیرەوە درێژدەبێتەوە و نەوتی کێڵگەکانی حەبشانە دەگوازێتەوە بۆ سەر کەنداوی عومان نەوتی هەناردە کرد. هەروەها بە بڕی (1.9) ملیۆن بەرمیل نەوت ڕۆژانە هەناردە کراوە بۆ کۆریای باشور، لەکاتێکدا بەر لە جەنگ بڕی (3) ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە دەکرا ئەمەش دەکاتە ڕێژەی (11%) هەناردەی نەوت دابەزیوە.

بەهۆی پێگە جوگرافیەکەی، فوجەیرە دەکەوێتە کەنارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئیمارات، لە دەرەوەی گەرووی هورمز، پێویست ناکات تانکەرەکانی بارکردن لەوێ بە گەرووی هومرزدا تێپەڕن ، هەر ئەمەش هۆکارێکی سەرەکی بووە بەندەری فوجەیرە چەندین جار لەلایەن تارانەوە بۆردومانکرا.  کەواتە هەناردەی نەوت هێشتا لە ئیمارات بەردەوامە و کەمتر ڕووبەرووی زیانەکانی جەنگ دەبێتەوە بە بەراورد بە وڵاتانی دیکەی کەنداو.

قەتەر 

 ئەم وڵاتە گەورەترین بەرهەمهێنەر و هەناردەکاری گازی شلە لە جیهاندا، نزیکەی (30%) گازی ئەوروپا دابین دەکات، هەروەها (70%)ـی دابینکەری گازی وڵاتانی ئاسایە.

 لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی جەنگەکەدا، قەتەر كەوتەبەر لێشاوی مووشەكەكانی ئێران و کێڵگەی گازی رەس لەفان و مەسەعید بۆردومانکران، بە گوتەی کۆمپانیای قەتەر ئینێرجی، زیانێکی گەورە بە دامەزراوەکانیان کەوتەوە، بوو بە هۆی پچڕانی سیستەمی دابینکەری گاز بۆ وڵاتانی ئەوروپا و ئاسیا، ئێران لە وەڵامی بۆردومانکردنی دوورگەی پارس کە بە ڕۆحی کێڵگەی گازی ئێران دادەنرێت،  جارێکی دیکە هێرشێکی چڕی کردەوە سەر  کێڵگەی راس لەفان کە میدیاکانی قەتەر لە هەڵسەنگاندنی زیانەکان ئاماژەیان بەوەدا، کێڵگەکە نزیکەی سێ بۆ پێنج ساڵی پێویستە بۆ چاککردنەوە و گەڕاندنەوە بۆ دۆخی ئاسایی، کۆمپانیای قەتەر ئینێرجی باری لەناکاوی ڕاگەیاند، کە ناتوانێت  چیتر گازی شل هەناردە بکات، ئەم بڕیارەی قەتەر کاریگەریی کردەسەر گرێبەستە نێودەوڵەتییەکانی لەگەڵ وڵاتانی هاوردەکاریی گازەکەی بەتایبەت وڵاتانی ئاسیا، کە لە پیشەسازییەکانیاندا پشت بە گازی قەتەر دەبەستن. 

وەستانی هەناردەی گازی قەتەر بوو بە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی گاز بە ڕێژەی (70%) لە بازاڕەکانی ئەوروپا و ئاسیا، ئەمە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی کردۆتەسەر دۆخی ئابووریی هاووڵاتیان، وەستانی گازی قەتەر واتە وەستانی کارگەکان و ئەو پیشەسازییانەی کە پشت بەو گاز دەبەستن لە ناوەندەکانی ئەوروپا و ئاسیا، کە ڕەنگە وڵاتان ناچار بکات بۆ گەڕانەوە بۆ سەردەمی  بەکارهێنانی خەڵووزی بەردین، وەک جێگرەوەیەکی گازی شل کە ئەمەش کاریگەریی نەرێنی دەکاتە سەر پیسبوونی ژینگە، چونکە خەڵوز لە کاتی سووتانی گازێکی ژەهراوی دەردەدات ڕاستەوخۆ کار دەکات سەر تێکچوونی ژینگە و تەندروستی مرۆڤ، بۆیە دەتوانین بڵێین قەتەر زەرەرمەندێکی سەرەکی ئەم جەنگەیە، بەو پێیەی بە تەواوی کەرتی گازی وڵاتەکەی پەکیکەوت.

کوێت

کوێت خاوەن ئابوورییەکی بەهێزە، یەکێکە لە وڵاتانی هەناردەکاری نەوت، بەرهەمهێنانی نەوت پێش جەنگ بە نزیکەیی (2.6) ملیۆن بەرمیل نەوت بووە لە ڕۆژێکدا. دامەزراوەی پێترۆڵی کوێت دەڵێت، بەهۆی هێرشە بەردەوامەکانی ئێران، لە چوارچێوەی بنەماکانی خۆپارێزی بڕیادرا بە کەمکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان لە کێلگە نەوتییەکان بەبڕی (500) هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا، ئەمەش ئاستی بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی بە رێژەی (20%) کەمکردەوە، هەرچەندە دامەزراوەکە ئەوەشی خستەڕوو کە ئامادەن لە هەر کاتێکدا بارودۆخ لەباربێتەوە دەستەبەجێ ئاستی بەرهەمهێنان دەگەرێننەوە بۆ قۆناغی پێش جەنگ.

بە پشت بەستن بە ئامارەکانی پێش جەنگ هەناردەی نەوتی کوێت بە تێکرایی (2.1) ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێکدا، بەڵام لەگەڵ داخرانی گەرووی هورمز کە تاکە سەرچاوەی هەناردەی نەوتی کوێتە  هەناردە نزیک بووییەوە لە سفر بەو هۆکارەی کە هیچ جێگرەوەیەکی دیکەی  هەناردەی نییە. کەواتە کوێت ناچارە بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان بەهۆی پڕبوونی کۆگاکانی نەوت.

عێراق 
عێراق وڵاتێکە (90%)ـی داهاتی دەوڵەت پشت بە هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت، داخرانی گەرووی هورمز کە تاکە ڕێرەوی ئاویی هەناردەی عێراقە بۆ فرۆشتنی نەوت، عێراقی ناچارکرد ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت کەمبکاتەوە.

 بەر لەو جەنگە، کۆی بەرهەمهێنانی نەوت بە هەموو کێڵگە نەوتییەکانەوە، بڕی (4.5) ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێکدا، کۆی هەناردەی نەوت ڕۆژانە (3.5) ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێکدا، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگ هەناردەکردنی نەوت بە تەواوەتی وەستا، بەرهەمهێنانی نەوت بوو بە (1.5) ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا کە ئەمەش بە بەراورد بە پێشتر نزیکەی (3) ملیۆن بەرمیل نەوت کەمیکردووە، واتە ئاستی بەرهەمهێنان بە ڕێژەی (62%) كەمیكردووە، ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی کردە سەر کورتهێنان لەسەر داهاتی دەوڵەت، عێراق کەوتە بەردەم دوو چارەسەری خێرا، یەکەم زیادکردنی هەناردەی نەوت بوو بە ڕێگەی تەنکەر بۆ وڵاتی ئوردن کە تاڕادەیەک سنوردارە چونکە گواستنەوە بە تانکە قەرەبووی گواستنەوە بە بۆریی ناکات، دابینکردنی تانکەری زیاتر تێچووی زیاتری پێویستە و ناتوانێت ئەو کورتهێنانە پڕ بکاتەوە، دووەم ڕێککەوتن بوو لەگەڵ هەرێمی کوردستان کە بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیا  وەک جێگرەوەیەکی گەرووی هورمز بەکاربهێنرێت.

دوای چەندین گفتوگۆ و دانوستاندن لە نێوان حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان، بڕی (250) هەزار بەرمیل  نەوتی کەرکووک هەناردەی بەندەری جەیهان کرا وەک قۆناغی یەکەم کە لە قۆناغەکانی داهاتوو بڕی هەناردە زیاتر دەکرێت، وێڕای ئەوەی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی ڕێکارەکانی خۆپارێزی بەرهەم‌هێنانی نەوتی لە بەشێکی کێڵگە نەوتییەکان وەستابوو، بەڵام بەو ڕێکكەوتنەی نێوان بەغدا و هەرێم لە سێیەمین هەفتەی جەنگدا هەناردەی نەوتی کەرکووک دەستیپێکرد، بە تێکەڵکردنی لەگەڵ (250) هەزار بەرمیل نەوتی کوردستان، کە دەکاتە (500) هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا،  ئەمەش ڕێژەی (7-8%)ـی ئەو نەوتە دەکات کە پێشتر هەناردە دەکرا. پلان دانرا کە بڕی هەناردەی نەوت بە بۆریی نەوتی کوردستان-تورکیا بگاتە (900) هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە ڕێژەی (25%)  نەوتی هەناردە کراوی پێشوو، ئەمەش دەتوانێت ببێت بە داهاتێکی باش بۆ عێراق لەبەر ئەوەی نرخی نەوت لە ئێستادا بەرزە، هەندێک هەفتە نرخەكەی گەیشتە سەرووی (100)دۆلار، کەواتە دەتوانرێت رێژەیەکی باشی داهات بۆ وڵات دابین بکات، دوای لێدەرکردنی تێچووی بەرهەمهێنان و کرێی گواستنەوەی نەوت، چونکە نرخی نەوت لە بودجەی سێ ساڵەی عێراق بە (70) دۆلار خەمڵێنراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا عێراق ناچارە ڕێگاکانی هەناردەی سەرچاوە ئابوورییەکەی فرەچەشن بکات، چونکە عێراق جگە لە هورمز دەرچەیەکی دیکەی نەبوو بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیا بوو بە فریادڕەسی عێراق و لە لێواری قەیرانێكی نوێی ئابووریی گەڕاندیەوە.

دەرئەنجام 

یەکەم: دەرکەوتنی لاوازی ژێرخانی وزەی وڵاتانی کەنداو لە سیستەمی بەرگری و سەلامەتی.

دووەم: جەنگی ئێران جەنگێکی ئاسایی نیە، بەڵکو ڕەهەندێکی ئابووری هەیە.

سێیەم: پێویستە وڵاتانی کەنداو پێداچوونەوەیەکی باش بە سیستەمی بەڕێوەبردنی ژێرخانی وزە و فرەچەشنکردنی ڕێڕەوەکانی هەناردەی سووتەمەنی بکەن.

چوارەم:  جەنگی ئێران لە قاڵب دانەوەی سیستەمی ئابووری بەشێک لە وڵاتان بوو بەتایبەت عێراق، بۆ فرەچەشنکردنی سەرچاوەی داهاتی ئابووری و بەتەنیا پشت بە نەوت نەبەستێت.

پینجەم: ئەم جەنگە دەکرێت دەرفەتێک بێت بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە ئابوورییەکان و بەرژەوەندییە گشتییەکان لە نێوان وڵاتاندا، بە تایبەتیش پەیوەندی نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان.

شەشەم: ئەو وڵاتانەی كە تاكە سەرچاوەی داهاتیان نەوت و گازە، لەگەڵ دروستبوونی هەرجۆرە تەنگەژەیەكی سیاسی و سەربازیی، ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی دەبنەوە.

سەرچاوەکان:

Iran attacks middle east country

Kuwait Makes precautionary cut oil production

Saudi oil export surge to three-year high amid Iran tension

Saudi Aramco cuts oil supply to Asia for second month in April

Saudi Arabia cuts oil output 2% to 8 million bpd amid Iran war, sources say

UAE: Crude out put

Qatar’s LNG exports surpass Australia, recording a 2.1% increase in 2025

Why does the port of Fujairah matter to the oil market?

UAE to prioritize crude oil supplies to Korea amid rising Middle East tensions | Hellenic Shipping News Worldwide

Yanbu Exports at Record Pace as Saudi Bypasses Hormuz - WSJ

دول الخلیج تخفیچ من انتاج النفگ

بلومبرغ: الهجمات الإیرانیه‌ تجبر الإمارات على تكپیف تصدیر النفگ من خارج مچیق هرمز

نتاج النفگ الخام فی الإمارات العربیه‌ المتحده‌

أرامكو السعودیه‌ تعتمد خگه‌ بدیله‌ لتصدیر النفگ بعد إغلاق مچیق هرمز

شەڕی گاز: ئەو کێڵگەیەی کارم تێدا دەکرد ئێستا کراوەتە ئامانجی جەنگ