تایبەتمەندی بزووتنەوە بێ سەرکردە و ناحیزبیەکان وەرگێڕان

نوچەنێت

بزووتنەوەی لاوان لە سەرتاسەری ئێران چەندین مانگە بەردەوامە؛ ئەم بزووتنەوەیە بە دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" لە رێوڕەسمی پرسەی ژینا ئەمینی، لە گۆڕستانی ئایچی شاری سەقز کە شوێنی لەدایکبوونی ئەو خانمە گەنجە دەستی پێکرد و لە هەموو ئێراندا بڵاوبووەوە. هاوپشتی ناوازەی ئێرانییەکان لە دەرەوەی وڵات، لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیە و پشتیوانی بێ هاوتای بیروڕای گشتی جیهان زۆر کاریگەر بوون لە سەقامگیری و خۆنەویستی لاواندا.

ئەم بزووتنەوەیە داواکاری یان داواکارییەکی حەق و ژیر و شایستەی هەیە، بەڵام وەک زۆرێک لە بزووتنەوەکانی سەدەی ئێستا، لانیکەم تا ئێستا، بێ سەرکردە و بێ حیزبە. یەکەم نیشانەی عەقڵانییەتی بزووتنەوەیەک داخوازی حەق و ژیرانە و شایستەی ئەو بزووتنەوەیە، ئەمەش وا دەکات رای گشتی نەک هەر لێی نەترسێت، بەڵکو هەست بە هاودەنگی لەگەڵ بکات.

هەندێک لە مێژوونووسان بزووتنەوەی مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٨ بە سەرەتای بزووتنەوە بێ سەرکردە و ناحزبییەکانی سەدەی ئێستا دەزانن، بەڵام زۆر کەسی دیکە پێیان وایە ئەو بزووتنەوەیە هیچ پەیوەندییەکی بە بزووتنەوە بێ سەرکردە و ناحزبییەکانی سەدەی بیست و یەکەمەوە نییە. یەکەم: بزووتنەوەی مانگی ئایاری ١٩٦٨ سەرچاوەی ئیلهام و بە واتایەکی تر پاڵپشتییەکی ئایدیۆلۆژی هەبوو و زۆر زوو ئایدۆلۆژیاکان لێی دەرچوون. لە لایەکی ترەوە تەمەنی کورت بوو و داواکارییەکانی ناڕوون بوون. زۆرێک لە هەڵسوڕاوەکانی مارکسیست یان مائۆیست بوون و چاویان لە پارتی شیوعی چین هەبوو.

بەڵام بزووتنەوە بێ سەرکردە و ناحزبییەکان کە لە دوو دەیەی رابردوودا لە هەموو گۆشەکانی جیهان دەستیان پێکرد، داواکاری تایبەتیان هەبوو و وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە توندوتیژی ئارەزوومەندانەی سەرکردە سیاسییەکان یان بڕیارێکی نەشیاو دەستیان پێکرد. بە واتایەکی تر، پێشتر هیچ سەرچاوەیەکی ئیلهام و پشتیوانی ئایدیۆلۆژییان نەبووە.

ئەم بزاڤانە لە دوای رووخانی یەکێتی سۆڤیەت و بە واتایەکی تر شکستی کۆمۆنیزم دەستیان پێکرد. شارەزا و لێکۆڵەران کە لێکۆڵینەوەیان لە داواکاری و دروشمەکانیان کردووە، پێیان وایە هەموویان بەدوای دیموکراسی راستەقینە و ئازادی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیدا بوون.

شەپۆلی راپەڕین و ناڕەزایەتییەکان کە لە ساڵی ٢٠١٠دا وڵاتانی عەرەبی باکووری ئەفریقا و باشووری رۆژئاوای ئاسیای گرتەوە و بە "بەهاری عەرەبی" ناسرا، لە تونسەوە دەستی پێکرد. لە 17ی کانونی یەکەمی ساڵی 2010، گەنجانی تونس بە دروشمی "یەکسانی و کار و رێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ" هاتنە سەر شەقامەکان دوای مردنی گەنجێکی فرۆشیار بە ناوی "محەمەد بوعەزیزی"، کە بەهۆی فشاری بەرپرسانی حکومەتەوە کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. دوای نزیکەی ١٢ ساڵ، هێشتا لێکۆڵینەوە لە ئەنجامی ئەو راپەڕینانە دەکرێت.

کۆماری ئیسلامی لە میدیاکانی خۆیدا "بەهاری عەرەبی"ی بە بەئاگاهاتنەوەی ئیسلامی ناوبرد، بەڵام دواتر هاوکاری رژێمی بەشار ئەسەد لە سەرکوتکردنیدا کرد.

بزووتنەوەیەکی دیکەی بێ سەرکردە و غەیرە حزبی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی پارکی گێزی بوو لە تورکیا، کە لە  ٢٠١٣ لە گۆڕەپانی تەقسیم لە ئەستەنبوڵەوە دەستیپێکرد وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە بڕینی دار لە پارکەکە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی کولتووری، زۆربەی شارەکانی تورکیای گرتەوە. لەو بزووتنەوەیەدا چەند هاوڵاتییەکی تورک کوژران و دەیان کەسیش بریندار بوون و دەستبەسەر کران. هەڵسوڕاوانی ئەو بزووتنەوەیە سەر بە ئاسۆی فکری و سیاسی جیاواز بوون. ئەو بزووتنەوەیە کاردانەوەی جیهانی و دەرئەنجامی گرنگی سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتی ناوخۆیی هەبوو.

هەروەها بزووتنەوەی "یۆرۆمەیدان" یان "گۆڕەپانی ئەوروپی" لە ئۆکرانیا بزووتنەوەیەکی خۆبەخۆ و بێ سەرکردە و ناحیزبی بوو. ئەو بزووتنەوەیە لە ٢٨ی مەی ٢٠١٣ لە ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە ڕەتکردنەوەی سەرۆکی ئۆکرانیا بۆ واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی بازرگانی لەگەڵ ئەوروپا دەستیپێکرد و بووە هۆی شۆڕشی مەیدان لە ساڵی ٢٠١٤ کە بە "شۆڕشی کەرامەت" ناسرا.

بزووتنەوەی ناڕەزایەتی ٢١ی نوڤەمبەر ٢٠١٣ لە بەرازیل کە بە "سەرهەڵدانی سرکە" ناسراوە، بزووتنەوەیەکی خۆبەخۆ و بێ سەرکردە و بێلایەن بوو. ئەو بزووتنەوەیە لە ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە زیادکردنی نۆ سەنت لە کرێی پاسەکان دەستی پێکرد. لە ١٣ی جونی ئەو ساڵەدا، کاتێک پۆلیسی بێ ئەزموونی "ساوپاولۆ" بە گازی فرمێسکڕێژ و نارنجۆکی سووتێنەر هێرشیان کردە سەر رێپێوانی ئاشتیانەی خەڵک، کۆمەڵێک خۆپیشاندەر روویان لە توندوتیژی کرد و بزووتنەوەکە بەرەو پایتەختەکانی پارێزگاکان و پایتەختی وڵات بڵاوبووەوە. بزووتنەوەی سەرتاسەری بە "راپەڕینی سرکە" ناوی لێنرا، چونکە خەڵک بۆ دوورکەوتنەوە لە کاریگەرییەکانی گازی فرمێسکڕێژ و سپرای بیبەر، بوتڵی سرکەیان لەگەڵ خۆیان دەبرد.

بزووتنەوەیەکی دیکەی بێ سەرکردە و ناحزبی سەدەی بیست و یەک بزووتنەوەی داگیرکەر بوو کە لە ١٧ی سێپتەمبەری ٢٠١١ بە داگیرکردنی وۆڵ ستریت لە نیویۆرک دەستی پێکرد و زیاتر لە ٩٥ شار لە ٨٢ وڵاتی جیهان و زیاتر لە ٦٠٠ شار بڵاوبووەوە لە ئەمریکا.

بزووتنەوەی مەدەنی "دڵە ئازارچێشتووەکان" کە لە ١٥ی مەی ٢٠١١، لە یەکێک لە گۆڕەپانەکانی شاری مەدرید لە ئیسپانیا دەستیپێکرد و گەیشتە زیاتر لە سەد شاری جیهان بە پاریسەوە، بزووتنەوەیەکی بێ سەرکردە و ناحیزبی بوو و سەدان هەزار کەس بەشداریان تێدا کرد. نزیکەی ٥٠٠ رێکخراوی ناحکومی پشتیوانی ئەو بزووتنەوەیەیان کرد. تێکۆشەرانی بزووتنەوەی "دڵە ئازارچێشتووەکان"، "دیموکراسی راستەقینە"یان دەویست و دژایەتی ئارەزوومەندانەی سەرکردە سیاسییەکان و بەتایبەت ژێردەستەیی سیستەمی دوو حزبی دیموکراسییان دەکرد. ئەم بزووتنەوەیە لە وڵاتانی دیموکراسی رۆژئاواشدا دەستکەوتی گرنگی هەبوو.

ئەم بزووتنەوەیانە جگە لە بێ سەرکردایەتی و بێلایەنی، تایبەتمەندی دیکەیان هەبوو. یەکەم: چالاکوانەکانیان بۆ ماوەیەکی زۆر شەقام و گۆڕەپانەکانیان بەجێنەهێشت و لەگەڵ ئەوەشدا، جووڵەیەکی پلان بۆ داڕێژراویان هەبوو. بە واتایەکی تر خۆپێشاندان نەبوون کە لەسەر بانگهێشتی حزبێک یان سەندیکایەک بۆ نیشاندانی دەسەڵات لە رۆژێکی دیاریکراودا ئەنجام بدرێن.

لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتاوە هەموویان دەیانویست سیستمە دەسەڵاتدارەکان تەسلیم بە داخوازییە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییە حەقەکانیانەوە بن. ئەگەر لە هەندێک حاڵەتدا کاتێکی زۆری خایاند بۆ رووخاندنی سیستەمی حوکمڕانی، ئەوە لەبەر ئەوە بوو کە فەرمانڕەواکان شانازییان بە دەسەڵاتی سەربازی و ئەمنی خۆیانەوە دەکرد و ئامادە نەبوون پاشەکشە بکەن. لە راستیدا ئەگەر بزووتنەوەیەک توندوتیژ بوو، هێزەکانی حکومەت بەرپرسیاری سەرەکین لێی.

هەندێک لە رێکخەری دیار لە بەشێک لەو بزووتنەوانە هاتنە دەرەوە و بەردەوامی بزووتنەوەکەیان مسۆگەر کرد. بزووتنەوەی لاوانی نەتەوەیی ئێران، لە ئێستادا کەم تا زۆر، تایبەتمەندی زۆری ئەو بزووتنەوەیانە هەیە کە ئێمە ریزمان کردوون. هاوپشتی ناوازەی ئێرانییەکان لە دەرەوەی وڵات لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیە، دەتوانێ بەشدارییەکی گەورەی لە درێژەدان و مانەوە و تەنانەت سەرکەوتنیشدا هەبێت.
سەرچاوە: رادیۆ فەرەنسا

بابەتی پەیوەندی دار

0 لێدوانەکان

نەزەری خۆتان بنووسن

ئیمەیلەکەتان بە هیچ شێوەیێک بڵاو نابێتەوە. هەموو فیڵدە ئەستێرە دارەکان ئیجبارین