Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

ماڵپەڕی تیلیپۆلسی ئەڵمانی راپۆرتێكی بە ناونیشانی پڕۆژەی جیۆسیاسی گەورە: رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەی نوێی هێز دادەڕێژێتەوە بڵاوكردۆتەوە، ناویشانی راپۆرتەكە بەو جۆرەیە، " لە خەوتی عوسمانییەوە بۆ ستراتیژی مۆدێرن"  لە سایەی جەنگ و گۆڕانكارییە گەورەكان، داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز لەو ناوچەیە پڕۆژەی هێڵی شەمەندەفەری نوێدەوڵەتی نێوان وڵاتانی شام و ئەوروپا دووبارە دەبێتەوە بابەتی رۆژ.

لۆژیكی رێڕەوەكان

بیرۆكەی هێڵی شەمەندەفەری نێوان توركیا و سعوودیە بۆ ئەو سەردەمە دەگەڕێتەوە، كە لە مانگی ئاداری (1900) سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم فەرمانی راكێشانی هێڵی شەمەندەفەری بیانی دەركرد، لە ئیستەنبۆڵەوە بەرەو بۆ مەككە بڕوات و بە دڵی ئیمپڕاتۆری عوسمانی تێدەپەڕێت، بۆ ئەوەی "هێڵی ئاسنی حیجاز" ببێت بە پڕۆژەیەكی مێژوویی قوستەنتینییە، بە شارە پیرۆزەكانی لە ئیسلام ببەسترێتەوە كە "مەككە و مەدینەیە"، بەڵام جەنگی یەكەمی جیهان و رووخانی دەوڵەتی عوسمانی سنوورێكی لەناكاوی بۆ ئەو پڕۆژەیە دانا، ئەو پڕۆژەیە بە دووری (400) كیلۆمەتر لە شاری مەكە ئامانجەكەی كۆتاییهات و نەگەیشت بە شوێنی مەبەست، شەمەندەفەرەكان لەشوێنی راگرتن لە كاركردنان وەستان، هێڵەكە ژەنگی هەڵێنا، وردە وردە لمی بیابان دایپۆشی، دوای زیاتر لە (100) ساڵ جارێكی دیكە ئەو پڕۆژەیە بە دەستەواژەیەكی نوێوە دەگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ.

جاسر ساڵح، وەزیری گواستنەوەی سعوودییە راگەیاند، لە كۆتایی (2026) لێكۆڵینەوە قازانجی ئەو پڕۆژەیە دەگاتە كۆتایی، ئامانج لەو لێكۆڵینەوە دۆزیینەوەی ئاراستەیەكی نوێی هاوشێوەی هێڵی كۆنی سوڵتان عەبدولحەمید دەبێت، كە لە جەددەوە بۆ مەككە و مەدینە، پاشان لە باكوورەوە بەرەو ئوردن و سووریا تا دەگات بە ئیستەنبۆڵ دەست پێ دەكات.

ئەوەی لە پێشوودا هەبوو خەونێكی عوسمانی بوو، ئەمڕۆ وەك پڕۆژەیەكی ژێرخانی سەر بە سەدەی (21) بنیادەندرێتەوە، بەڵام ئەوجارە بە لایەنی جیاواز و بەرژەوەندی نوێوە دەبێت، سەرەڕای ئەوەش ئەو پڕۆژەیە لە چوارچێوەیەكی نوێی هەرێمی دێتە پێشەوە، بەهۆی ئەو جەنگە و سزاكان و گۆڕانكاریییە جیۆسیاسییەكان گەورەكان ناوچەكە تووشی داڕشتنەوەی فراوان بووە.

لەم چوارچێوەیە سعوودیە و ئوردن بە بەشداری سووریا لێژنەیەكیان پێك بهێناوە بۆ تاوتوێكردنی بژاردەی ئاراستە و رێنماییە تەكنییە تاییەتەكانی هێڵی شەمەندەفەری نێودەوڵەتی، كە دەوازەی جابریەی سنووری نێوان ئوردن و سووریا و دەروازەی سنووری عومەری نێوان ئوردن و سعوودیە دوو خاڵی بنەڕەتی ئەو پڕۆژەیە دەبن.

سەبارەت بە توركیاش ئەو پڕرۆژەیە لە چوارچێوەی دیدگایەكی فراوانتری ستراتیژییەدایە، ئەنقەرە بە بەشێكی بازرگانی تەواوكاری بەستنەوەی ئەوروپا بە كەنداو لە رێگەی باكوور و باشووری دادەنێت.

لە مانگی نیسانی 2026 توركیا و ئوردن و سووریا یاداشتی هەماهەنگی بۆ گواستنەوەیان بە ئامانجی بەهێزكردنی تۆڕەكانی رێگە و هێڵی شەمەندەفەر لەو ناوچەیە لە عەمانی پایتەختی ئوردن واژۆ كرد، لەگەڵ ئەوەشدا تاوەكوو ئێستا خشتەی زەمەنی روون بۆ بنیادنان، یان پارەداركردنی بەشەكانی نێوان ئوردن و سووریا دیاری نەكراوە.

سەبارەت بە وڵاتانی كەنداویش سعوودیە بەكردەیی خاوەن هێڵێكی شەمەندەفەرە بە درێژی نزیكەی پێنج هەزار و (500) كیلۆمەتر، لە كەنداوی عەرەبییەوە تاوەكوو دەگاتە سنوورەكانی ئوردن، شەمەندەفەری خێرای مەككە و مەددینە دیارترین پڕۆژەیە و لە هەمووزیاتر بە سینبولی دادەندرێت..

سەبارەت بە ئیمارات چیرۆكی هێڵی شەمەندەفەر زیاتر لە (20) ساڵە لە رێگەی هێڵێكی تایبەتمەندە هەیە كە تەنیا بۆ گواستنەوەی گۆگرد بوو، بەڵام تۆڕی "شەمەندەفری یەكگرتوو"بوو، پاشان بە نزیكەی (1200) كیلۆمەتر فراوانكرا بۆ ئەوەی سنووری سعوودیە بە هەریەك لە ئەبوو زەبی و دوبە و شاریقە و فەجیرە ببەستێتەوە، ئەو هێڵە ئیماراتی بۆ گەورەترین سەرچاوەی گۆگرد لە جیهان گۆڕی.

پڕۆژەی سەرەكی

لەكۆتایی مانگی نیسانی (2026) هێڵی ئاسنی (سار) وەك رێڕەوێكی نوێی نێودەوڵەتی بۆ گواستنەوەی كاڵا بە درێژیی هەزار و (700) كیلۆمەتر دەستی پێكرد، ئەو رێڕەوە بەندەرەكانی كەناراوەكانی رۆژهەڵات لەوانە بەندەری مەلیك عەبدولعەزیز و بەندەری مەلیك فەهدی پیشەسازیی و بەندەری جەبیلی بازرگانی بە دەروازەی حەدیسە لەگەڵ ئوردن دەبەستێتەوە.

هەموو شەمەندەفەرەكان لە چوارچێوەی ئەو رێڕەوە دەتوانن زیاتر لە (400) كۆنتێر بگوازنەوە، ئەو پڕۆژە لە چوارچێوەی پاكێجێكی فراوانترە، (سار) لە كاتێك دەستی پێكرد پێنج رێرەوی لۆجستی فرە لایەن گواستنەوەی وشكایی و هێڵێ شەمەندەفەر پێكەوە كۆدەكاتەوە، بۆ ئەوەی تۆڕێك بەندەری دەریایی و بەندەری وشكانی و ناوەندی كاڵاكان لەنێوان كەنداوی عەرەبی و ناو سعوودیە و بەندەرەكانی دەریای سوور پێكەوە كۆبكاتەوە. 

بەشار مالیك، سەرۆكی جێبەجێكاری "سار" رایگەیاند، ئەو رێڕەوانە هەزاران بارهەڵگر لەسەر رێگەكان كەم دەكەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا كاتێكی زۆر كەم دەكەنەوە. 

هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا ئیمارات و ئوردن بە هاوبەشی بە بڕی دووملیار و (300) ملیۆن دۆلار وەبەرهێنان لە هێڵی شەمەندەفەر دەكەن، بە ئامانجی بەستنەوەی بە كانەكانی فۆسفات و پۆتاسیۆمی ئوردنی لە بەندەری عەقەبەی پێشەسازی، هەروەها بە راستەوخۆش كانەكان و بەندەرەكە پێكەوە دەبەستێتەوە و توانای هەناردە و سەقامگیری گواستنەوە و باركردن زیاد دەكات.

پردی وشكانی سعوودیە وەك گەورەترین پڕۆژەی سەرەكییە، تێچووەكەی بە نزیكەی حەوت ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت، درووستكردنی هێڵێكی شەمەندەفەر بە درێژیی نزیكەی (900) كیلۆمەتر دەگرێتەوە، كە ریاز بە جەددە دەبەستێتەوەة ئەو پڕۆژەیەش بۆ یەكەمجار دەرفەتی درووستكردنی هێڵی راستەوخۆی نێوان دەریای سوور و كەنداوی عەرەبی رەخساند، كە پردێكی وشكانی جێگرەوەی رێڕەوە دەریاییە درێژمەوداكان پێك دەهێنێت كە نیمچە دوورگەی عەرەبی بەكاری دەهێنا، بەڵام ئەو پردە وشكانییە بە پڕۆژەیەكی نیشتیمانی جیاواز داناندرێت، بەڵكوو بەشێكە لە دیدگایەكی فراوانتر.

ئەو بیرۆكەیەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند ساڵێك پێش ئێستا، كە لەسەر بنەمای درووستكردنی هێڵێكی شەمەندەفەر بە درێژیی دوو هەزار (117) كلیۆمەتر بنیاندرا بوو، وڵاتانی ئەنجوومەنی كاریكاریی كەنداو پێكەوە دەبەستێتەوە، كە بڕیارە ساڵی (2030) تەواو بێت.

بەربەستی سەرەكی

لەسەر ئەرزی واقیعدا تمووحەكە كەمترە، چونكە تاوەكوو ئێستاش هەریەك لە قەتەر و كوێت پێویستیان بە تۆڕێكی هێڵی شەمەندەفەر هەیە، بە دیاریكراوی لە مانگی كانوونی دووەمی (2025) كوێت نووسینگەیەكی ئەندازیاریی راسپارد بۆ هێڵی سنووری بە درێژایی (111) كیۆمەتر، پێش ئەوەی كاركردن بەو پڕۆژەیە خێرا بكرێت، پلانێك ئامادە بكات.

سەبارەت بە بەحرێنیش ئەرخەبیل دەكەوێتە سەر كەنداوی عەرەبی و لە (1986) لە رێگەی پردی مەلیك فەهد بە سعوودییەوە بەستراوەتەوە، كە رێڕەوێكە نزیكەی (25) كیلۆمەتر درێژدەبێتەوە، بە تاكە هێڵی پەیوەندی وشكانی لەسەر خاكی سعوودیە دادەندرێت.

هێڵی ئێستای سعوودیە بۆ درووسكردنی دەروازەی دووەمە هاوكات هەڵگری ناوی پردی مەلیك حەمەدە، بۆ یەكەمجار چوار ساید بۆ هەردوو هێڵی شەمەندەفەر لەخۆی دەگرێت، ئامانج لێی بەستنەوەی بەحرێنە بە تۆڕی هێڵی ئاسنی هەرێمی.

سەرەڕای ئەو پلانە هیوابەخشە، بەڵام پڕۆژەی شەمەندەفەری ئەنجوومەنی وڵاتانی كەنداو، تاوەكوو ئێستا بەربەستی بنەڕەتی لەبەردەمە ئەوەش لە ئەنجامی نەبوونی دەستەیەكی ناوەندی یەكگرتووە بۆ هەماهەنگی، ئەوەش وادەكات ئەو پێشكەوتنە لە رێگەی لێكتێگەیشتنی دوولایەنەی جیاواز لەنێوان ئەو وڵاتانە درووست بووبێت، لەسەربنەمای هەیەكە لەسەر بنەمای سنوورەكانی لێكۆڵینەوە بكات.

پڕۆژەی "شەمەندەفەری حەفیت" كە شاری عەینی ئیماراتی بە بەندەری سەحاری عەمانی دەبەستێتەوە، بە كردەیی نیوەی قۆناغەكانی تێپەڕاندووە، بۆ ئەوەی ببێت بە یەكەم پڕۆژەی هەناردەی نێودەوڵەتی لەو ناوچەیە، ئەو پێشكەوتنە بەدی بهێنێت، ئەو هێڵەش درێژییەكەی (785) كیلۆمەترە، لەگەڵ چەند شەمەندەفەرێك كە خێراییان دەگاتە زیاتر لە (300) كیلۆمەتر لە كاتژمێرێك.

ئەو پڕۆژەشی كە زیاتر مایەی سەرنجە لە تەفرە رێگەی شەمەندەفەری هەرێمی هەیە، هێڵێكە پڕۆژەی خێرایی پلان بۆداڕێژراوە كە ریاز و دەوحە پێكەوە دەبەستێتەوە، درێژییەكەی (785) كیلۆمەترە، بە خێرایی زیاتر لە (300) كیلۆمەتر لە كاتژمێرێك، ماوەی گەشت بۆ دوو كاتژمێر كەم دەكاتەوە.

بڕیارە ئەو هێڵە بە دەروازەی ئەحسا و دەمام تێپەڕێت، راستەوخۆ بە فڕۆكەخانەی هەردوو پایتەخت ببەسترێتەوە، هەروەك چاوەڕوان دەكرێت ساڵانە زیاتر لە (10) ملیۆن گەشتیار بەكاری بهێنێت، لە كاتێدا تێچووی ئابووری لە ئەنجامی هێلی هاوبەشی نێوان هەردوو وڵات (30) ملیار و (700) ملیۆن دۆلار دەبێت.

ئاراستەی كارا

لەسەر بنەمای پلانی تمووح و واقیع لەسەر زەوی، جەنگی ئێران دووبارە تیشكی خستەوە سەر حەقیقەتێكی ستراتیژیی بنەڕەتی، كە ناوەڕۆكەكەی تێپەڕینە بە گەرووی هورمز، خاڵی لاوازی هەستیارە، داخستنی ئەو گەروە، لاوازی پەیكەری گەورەی وڵاتانی كەنداوی ئاشكرا كرد.

سەرەڕای ئەوەی رێڕەوە گەورەكانی شەمەندەفەر كە سعوودیە پێشنیاری كردبوو پێش جەنگی ئێران پلانی بۆ داڕێژرابوو، بەڵام ئەو ململانێیە رەهەندێكی ستراتیژیی پێدا، ناوچەی سەرەكی ئابووریی تێپەڕاند، پڕۆژەی پردی وشكانی سعوودیە كە دەریای سووری بە كەنداوی عەرەبی دەبەستەوە، لەپاڵ رێڕەوەكانی گواستنەوەی نوێ بەرەو سنوورەكانی ئوردن بۆ یەكەمجار دەرفەتی درووستكردنی رێڕەوێكی كارای وشكانی بۆ كاڵاكان رەخساند، كە پێشتر پشتی بە رێگە دەریاییەكانی دەوروبەری نیمچە دوورگەی عەرەبی دەبەست.

هێڵی نوێی ئاسنی ئامانجی گۆڕینی گواستنەوەی دەریایی نییە، بەڵكو دەستەبەركردنی رێڕەوێكی نوێیە، دەرفەتی جێگرەوەی زیندوو دەداتە هەناردەكاران و هاوردەكاران بۆ ئەوەی لە كاتی قەیرانەكان پەنای بۆ ببەن.

ژێرخانی مەدەنی بۆ هێڵی شەمەندەفەر هەڵگریی سروشتێكی دوولایەنەی هەمیشەییە، كە فۆسفات و كۆنتێر و حاجیان لە كاتی ئاشتی دەگوازێتەوە، هەروەك دەتواندرێت سووتەمەنی و پێداویستی و هێز لە كاتی جەنگ بگوازێتەوە، پڕۆژەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە چوارچێوەی ئەو لۆژیكە كاردەكەن، تەنانەت ئەگەر حكومەتەكانیش ئەوە بە ئاشكرا ئەوە رانەگەینێت.

لە بەرانبەردا ئەو رێڕەوانە خاڵی نوێی لاوازیش درووست دەكەن، هێڵەكانی شەمەندەفەر و پرد و تونێلەكان و ناوەندەكانی هاوكاری ئەگەر هەیە ببنە ئامانجی هێرشی درۆنی، یان مووشەك، یان دەكرێنە ئامانج و وێران دەكرێن. 

لە ماوەی چەند ساڵی دوایی بەرەوپێشچوونی گەورە لە بواری تەكنەلۆژیای درۆن روویدا، گەیشتە بەرزترین ئاستی وردەكاری، كە پێشتر لە لایەن هێزە گەورەكان قۆرغ كرابوو، بۆیە هەموو رێڕەوێكی ژێرخانی نوێ ئەگەر هەیە ببێتە ئامانج، هەروەك جەنگی ئێران قووڵایی ئەوەی دەرخست كە گورزەكان دەگەنە ژێرخانیش، بە جۆرێك ماوەیەكی زۆری بوێت بۆ چاكردنەوەی.

بەرەی باكوور لە رێگەی ئوردن و سووریا و توركیاوە دەبێت، رەهەندی جیۆسیاسی دیكەیە، سەركەوتنی پڕۆژەی هێڵی كارای شەمەندەفەر لە رێگەی سووریا دەبێتە دووبارە یەكخستەوەی ئەو وڵاتە، كە ساڵانێكی زۆر  تۆڕەكانی بازرگانی هەرێمی سیستەمی گواستنەوەی سەربازیی وڵاتێكی شكستخوارد بوو.

هەركەس كۆنتڕۆڵی ئەو رێڕەوە بكات، بەسەر بەشێكی گرنگ لە رێڕەوەكانی بەستنەوەی نێوان ئەوروپا و وڵاتانی كەنداو دەبێتە خاوەن هەژموون، بۆیەش لێكۆڵینەوە لە سوودی تایبەت بە زیندووكردنەوەی ئەو هێڵە ئاسنیەی حیجاز تەنیا بریتی نییە لە پڕۆژەیەكی ژێرخان، بەڵكو ئاماژەیە بۆ پێكهێنانی ناوچەكانی هەژموون كە وڵاتە جیاوازەكان هەوڵی قووڵكردنەوەیان لە قۆناغی دوای جەنگی ناوخۆی سووریا دەدا.

هەنگاونانی هێڵی شەمەندەفەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە بە واقیعێكی بەرجەستە، بە پارەداركردن و توانای دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی بازرگانی هەرێمی بە شێوەیەكی ریشەیی پاڵپشتیكراوە.

دیدگاكە ئەوەیە هێڵی ئاسنی كۆڵەگەیەكی سەرەكییە لە سیستەمی نوێی ئابووریی ناوچەیی، هاتنەدی ئەو دیدگایە بەنیا لەسەر ئەندازیاران و پارەداركردن ناوەستێت، بەڵكوو لەسەر بەرەوپێشچوونی دۆخی ئەمنی ئەو ناوچەیە دەوەستێت.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئیستقلال