Nuce Logo

٣-٣

قەتارەی چنوور

لە میحرابی شیعر و جێژوانی عاشقاندا

سروشتی ڕازاوەی کوردستان، یەکێکە لەو بابەتە گرنگانەی سەرجەم شاعیران کردویانەتە کەرەستەی هۆنراوەکانیان و مەیدانی وشەسازی و- وشەبازی نێو قەسیدەکانیان پێڕازاندۆتەوە، هاوشێوەی گەردنبەند و مرواری بە دیوانەکانیاندا هەڵیانواسیووە. بەوپێیەی سروشتی کوردستان سەرچاوەی ئیلهام بەخشی شاعیران بووە، ئەمەش وادەکات ئەو شیعرانە ببنە کەرەسەتەیەکی گرنگی نووسینەوەی مێژووی نەتەوەیەک، چونکە بەهۆی ناوەڕۆکی ئەو هۆنراوانەوە دەتوانین جیهانبینیەکی فراوانمان بۆ ڕابردوو و داهاتووش هەبێت، ئەمەش لەو ڕوانگەیەوەیە کە لە ناو ئەم هۆنراوانەدا دیمەنی زیندوو بەرجەستە دەبێت، وەک ناسینی سروشتی کۆمەڵگەی کوردی، ئاشنابوون بە کولتووری کۆمەڵگا لە ڕابردوودا، هەڵوەستەکردن لەسەر وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە ....تاد.

لێرەوە بەو ڕاستییە دەگەین، کە دەکرێت ڕوەکێکی کوردەواری ببێت بە سەرچاوەی نووسینەوەی مێژوو، یاخود دەکرێت ڕووەکێک مێژووی کولتوور و سروشت بنووسێتەوە، گیای چنوور وەک کەرەستەیەکی گرنگ و پڕبایەخ ڕۆچۆتە نێو شیعری زۆربەی شاعیرانەوە، چنوور فرە واتا و فرە ڕەهەند، بە سەلیقەیەکی باڵا بەکارهاتووە و کەرەستەکی دەوڵەمەندی خامەی شاعیران بووە، جارێک وەسفی سروشت و جوانی دیمەنی کوردستانیان پێکردوە، جارێکیش پەسنی وەرزی بەهار، هەندێک جاریش بۆتە پەڕلەی نێوان دڵداران، هەندیکجاریش لە پاڵ گوڵەکانیتردا وەک سەرچاوەی جوانی و بۆن بەکارهاتووە، هەندێک جاریش بۆ گلەیی لە ڕۆژگار، یان جۆرێک لە لاواندنەوە، یان لەگەڵ ئەو ڕووەکانەدا بەکارهاتووە کە سوودی تەندروستی گرنگیان بۆ مرۆڤ هەیە، وەک (بەڕەزا) کە چەند ناوێکی دیکەشی هەیە لەوانە (باڕێزە، پاڕێزە، بەڕەزە)، کە ئەمیش گیایەکی کوێستانییە و لە ناوچە زۆر سەختەکاندا دەڕوێت، بۆ خواردن بەکاردەهێرێت و تام و بۆنی خۆشە هەیە، هاوکات بۆ دەرمان بەکاردەهێرێت، بەدڵنیاییەوە شاعیرانیش بێ مەبەست نییە کە لە بەیتەکاندا بەیەکەوە بەکاریان دەهێنێن، چونکە لە ڕووی شوێنەوە هەردووکیان لە شوێنە سەختەکاندا دەڕوین، بەڵام شوێنی بەڕەزا ڕەنگە سەختر بێت و بەئاسانی نەتوانیت پێی بگەیت، هەروەک لە ڕووی بۆنەوە هەردووکیان بۆنیان خۆشە، بەڵام بەدڵنیاییەوە بۆنی چنوور، وەک دەگوترێت لە دووری زیاتر لە بیست مەترەوە هەستی پێدەکرێت، هەربۆیە مەولەوی شاعیر لە هۆنراوەیەکدا بە ناوی (هەوای زمسان) کە لە وەڵامی یەکێک لە هاوڕێکانیدا نووسیوویەتی و باس لە کۆتایی هاتنی وەرزی زستان و گوزارەی (هۆشی ئازادی) بەکاردەهێنێت، کە مەبەستی لە ئازادی ڕزگاربوونە لە وەرزی زستان و باسی سەرەتای دیمەنە دڵڕفێنەکانی هاتنی وەرزی بەهار دەکات، کە چۆن بەیانیان هاژەی تاڤگەکان وەک دەنگی ئازادی دێتە گوێی، بۆنی شنەی چڵی چنوور ئیشتیاق دەدات بە لوت و زەوقی، دەڵێت:

''هاژەی تافی ساف شەتاوگەی شادی 

سوب مەیۆ نە گۆش هۆشی ئازادی 

بۆی شنۆی شنیای تای چنووری شەوق 

مدۆ نە دەماخ پڕ پەرداخی زەوق''

بەهەمان شێوە قانعی شاعیریش لە هۆنراوەیەکدا بە ناوی (بەهار) باسی جوانییەکانی دیمەنی وەرزی بەهار دەکات، یەکێک لەو جوانیانەی شاعیر پەنای خامەکەی بۆ دەبات گیای چنوورە، دەڵێت:

بەڕەزا و چنوور کاروان ئەکەن فەرش

عەتری یاسەمەن دای لە قولەی عەرش

شاعیر لەم بەیتەدا لەپەسنی هاتنی وەرزی بەهاردا کۆمەڵێک دیمەنی جیاواز دەهێنێتە بەرباس، باسکردنی بەڕەزاش لەگەڵ چنووردا مەبەست لە سەوزی و داپۆشینی زەوییە بەڕەنگەکەیان.

یەکێکی دیکە لەو شاعیرانەی باسی لە گیای چنوور کردووە هەژار موکریانییە، کە لە هۆنراوەیەکیدا بە ناوی (زەماوەند) باس لە هاتنی بوکی وەرزەکان دەکات، پێیوایە بەهار دوو بووک بەجارێک دێنێت، کە تێیدا دیمەنەکانی نێو هۆنراوەکە بەجارێک دیدەی خوێنەر داگیر دەکات، بەشێوەیەک کاتێک دەگاتە باسکردن لە (گرم و هۆڕی) هەوری نیسان، ئیدی شاعیر جڵەوی هەستەکانی بەردەردات و قەڵەمەکەی دەبێتە ڕێبەری، دەشتی سەوزپۆش بەجارێک گوڵاوپڕژێنی دیدە و هەستی شاعیر دەکات، بە شێوەیەک تارا وەک پارچەیەک کە تایبەتە بەخانمان دێنێتە ناو دیمەنەکانەوە، بەڵام  شاعیر مەبەستی تارای سروشتە، ئەمەش پێمان دەڵێت کە ژن و سروشت، ژن و شوێن ئاوێتەی یەکترن، شاعیر تارای مێلاقە کەوای تاقەی بۆ سروشت هۆنیوەتەوە،   پاشان گوارە ئەڵماس دەبنە بەشێک لە دیمەنەکە، تا دەگاتە ملوانکەی سروشت جگە لەوەی کە لە چڵی بیزایە، هاوکات گیای چنوور دەبێتە تەواوکاری دیمەنەکە، دەڵێت:

ملوانەی لە چڵی بیزایە 

پڕ چنوور و بەڕەزایە

نیسانی یار ڕۆژی مارە

لیزگەی هەمیشە بەهارە 

پیرەمێردی شاعیریش لە یەکێک لە شیعرەکانیدا بە ناوی (بگۆڕینەوە) باس لە ئەندێشەی خۆی دەکات، دیمەنەکانی جوانی سروشت سەرچاوەی ئیلهامی هۆنراوەکەیەتی، دوو جار باسی گیای چنوور دەکات، جارێک لەگەڵ بەڕەزا، جارێکیش چنوور خۆی دەبێتە سەرچاوەی جوانی دڵبەری شاعیر، ئەمەش پێمان دەڵێت کە گیای چنوور وەک بەشێک لە جوانییەکانی سروشت ئامادەیی هەیە و لەگەڵ هەریەکە لە (خۆر و مانگ و بوونی باڵندە، ئاژەڵەکان، دیمەنی بەرەبەیان...تاد) چۆن ئەمانە بەشدارن لە ڕازاندنەوەی سروشتدا چنووریش لەگەڵ هەریەکێک لەم جوانییە سەرەکیانەدا بەشێکی گرنگی کەڤاڵەکەیە و شاعیر هەر لە خۆڕا لەگەڵ ئەم دیمەنە سەرەکیانەدا باسی ناکات.

شاعیر لە ناو دیمەنەکاندا دەبێت بە (هەردەگەرد) واتە شاعیر دەبێت بە بکەر و بە یارەکەی دەڵێت:

 تۆ واتێمەگە من هەردەگەردم 

من خاوەن سوپای ئەندێشە و دەردەم 

هەرچی لە دەشت و چیا و سەر ئاوە بە 

بەهای شێتی خوا بەمنی داوە

شاعیر بەردەوام دەبێت لە چنینی جوانییەکانی یارەکەی و سەرجەم جوانییەکانی سروشت بە جوانی یارەکەی دەچوێنێت و هەمووی دەبەخشێتە نازێکی دڵبەرەکەی، (سفیدەی بەیان، زەردەی خۆرەتاو، تریفەی مانگ، گەردن بەرزی ئاسک، قاسپەی کەو، نێرگز، بەڕەزا و چنوور...تاد)، لە مامەڵەیەکدا تەواوی ئەم وەسفانە بە باڵای دڵدارەکەی دەبەخشێت و دەیەوێت بە جوانییەکانی ئەوی بگۆڕێتەوە، لە بەیتێکدا دەڵێت:

شۆخی بەڕەزا و چنوور لە نزار 

ئەمانە یەک یەک بە تۆ ئەبەخشم 

تۆش لە نازداری خۆت بدە بەشم

پاشان شاعیر بەردەوام دەبێت لە بەخشینی دیمەنەکان بۆ ڕازیکردنی دڵی دولبەرەکەی، تا دەگاتە ئەو ڕادەیەی کە هەریەکێک لە دیمەنەکانی سروشت لەگەڵ دیمەنی دڵبەرەکەی هاوبەشی پێدەکات، بۆ نموونە (سفیدەی بەیان بە سنگ و بەرۆکی یارەکەی دەچوێنێت، زەردەی خۆریش بە زەردەخەنەکەی، مانگ بە ڕوخساری، ئاو بە تەوێڵی، قاسپەی کەو بە قاقای خەنینی، جوانی گوڵ بۆ ناسکی یار، چنوور بۆ زوڵفی لوول و پەشێوی یار)، دیارە شاعیر لێرەدا مەبەستی لە بەکارهێنانی چنوور بۆنەکەی نییە، بەڵکو سەرنجی لەسەر شێوەی چنوورە کە لەزوڵفی ئاڵۆزی یارەکەی دەچێت، هەر بۆیە دەڵێت:

گوڵ بۆ نازکیت، گوڵاڵەش لێوت

چنوور بۆ زوڵفی لوولی پەشێوت

ئەمانەم لەگەڵ بگۆڕەرەوە

بەراوریان بکە و گرەو بەرەوە

ژوانی عاشقان و قەتارەی چنوور

هەمیشە بابەتی دڵداری یەکێک بووە لەو بابەتە گرنگانەی پانتاییەکی گەورەی لە شیعری شاعیراندا داگیر کردوە، کەرەستەیەکی شیعری بە هێز بووە، چونکە دڵداری شاعیران و دڵخوازەکانیان لەناو هۆنراوەکاندا دەگاتە ئاستێک کە جۆرێک لە ئاوێزان بوون لەگەڵ هەریەکێک لە بابەتە جیاوازەکاندا بەرجەستە ببێت، بۆیە دەتوانین بڵێین لەڕێگەی شیعری شاعیرانەوە دەکرێت مێژوویەکی جیاواز بنووسرێتەوە کە ئەویش مێژووی خۆشەویستییە، ئەمەش دەبێتە بابەتێکی گرنگ و جیاواز، چونکە تا ئێستا مێژوویەک بۆ خۆشەویستی نەنووسراوەتەوە، خامەی شاعیران پەنادەباتە بەر زۆربەی دیاردە جوانەکانی سروشت بۆ هەڵگوتن بە باڵاو و کەزیە و جوانییەکانی یاردا، گیای چنووریش یەکێکە لەو کارەکتەرە سەرنجڕاکێشانەی شاعیران بۆ چەندین مەبەستی جیاواز بەکاریدەهێنن.

بێسارانی لە یەکێک لە هۆنراوەکانیدا کە موشتاقی گەیشتنە بە ویساڵی یارەکەی، جڵەوی قەڵەمەکەی بەردەدات و هەستەکانی هاوشێوەی ڕێبوارێکی تینووی بیابانی لێدێت، لەسەرەتادا شاعیر پەنا دەباتە بەر (وەنەوشە و چنوور) دواتر کە هەودای بینینی یاری کەوتووەتە سەر، دیارە لێرەدا شاعیر لەسەرەتاوە کە پەنا دەباتە بەر وەنەوشە و چنوور، مەبەست لە جوانییەکەیەتی نەک لەبەر بۆنەکەی، دەیەوێت پێمان بڵێت، سەرچاوەی جوانی و بۆنی سروستیش بە حەسرەتی دیداری یارەکەیەتی، دواتر پەنا دەباتە بەر گوڵ، واتە وەنەوشە و چنوور لەگەڵ گوڵ وەک بێسارانی دەڵێت:

چەراخ! وەنەوشە، چنوور چەنی گوڵ

عەزم ڕای وێساڵ تۆ شانەن نە دڵ

دواتر شاعیر بەردەوام دەبێت و بابەتی شوێن دەبێتە کەرەستەیەکی گرنگ، چونکە شاعیر لە بەیتی دواتردا سەرەتا ئاماژە بە شوێنی (چنوور) دەکات، دواتر شوێنی ڕووانی چنوور، لەکاتێکدا لە بەیتی یەکەمدا سەرەتا باسی وەنەوشە دەکات، ئەم جۆرە لە ئاڵوگۆڕکردنە لە شوێنی چنوور و وەنەوشەدا لە ڕووی زمانەوە یاریکردنە بە وشە و دەبێتە زەخرەفەی هونەری ڕێکخستنی واتا و وشە.

لە بەیتەکەدا هەریەکە لە چنوور و وەنەوشە گوڵ بە خۆیان و شوێنی گەشەکردنانەوە پەنا دەبەنە بەر شاعیر تا ڕابەریان بکات، تەنانەت ببێت بە تاجی سەریان بۆ بینی یارەکەی شاعیر، دواتر شاعیر باس لەوە دەکات کە هەریەکێک لەوانەی بەستووە بە دەستەیەکەوە، هەریەکەیان ڕەنگ و تایبەتمەندی تایبەتی جیاوازی خۆیان هەیە، بە جۆرێک نیازیان بە بینی یاری شاعیرە مەرامی جیاوازیان پێیەتی، بەڵام هەریەکەیان بۆ مەرامی خۆیان دەبن بەخاکی بەرپێی دڵخوازەکەی شاعیر، دەڵێت:

چنوور جە سەرکۆ، وەنەوشە جە چەم 

گوڵ جە گوڵستان وەهەم بیەن جەم 

یەک یەک چەنی هەم ماجەراشانەن 

خەیاڵ وێساڵ تۆ سەودا شانەن

واتشان دەردین! بەندەی فڵانی!

چوون حاڵزانەنی و بە حاڵ مەزانی

وێنەی حاڵ زانان بکەرە کارێ 

بیاومێ بە وەسڵ ئەو دڵبەر جارێ

چراخ! یا هەرسێم بەستەن بە دەستە

هەرسێم یا ئاوەرد چوون خاکساران

هەریەک وایەی وێ بە چەم مەداران

بێسارانی لە هۆنینەوە باڵاکەیدا بەردەوام دەبێت تا هەموو جوانییەکان لە ئاست جوانی یاری دڵبەریدا دەبنە سیمبولی عەشقی ئەبەدی، شاعیر هەریەکە لە (زوڵفی یار، خاڵی لای لێو، گۆنا) بە جوانییەکانی سروشت دەچوێنێت و لە وێنەیەکی شیعریدا ملکەچی جوانییەکانی یاریان دەکات، بەشێوەیەک چنوور هاوشێوەی زوڵفی دڵبەر خۆی لول و پەشێو دەنوێنێت، بەکارهێنانی وشەی (پەشێو) دیارە هەر لەخۆوە نەهاتووە و گوزارشتە لە زوڵفی یار کاتێک لەگەڵ سفێدەی بەیاندا لە خەو ڕادێت، بۆئەوەی بە کارەکانی ڕابگات نایپەرژێتە سەر ڕێکخستنی و پرچی بە ئاڵۆزکاوی دەهێڵێتەوە، ئەمەشی ڕێک بە گەڵا وردەکانی چنوور چواندووە.

هەروەها وەنەوشە ملکەچی خاڵی لای لێوی یارەکەی دەکات، گوڵیش دەگاتە حاڵەتی سوتان، هاوشێوەی شەم بۆ بینی ڕووخساری یاری شاعیر و دەیەوێت وەک ڕووخساری ئەو جوان بێت، بەڵام لە خەمی دووریدا گوڵیش (دڕووی) پیاچەقیووە، دەڵێت:

چنوور پەی زوڵفت پەشێو حاڵشەن

وەنەوشە سەودای خاڵ خەیاڵشەن

گوڵ پەی جەمینت مەسۆچۆ چوون شەم 

جە دووریت نیشتەن نە پاش خار خەم 

ساحیب مایەنی، بوڵەند بۆ پایەت

با وایە گێران هەریەک نە سایەت

دۆنادۆنی چنوور و سیمای یار      

بێسارانی شینبوونی گژوگیا جیاوازەکان لە دەوروپشتی گوڵەکان وەک ئامرازێک یان یاریدەدەرێک دەبینێت بۆ زیاتر ڕازاندنەوەی گوڵەکان، کاتێک سەوزایی دەوروپشتیان دادەپۆشێت دیمەنێکی جوانتر و نەشئەبەخشتر بەگوڵە بۆنخۆشە جیاوازەکان دەبەخشن و کۆڕی نێو دەوارەکان دەڕازێننەوە، لە بەیتێکدا ئاماژە بەوە دەدات کە کۆسار ڕەنگی زێڕینی خۆی نمایش کردوە و گوڵاڵە سورەش لە نێو کۆڕەکەدا شەرابی کردۆتە ناو پیاڵەی سورەوە:

کۆسار نمانا ڕەنگ زەڕگوونی 

شەقایق مەی کەرد نە جام هوونی 

چنوور دەماخ بەرز سۆسەن خەیمەکۆ 

ساقی شەقایق، شەو شەفای شەوبۆ 

بەڕەزا پەخشەن بە ڕووی تاوێران 

تاریان چوون تار زوڵف خاوێران''

پیرەمێردی لووتکە لە شیعرێکدا بە ناوی ( پیرەمێرد لە ناو گوڵانا) ناوی چەندین گوڵی جیاواز و تایبەتمەندییەکانیان دەهێنێت، لە هەمان هۆنراوەدا دوو جار چنووری بەکارهێناوە، لە بەیتی دەستپێکدا دەڵێت:

(فامیلیتا)ی سپی لە پای بەفراوان 

لەنجەو لارێتی وەک کۆرپەی باوان 

(چنوور) لە دەوری ئەڵقەی بەستووە

پەنجە پێی پیانای بەدی گەستووە

لەهەمان قەسیدەدا باس لە (پەردە عروسی) دەکات، کە گوڵێکی زۆر ناسکی سروشتییە و بە تەنکی و جوانی پەڕەکانی ناسراوە، پیرەمێرد لە وێنایەکی هێجگار ناسکدا بەوپەڕی سادەیی باسی نازونوزی عەیارانەی دەکات و بە بوکی ژێر تارای سووری دەچوێنێت و دەڵێت:

 (پەردە عروسی) لە پەردەی سوورا

ناز و نووزێتی بەسەر چنوورا

چنوور لەودیو دێڕی شیعرەکانەوە

گیای چنوور تەنیا لەو شیعرانەی شاعیراندا ناوی نەهێنراوە کە باس لە ڕازاوەیی سروشتی کوردستان و هاتنی وەرزی بەهار دەکات، یان لەو هۆنراوانەدا کە باسی ئەڤین و دڵداری دەکەن، بەڵکو لای مەولەوی بۆ مەبەستێکی تەواو جیاواز بەکارهاتووە، بۆ نموونە کاتێک ئەحمەد بەگی کۆماسیی دوور دەخرێتەوە بۆ ڕشت، مەولەوی لە پارچە شیعرێکدا بۆ دوورخستنەوەی ئەحمەد بەگی نووسیووە و تێیدا چنوور دەبێتە وێنەیەکی ناو هۆنراوەکە، دیارە ئەحمەد بەگ یەکێک بووە لەو شاعیرانەی خاوەنی چەندین هۆنراوەی جوانە و بەشێوەزاری هەورامی هۆنراوەکانی نووسیووە، زۆر جار بە خاڵۆی کۆماسی ناودەبرێت، بەهۆی ئەو پەیوەندیەی کە لەگەڵ مەولەویدا هەیبووە، مەولەوی بۆ دوورکەوتنەوەی، کە باس لەوە دەکرێت بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئەو قۆناغە دورخراوەتەوە، هۆنراوەیەکی جوانی بۆ نووسیوە بە ناونیشانی (جەرگت لەت لەت بۆ) لەم هۆنراوەیەدا باس لە دڵتەنگی و ئازاری خۆی دەکات، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە لەبەشێکی بەیتەکاندا لەگەڵ دیمەنەکاندا گفتوگۆ دەکات، لێرەدا دەتوانین بڵێین دەکرێت چنوور وەک یادەوەری یان ئاماژە بە یادگارییەکی نێوانیان بەکارهاتبێت، کە پێشتر لە نێوانیاندا بووە، ئاماژە بەوەوە دەدات کە بای (سەبوونە)، دیار ئەم بایە لە هاویندا هەڵدەکات، وێڕای گەرمیە وەڕزکەرەکەی کەچی دڵیشی پڕە لە خەم و دەیەوێت کۆسار دەشتەکان و بەراو و دیمەنەکانیتریش لە ئارایشت و خۆڕازاندەنەوە بکەون، پاشان لە گیای چنوور دەپاڕێتەوە کە شنەشن نەکات، چونکە وەک دەزانرێت گیای چنوور لەبەرزاییەکاندا دەڕوێت، بێگومان (با)ش زیاتر شوێنە بەرزەکان دەگرێتەوە و گیای چنوور دەخاتە جوڵە، کە شاعیر بە شنەشن ناوی دەهێنێت و بەو جوڵەیەش بۆنی زیاتر بڵاودەبێتەوە، واتە مەبەستیەتی بڵێت ئەگەر ئەحمەد بەگ دیار نەبێت چنووری سەرکاوان و هاژەی بەفراو کەڵکیان چی دەبێت و بۆچی دەشنێنەوە، دەڵێت:

ملان، سەربەرزان، کۆساران، هەردان 

بێ شەرتان، جە داخ وەفاتان مەردان 

چێشەن ئارایش سەرتان وەدامان

مەر خاڵۆم وەعەزم سەیرتان ئامان؟

مەشینە چین چین چنوور نەکاوان 

توخوا ماتەم بە، هاژەی وەفراوان 

چنوور نە کاوان ئەو نەبۆ پەی چێش

هاژەی وەفراوان ئەو نەبۆ پەی چێش

مەولەوی جواننووس لە قەسیدەیەکدا، کە بۆ لاواندنەوەی (عەبدوڕەحمانی کوڕی مەحمودی یار وەیس)ی نووسیووە، لەلاواندنەوەی ناوبراودا پەنای بردۆتە بەر (گیای چنوور)، کە ئەو بە (تای چنوور) ناوی دەبات، واتە چنوور لێرە بەشێکە لە یادەوەری مەولەوی لەگەڵ ناوبراودا، پەسنی تاڤگەو بەفراوەکانی کوردستان دەکات، بیرەوەری زاڵ دەبێت بەسەر دیمەنەکەدا کاتێک بە غەمگینی ڕۆدەچێتە نێو شیعرەکەیەوە، کە ئاماژە بەوە دەدات هەر بە تۆ دەکەوت لە دامێنی تاڤگە بەفراوەکاندا چڵی چنووە لێ بکەیتەوە، دیارە  بەدەوری کڵاوەکەیدا کردویەتی بەسەریدا بۆیە دەڵێت:

تای چینی چنوور پای تافی بەفراو 

هەر وەتۆ مەکەفەت نە دەورەی کڵاو

چنوور وەک ناوێکی کچانە

ناونانی منداڵ لە کۆمەڵگەی کوردیدا گرنگییەکی تایبەت و جیاوازی پێدراوە، زۆربەی کات بۆنەی کۆمەڵایەتی بۆ ناونانی منداڵ ڕێکخراوە، ئەمەش نموونەیەکی جوانی ژیان و کولتووری کوردی پیشان دەدات، هەربۆیە مەنگوڕی لە کتێبی (دیوانی جیهانێکی ئازاد)دا، لە یەکێک لە هۆنراوەکانیدا بە ناونیشانی (ناوی تازەی کوڕ و کچ) بە گشتی نزیکەی (١٣٦٣) ناوی کوڕ و کچی نووسیووە، نزیکەی (٨٧٧) ناویان بۆ کچانە، لەناو ئەم ناوانەدا، ناوی چنووری فەرامۆشنەکردوە، لەو ناوانەیە کە لە سەرەتای هۆنراوەکەدا دەینووسێت، ئەوەی جێگەی سەرنجە مەنگوڕی ئەم ناوە بە ناوێکی نوێ ئاماژە پێدەدات، لەکاتێکدا ئاگادارە ئەم ناوە مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە، بەڵام لەبەر جوانی و ناسکی و پڕواتایی ناوەکە دیسانەوە ناوی دەهێنێت، تا کۆن نەبێت و بەردەوام کچانی پێ ناوبنرێت. هەر بۆ نموونە دەڵێت: 

بۆکچ بارەگا و پیرۆز

بوکێ و ئەستێ و نەکەرۆز

تەنکێ و چنوور و ئاڵۆز

دۆستی و شەنگی و دڵ ئەفرۆز

شیلەو ڕەندی قیت و قۆز

ئەگەرچی گیای چنوور دەرگایەکی بچووکیش بێت، بەڵام کە لێیەوە دەچینە نێو وەردەکارییەکان و بەنێو جوانی و ئاماژەکانیدا قوڵ شۆڕدەبینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە توێژینەوە لێی دەریایەکی گەورەیە و دەتوانرێت زۆر جوانی و ڕاستی و گرێی مێژوویی و چەندین زانیاری ناوازە لە ڕێیەوە بە ئەرشیفی زانستی و کولتووری کورد ببەخشرێت، ئەم گەڕانەی ئێمە تەنیا وردبوونەوەیەکی سەرپێییە و کاشکا لێکۆڵینەوەی گەورەی تێدا بکرێت.

سەرچاوەکان

١-مەولانا مەلا موستەفا (بێسارانی)، دیوانی بێسارانی، کۆکردنەوەی (عەبدوڵا حەبینی )، لێکۆڵینەوەوە لێکدانەوەی (مەهدی فەلاحی ڕۆستەمان سەرمەس)، چ١، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردستان، ٢٠٢٠، سنە

٢-سەیید عەبدو ڕەحیم سەعید (مەولەوی)، دیوانی مەولەوی، کۆکردنەوە و لێکدانەوە و لەسەر نووسینی(مەلا عەبدولکەریمی مودەریس)، چ٣، ناوەندی بڵاوکردنەوەی کوردستان ، سنە.

٣-هەژار موکریانی، هەژار بۆ کوردستان، چ٨ ، بڵاوکردنەوەی پەخشانگای هەژار ، ١٣٩٨، سنە.

٤-شێخ محەمەدی شێخ قادر(قانع)، دیوانی قانع، چ١، ناوەندی بڵاوکردنەوەی کوردستان، ٢٠٢٣، سنە.

٥-تۆفیق بەگی مەحمودئاغا (پیرەمێرد)، دیوانی پیرەمێرد، کۆکردنەوەی محەمەد ڕەسووڵ هاوار، چ١، مادیار، ٢٠٢٣، سنە.

٦-میرزا محەمەد ئەمین مەنگوڕی، دیوانی جیهانێکی ئازاد، چ٢، چاپخانەی کارۆ، ٢٠٢٠، سلێمانی .

٧-ڕاز ئەسعەد، میرزا مەنگوڕی و مێژووی ژن ، چ٢، چاپخانەی یاد، ٢٠٢.سلێمانی.