Nuce Logo

ئامادەکردنی: ژیوار سلێمان سەلکە

نەوت سەرچاوەیەکی سروشتییە لە خاکی زۆرێک لە وڵاتاندا بوونی هەیە ڕۆڵێکی کاریگەر دەگرێت لە ڕووی ئابووری و سیاسیەوە، بەرێوەبردن و پەرەپێدان لەو کەرتەدا پێویستی بە چوارچێوەیەکی یاسایی هەیە، تا ببێتە بنەمایەک بۆ واژۆکردنی گرێبەستە بازرگانییەکان لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و دەوروبەریش، عێراق وڵاتێکی خاوەن نەوتە  یەدەگی نەوتەکەی بە (145) ملیار بەرمیل نەوت مەزەندە دەکرێت، بەڵام زیاتر لە بیست ساڵە نەتوانراوە یاسایەک بۆ بەرێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکانی دەوڵەت دەربکات تەنها پشت بە دەستووری عێراق دەبەستێیت، ئەمەش وایکردووە بۆشاییەکی یاسایی لەو بوارەدا دروست بێت بەمەش کێشەکان لەسەر پرسی نەوت لە نێوان حکومەتی عێراق و هەرێم یەکلایی نەکرێتەوە، بە بڕوای زۆرێک لە شرۆڤەکاران و پسپۆڕانی بواری وزە هەبوونی یاسا دەروازەیەک دەبێت بۆ ڕێککردنەوەی کاروبارەکانی وزە  و چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان عێراق و کوردستان لەسەر نەوت.

مێژووی ئامادەکردنی ڕەشنووسی یاسای نەوت و گازی عێراق

دوای ڕووخانی رژێمی بەعس و گۆڕینی سیستەمی حکومرانی عێراق لە مەرکەزییەتەوە بۆ فیدراڵی، دەستووری نوێی عێراقی فیدراڵ لە (2005)  بە ڕەزامەندی کورد و عەرەب و پێکهاتەکانی دیکەی عێراق نووسرایەوە و لە ڕاپرسیەکدا لەلایەن گەلی عێراقەوە پەسەندکرا، لە دەستووردا ماددەکانی (111,112,115,121,110) لە دەستوری عێراقدا تایبەت کرا بە سەرچاوە سروشتییەکان، کە کارکردن و پەرەپێدان و بەرێوەبردن لە سەرچاوە سروستییەکانی نەوت و گازە، هەرێم و پارێزگاکانی عێراق بە شێوەیەکی هاوبەش دەبێت، بۆ کارکردن بۆ ئەو بنەما دەستووریانە دەبوو عێراق یاسای نەوت و گازی عێراق دەربکات، بەڵام تاوەکو ئەمڕۆش کە بیست و یەک ساڵ تێدەپەرێت بەسەر ئەوکاتەدا یاسای نەوت و گازی عێراق دەرنەکراوە و بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە.

لە کۆتاییەکانی  ساڵی (2006) ڕەشنووسی یاسای نەوت و گازی عێراق دوای ئەوەی لەنێوان حکومەتی هەرێـمی کوردستان و عێراق ریککەوتنی لەسەر کرا و هەردوو ڕەزامەندییان لەسەر بڕگەکانی یاساکەدا، خرایە بەردەم نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێڕاق بۆ پێداچوونەوە و پەسەندکردنی بڕگەکانی ناو یاساکە، بەڵام لە (2007/4/19) لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە گۆڕانکاری لە ناو بڕگە و ماددەکانی ڕەشنووسەکە دەکرێت، کە لەلایەن حکومەتی کوردستان و حکومەتی عێراقەوە ڕێککەوتنی لەسەر کرابوو، ئاشتی هەورامی وەزیری ئەوکاتەی سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان بە توندی رەخنەی لەو گۆڕانکاریانە گرت و بە پێچەوانەی دەستووری لە قەڵەمدا، بەمەش هەرێمی کوردستان ڕەزامەندی لەسەر پەسەندکردنی یاساکە نادات و دەرناچێت.

بۆچی عێراق یاسای نەوت و گازی دەرنەکرد؟

دوای ئەوەی کۆمەڵێک گۆرانکاری لە ڕەشنووسی یاساکەدا کرا و لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە ڕەتکرایەوە، سەرۆک نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی ئەوکاتەی کابینەی پێنجەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە فەرمی سەردانی نوری مالیکی کرد بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی یاسای نەوت و گاز،  هەروەها چەندین جار هەردوولا هەوڵیان دا بگەنە ڕێککەوتن بەڵام بێ ئەنجام مایەوە.

 عێراق بەچەند هۆکارێک نەیویست یاسای نەوت و گاز دەربکات لەوانە:

یەکەم: ئەگەر بێت و یاسای نەوت و گاز لە عێراق دەربکرێت ئەوا سیستەمی فیدراڵی لە عێراقدا هەنگاوێک بەرەو  پێش دەڕوات و دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی کەم دەبێتەوە.

دووەم: دەرچوونی یاسای نەوت و گاز دەبیتە هۆی پێکهێنانی ئەنجومەی بالای نەوت و گاز لە عێراق، پێکهێنانی ئەنجوومەن  هۆکارێک بۆ کەمبوونەوە و سنورداکردنی دەسەڵاتی دەرەوەی ئەنجومەن و لەسەر بابەتی نەوت و گاز، هەروەها بڕیارە یەکلاکەرەوەکان لە ئەنجومەوە دەردەکرێن.

سێیەم: دەرچوونی یاساکە هاندانێکە بۆ پارێزگا و هەرێمەکانی تر تا دەسەڵاتیان فراوانتر بێت داوای ئۆتۆنۆمی بکەن بۆ  نموونە پارێزگای بەسڕە، کە خاوەنی بڕێکی زۆری نەوتە بە پشت بەستن بە یاساکە دەتوانێت داوای بوون بە قەوارەیەکی هەرێمی بکات بەمەش هەرێمەکان لە ناو دەوڵەتی فیدراڵ زیاتر دەبێت، کە ئەمش پێچەوانەی خواستی حکومەتی ناوەندە.

ئەمانە هۆکارە هەرە گرنگەکان بوون کە عێراق نەیویست یاسای نەوت و گاز دەربکات بە ئامانجی نەدانی مافی هەرێمەکان و پارێزگاکان لە نەوت و گاز.

بۆچی کوردستان یاسای نەوت و گازی ‌هەرێمی کورستانی دەرکرد؟

سەرکردایەتیی سیاسی کوردستان لە دوای نووسینەوەی دەستوور و پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت لە عێراق لە سەرەتاوە ئاگاداری ئەو نیازە بوو کە هێزە عێراقییەکان ئامادە نین یاسای نەوت و گاز دەربکەن هەر بۆیەش ئامادە نەبوو بچێتە ناو هیچ حکومەتێکەوە، کە ئەگەر لەسەر ئەو پرسە رێککەوتنی لەگەڵ نەکرێت.

لە نێوان سەرکردایەتیی کوردستان و سەرکردایەتیی عێراقدا رێککەوتن کرا، کە ئەگەر هات و یاسای نەوت و گازی عێراق پەسەند نەکرێت ئەوە هەر لایەکیان دەتوانن کار بە یاسای خۆیان بکەن.

 بە مەبەستی جێبەجێکردنی مافە دەستوورییەکان کوردستان دەبوو کار بە یاسایەک بکات تا بتوانێت لە ڕێگەیەوە پەرەپێدان بەرهەمهێنان لە بورای نەوتدا بکات، هەروەها بە ئامانجی فراوانکردن و فرەچەشنکردنی ئابووری لە هەرێمی کوردستاندا کار کرا بۆ ڕاکیشانی  کۆمپانیا ان بۆ کارکردن لە نەوتی کوردستاندا و بە یاسیا گەرەنتی مافەکانیان بکرێت، هەروەها بۆ زیاتر بە یاسایکردنی پرۆسەی نەوت و گازی کوردستان، هەرێمی کوردستان بە ڕابەرایەتی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی پڕۆژە یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستانی خستە بەردەم پەرلەمانی کوردستان، پەرلەمانیش دوای هەشت دانیشتنی نائاسایی بۆ تاووتوێکردنی پرۆژە یاساکەو خوێندنەوەیەکی ورد لە (2007/8/6) یاسای نەوت و گازی هەرێمی کورستان لە پەرلەمانی کوردستانەوە پەسەند کراو بە یاسای ژمارە (22) بۆ ساڵی (2007) ناوزەندکرا، هەر ئەو ڕۆژە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی ڕایگەیاند، ئەم یاسایە لەگەڵ دەستووری عێراق بەیەکەوە دەبن بە بەردی بناغەی گەشەسەندنی ئابووری لە هەرێمی کوردستان، ئەمەش وایکرد قەوارەیەکی هەرێمی ببێتە جێگەی متمانەی گەورە کۆمپانیاکانی نەوت و تاوەکو بێن لە ناوخۆی و کوردستان وەبەرهێنان لە نەوتدا بکەن و پەیوەندییەکانی کوردستان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و دەوروبەر ببێت بە پەیوەندی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و بازرگانی.

کێشەکانی نێوان بەغدا و هەرێم لەسەر یاسای نەوت و گاز

ماوەی دوو دەیەیە عێراق و کوردستان نەگەیشتنە رێککەوتن بۆ دەرکردنی یاسای نەوت و گازی عێراق، دوای چەندین جار گۆرانکاری لە ڕەشنووسی یاساکە، بەڵام تاوەکو ئەمڕۆش یاساکە بە هەڵواسراوی ماوەتەوە.

لەڕووی یاساییەوە لە دەستووری فیدراڵیدا، هەر ناوچەیەک کە خاوەن نەوت بێت خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنەکەی دەگەرێتەوە بۆ ئەو ناوچەیە یاخود ئەو هەرێمە، دەوڵەت لە بەرامبەردا باج وەردەگرێت، یاخود بەجۆرێکی تر ڕێککەوتن دەکرێت کە دەوڵەت خۆی بەڕێوەبردن لە نەوتی ناوچەکە بکات و ناوچەکە لەلایەن دەوڵەتەوە قەرەبوو بکرێتەوە، یاخود دەتوانن بەڕێوەبردنی هاوبەش بکەن واتە ئەوجۆرەی کە لە دەستووری نوێی عێراقدا هاتووە بە پێی ماددەی (112)ی دەستووری عێراق، حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان بەیەکەوە و بە هاوبەشی بەرێوەبردن و پەرەپێدان لە کێڵگە نەوتییەکانی سنووری خۆیاندا دەکەن و بە هاوبەشی سیاسەتی وزە دادەرێژن و یاسای نەوت و گازی عێراق دەردەکرێت هەروەها یاسای دابەشکردنی داهاتیش دەردەکرێت بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی دادپەروەرانە کار بە داهاتی نەوتی دەوڵەت بکرێت.

بەڵام عێراق هیچ کات نەیدەویست پابەندی دەستوور بێت، یاسای نەوت و گازی دەرنەکرد، کاتێکیش هەرێمی کوردستان یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستانی دەرکرد، کێشەی بۆ کوردستان دروستدەکرد و یاساکەی بە پێچەوانەی دەستوور لە قەڵەمدا، چونکە دەوڵەتێکی وەک عێراق بەلایەوە و ئاسایی نەبوو هەرێمێک ببێتە خاوەن یاسایەک و دەوڵەتیش بێ یاسا بێت، بەمەش کێشەکان لە نێوان هەردوولا قوڵتر بوونەوە، عێراق نەیدەویست هەرێمی کوردستان دەسەڵاتێكی فراوانی هەبێت بەسەر کەرتی وزەدا، بۆیە ڕێگای یاسایی و سیاسی و ئاینیشی بەكارهێنا بۆ ڕێگریکردن لە کوردستان، بەڵام هیچ کام لەم ڕێگایانە سەرکەوتوو نەبوو، کوردستان بە یاسا توانی پەرە بە بواری نەوت بدات و سەرچاوەیەکی باشی ئابووری بۆ هەرێمی کوردستان دروست بکات. 

سەردەمی نوێی وزە لە عێراق و ڕێککەوتنەکانی عەلی زەیدی

لە کابینەی نوێی حکومەتی عێراقدا بە سەرۆکایەتی عەلی زەیدی، سەردەمێکی جیاواز لە کەرتی وزەی عێراق دەستیپێکرد، داخرانی گەرووی هورمز بەهۆی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی کردە سەر ئابووری کورتهێنان لە داهاتی عێراقدا، بەو پێیەی عێراق (90%)ـی داهاتی ئابووریی دەوڵەت پشت بە نەوت دەبەستێت، بوو بە یەکێل لە قوربانیانی جەنگەکە، هەر بۆیە عێراق دەستیکرد بە ریفۆریی ئابووری لە وڵاتدا.

لە دوایین سەردانی عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ واشنتۆن لە مانگی تەمووزدا، زەیدی لە لوتکەی بازرگانی ئەمریکا و عێراقدا ڕایگەیاند، (48) گرێبەستیان لەبواری ئابوورییدا لەگەڵ کۆمپانیاکانی ئەمریکا واژۆکردووە لەوانە (ئیکسۆن مۆبیل، هالیبیرتۆن، شیڤرۆن، کەی بی ئاڕ) و چەندان کۆمپانیای دیکە، بە مەبەستی پەرەپێدان و هاوکارییکردن و بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت.

هەروەها عێراق و سووریا ڕێککەوتنێکی هاوکارییان واژۆکرد بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی بۆری نەوتی عێراق و سوریا کە لەمێژە لەکارکەوتووە، کە لە ناوچەی کەرکوکی دەوڵەمەند بە نەوت لە باکووری عێراقەوە تا بەندەری بانیاس لە دەریای ناوەڕاستی سوریا دەڕوات، بەمەش رگاکانی هەناردەکردنی نەوت فرەچەشن دەکات.

ئەو ڕێککەوتنانەی کە واژۆکراون  لەسەر بنەمای هەبوونی یاسایەک نەکراوە تەنها پاڵپشت بە  دەسەڵاتی دەستووری و ڕێککەوتنی ئیداریی نێوان هەردوولا و بڕیارەکانی و ەزارەتی نەوتی عێراق کراوە، ئەمەشە ئەوە دەگەینێت کە بۆشایی یاسایی لە عێراقدا بوونی هەیە لە ئەگەری نە پاراستنی مافی کۆمپانیا نەوتییەکان یاخود هەر گرژییەک لە نێوان دەسەڵاتەکان ئەگەری هەیە ئەم رێککەوتنانە کۆتاییان بێت.

گرنگی هەبوونی یاسا بۆ پرسی نەوت لە عێراقدا

یەکەم: چارەسەربوونی کێشەکانی نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان کە چەندین ساڵە درێژەی هەیە.

دووەم: دیاریکردنی ڕێرەوی  سیاسەتی نەوتی عێراق و کوردستان بە هاوبەشی و  بە پشت بەستن بە یاسا.

سێیەم: دروستبوونی سەقامگیری ودڵنیایی لای کۆمپانیا بیانیەکان بۆ کارکردن لە کەرتی وزەی وڵاتدا.

چوارەم: فراوانبوونی پیشەسازی نەوت لە عێڕاق و کوردستان لەسەر بنەمای یاسایی و دەستووریی.

پێنجەم: دروستبوونی متمانە لە نێوان حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان.

سەرچاوەکان:

کتێبی پەرتەوازەیی و یەکڕیزی مێژووی پڕ لە کەوتن هەستانەوەی گەلێک، نووسینی:ڕزگار ڕەزا چوچانی، چاپی یەکەم (2025).

کتێبی متمانەو بونیاتنان، نووسینی:ڕزگار ڕەزا چوچانی،چاپی یەکەم((2022

عێراق پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتی هەیە

Iraq Consolidates Southern Fields With US Majors: What the Halliburton Signing Signals for Foreign Investors

Chevron to sign MOUs with Iraq for West Qurna 2 and Nassiriya oilfields

Iraq signs 48 deals with US companies during PM’s visit to Washington

Iraq, U.S. Sign 48 Agreements as Iraqi PM Advances Broad Economic Agenda

Iraq signs deal with oil services giant Halliburton