رۆژنامەى هارتس: ئەردۆغان و سيسى پەنديان وەرگرت، بەڵام ناتەنياهۆ پەندى وەرنەگرت وەرگێڕان

نوچە نێت

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

 تەسفي بەرئيل، نووسەر لە رۆژنامەى هارتسى ئیسرائیل لە راپۆرتێکدا تیشک دەخاتەسەر هێرشەکانى وڵاتەکەى بۆ سەر حەماس، نووسەر لەو بابەتە تیشک دەخاتە باس لە قسەیەکى عەبدولفەتاح سيسى سەرۆكى ميسر لە مانگى ئايارى (2014) گوتى، لەو ماوەى دەسەڵاتى من شتێك نييە ناوى ئيخوانە موسلمين بێت، دواى تێپەڕبوونى (10) ساڵ بەسەر حكومى عەبدولفەتاح سيسى، تا ئێستا لەگەڵ ئەو جووڵانەوە لە ململانێيەكى توند دايە.

دانيال هەگارى، گوتەبێژى سوپاى ئيسرائيل رايگەياند، بابەتى لەناوبردنى حەماس و كۆتاييپێهێنانى بابەتێكى زۆر سادەيە و خۆڵكردنە چاوى خەڵكە، ئەو لێدوانە كاردانەوەى توندى لێكەوتەوە، بيربكەوە ئەگەر سيسى گوێى لەو قسەيە بێت، ئەوا لە دڵى خۆى دەڵێت، منيش ئەو قسەيەم پێگوتن.

هەگارى ويستى ئەوە شرۆڤە بكات، كە حەماس فيكر و حزبە، رەگى لە دڵى خەڵك داكوتاوە، هەر كەسێك پێى وابێت دەتوانێت كۆتايى بە حەماس بهێنێت ئەو كەسە هەڵەيە، جووڵانەوەى ئيخوان موسلمين چەندين ساڵە لەو ناوچەيە، بەڵام بزووتنەوەى حەماس وەك ئيخوان نييە تەنيا فيكريەك بێت ياخود جووڵانەوەيەكى فيكرى بێت، كە ناتواندرێت لە دڵى خەڵك بهێندرێتە دەرەوە، بەڵكوو چەندين رێكخراوە دامەزراوە و ئامادەسازيى هێزى مرۆيى و ژێرخانى مەدەنى لەو ناوچەيە هەيە كە دەوڵەتى تێدا نييە، ياخود هەر بە مەبەست پشتگوێخراوە.

سەبارەت بەو مليۆنان دانيشتوانەى لە ميسر و غەزە، ئيخوان موسلمين و حەماس تاكە جێگرەوەن بۆ پێشكەشكردنى ئەو خزمەتگوزارييانەى كە حكومەتى ميسر، ياخود دەسەڵاتى فەڵەستين، يا حكومەتى ئيسرائيل دابينيان نەكردووە.

دامەزراوەى فێركردنى ئيخوان موسملين لە باخچەى منداڵان و قوتابخانە و پەيمانگەكانى شياندنى پيشەيى و پزيشكى و ميكانزمى هاوكارى خێرخوازيەكان  و دابينكردنى خۆشگوزەرانى بۆ خاوەن پێداويستييەكان دەست پێدەكات. پيادەكردنى ئەو فيكرەيە كە بانگەشەى بۆ دەكات، بەو ئاراستەيە كە دڵەكان داگيردەكات، ئەوەش لە پێناو بەكارهێنايانە لە داهاتوو وەك ئامرازێك بۆ كۆنتڕۆڵكردنى دەسەڵات.

جووڵانەوەى ئيخوان مسولمين لە ساڵى (1928) لەسەر دەستى بانگخوازێكى گەنجى تەمەن (24) ساڵ بەناوى حەسەن بەنا دامەزراوە، كارەكانى تەنيا فێركردن و بانگەواز  بوو بۆ ئيسلامێكى درووست و شيكردنەوەى قسەكانى پێغەمبەر و داڕشتنەوەى رێساكانى هەڵسوكەوتى پێويست لە مسوڵمانى نوێ نەبوو.

ئەو كارانە تا ئێستا جووڵانەوەيەكى سياسى و نيشتيمانييە، ئەو ديدگايە چيەتى دەوڵەت و سيستەمى گونجاوى بۆ مسوڵمانان ديارى كردووە.

ئەوەش ناڵێت، پێويستە چۆن ئەو ئامانجە بەدى بهێنين، ئەو جووڵانەوە لە ميانەى كارەكانى ئەوە فێربووە كە ئەوەى بەردەوام بێت لەدواى ئەوە سەركەوتنە سياسييە پێويستە لەسەرچى بكات.

ئەو سەركەوتنە لەدواى بەهارى عەرەبى گەيشتە لووتكە، كاتێك لە هەڵبژاردنەكانى كانوونى يەكەمى (2011) بۆ پەرلەمانى ميسر ئيخوان لە چوارچێوەى هاوپەيمانى ديموكراسى سەركەوتنى بەدەستهێنا، كە ئيخوان مسولمين و چەند جووڵانەوەيەكى عەلمانى و گرووپى گەنجان كە بەشداربوون لە شۆڕشى بەهارى عەرەبى لە (75%) كورسيەكانيان بەدەست هێنا، ئەوەش هاوشێوەى هەمان سەركەوتنە كە بزووتنەوەى حەماس لە ساڵى (2006) لە ناوچەكانى خۆى بەدەستى هێنا.

لەدواى شەش مانگ لە هەڵبژاردنى پەرلەمانى لە مانگى حوزەيرانى (2012) محەمەد مورسى كانديدى ئيخوان موسلمين بە بەدەستهێنانى لە (52%)ى دەنگەكان پۆستى سەرۆكايەتى ميسرى بڕدەوە، بەڵام سەركەوتنى گەورە ئەوە بوو زۆربەى عەلمانييەكان پاڵپشتيان كرد، ئەوەش وەك ناڕەزاييەك دژ بە دەسەڵاتدارى پێشوو كە چالاكييەكانى لە ساڵى (1954) قەدەغە كردبوو، ئەوەش وەك ئازادبوونێك لە دەسەڵاتى كۆن، لە كۆتاييدا لەسەردەستى عەبدولفەتاح سيسى محەمەد مورسى دوورخرايەوە و جەنگ دژى ئەو جووڵانەوە كۆتايى نەهات.

عەبدولفەتاح سيسى، يەكەم كەس نييە خواستى كۆتاييهێنان بە ئيخوان موسلمينى هەبێت، پێش ئەو هەر يەك لە جەمال عەبدولناسر و ئەنوەر سادات و حوسنى موبارەك هەموويان لەسەرەتاوە هەوڵى لێكتێگەيشتنيان لەگەڵ ئيخوان داوە، بەڵام ئەو هەوڵە تەنيا بۆ ئەوە بووە لە نەيارە بەهێزەكانيان تێبگەن، بەڵام ئامادەبوون  هيچ شتێكى سياسى قبووڵ بكەن كە پەيوەست بێت بە دەسەڵاتى ديكتاتۆييان و سازش بێت لەسەر خواستەكانيان بۆ بەشداريكردنى ئيخوان لە دەسەڵات، ستراتيژى عەبدولفەتاح سيسى بە ئاراستەى لێدان بوو لە بەشى سەرەوەى دەسەڵاتى ئيخوان موسلمين و دەستگيركردنى سەركردەكان و بڕينى شادەمارى پاڵپشتيان.

بەگوێرەى راپۆرتى رێكخراوى مافەكانى مرۆڤ زياتر لە (60) هەزار كەس بە تۆمەتى ئەندامبوون ياخود پاڵپشتى دارايى يا فيكرى لە ئيخوان دەستگيركراون، زۆربەيان دادگاييان تەواوبووە و ماوەيەكى زۆر زيندانى كراون.

دادگاى ميسرى لە مانگى ئادار حكومى لە سێدارەدانى بۆ محەمەد بەديع رابەرى ئيخوان دەركرد، بەڵام دواتر حكومەكە جێبەجێ نەكرا.

دامەزراوە مەدەنييەكانى فێركردن و كۆمەڵە خێرخوازييەكان و كارى تايبەتى سەركردەكانيانيش داخرا و دەست بەسەر موڵك و ماڵيان داگيرا، بەو پێيەى ئەوانە رێكخراوێكى تيرۆرستين، سيسى توانى بەبێ هيچ كۆتێك چالاكييەكانيان بووەستێنێت، هەمان رێگە دژ بە نەيار و رەخنەگرە سياسييەكانيش گرتەبەر.

هەندێك لە سەركردەكانى ئيخوان بەرەو توركيا و قەتەر رايان كرد، لە رێگەى دانانى لەو كەناڵى ئاسمانى و رۆژنامەيان دەستيان بەكاركردن كردەوە و تۆڕە كۆمەڵايەتييەكانيان پڕكرد لە چالاكى.

پەڕوباڵكردن و دەستگيركردنى سەركردەكان ئيخوانى لەناونەبرد، بە هەمان شێوە سيسى نەيتوانى مليۆنان مسيرى لەناو ببات كە تا ئێستا ئيخوان بە جێگرەوەى گونجاو بۆ دەسەڵاتەكەى دەزانن.

لە پاڵ ئەو گورزە راستەوخۆيەى سيسى لە سەركردەكانى ئيخوان گۆڕانكارى لە پەيكەرى ئەو بزووتنەوە درووست بوو، ئيخوان بنەمايەكى فەرمى هەيە تواندرا پارێزگارى لێ بكرێت، سەبارەت بە چالاكييەكان، لە بنەڕەتەوە پەيوەستە بە نەوەى گەنج، بە شێوەى سەربەخۆ دەستيان بە كارەكانيان كردەوە، لە رێگەى تۆڕە كۆمەڵايەتييەكان پەيوەندى باشيان درووستكردەوە، ئەو گەنجانە بڕوايان بەوە هەيە دەتوانن لەپێناو ئامادەسازى بۆ خەباتى مەدەنى لە داهاتوو لە ميسر هەڵە ستراتيژييەكانى كە نەوەى پێشوو كردوويانە راستى بكەنەوە.

ئەوان بڕاوايان وايە هيچ دەربازبوونێك لەو خەباتە نييە، لە بنەڕەتەوەش چارەسەركردنى قەيرانى ئابوورى لە ميسر و زايانە گەورەكانى بەر مافى مرۆڤ و نەبوونى ستراتيژى رێكخراو لەلايەن حكومەتەوە هۆكارە بۆ چارەسەركردنى كێشە بنەڕەتييەكان.

ئەو چالاكوانانە دەتوانن پشت بە قسەكانى حەسەن بەنا، دامەزرێنەرى ئيخوان ببەستن، كە لە نامەيەكدا بە ناونيشانى (نێوان دوێنێ و ئەمڕۆ) كە لە ساڵانى (1930) بڵاوى كردەوە، تێيدا نووسيوويەتى، "لە (60%) ميسرييەكان ژيانى زۆر كەمترە لە ژيانى ئاژەڵەكان.ئەوانە زۆر بە زەحەت دەتوانن خواردن بەدەست بهێنن، ميسر مەترسى برسێتى لەسەرە، تووشى كێشەى ئابوورييەكان بووە، كۆتاييەكەى تەنيا خودا دەزانێت."

ئێستا زياتر لە (230) كۆمپانياى بيانى خزمەتگوزارى گشتى و سەرچاوە گرنگەكانيان لە هەموو وڵات قۆرغ كردووە، هەموو لقێكى بازرگانى و پيشەسازيى و پڕۆژە ئابوورييەكان لە دەستى بيانييە، سەرچاوەكانى دەوڵەت زۆر بە خێرايى لە دەستى هاونيشتيمانيان دەردەهێندرێت و دەدرێتە ئەو بيانيانە... ميسر تا ئێستا وڵاتێكە رێژەى نەخوێندەوارى تێيدا زۆرە، رێژەى رۆشنبير ناگاتە لە (5%(، زياتر لە (100) كەس ئاستى رۆشنبيريان ناگاتە قۆناغى سەرەتايى، زيندانەكان زياتر گەورەترين ژمارەى دەرچووى قوتابخانەكان پێك دەهێنن، ميسر تواناى پڕچەكردنى يەك سرييەكى سەربازيى نييە.

بە هەمان شێوە لە ساڵى (2013) رەجەب تەيب ئەردۆغان، سەرۆك كۆمارى توركيا بە هەموو هێزى خۆى دژ بە بزووتنەوەى خزمەت، كە فەتحوڵا گولەن سەرۆكايەتى دەكات وەستايەوە، كە ئێستا لە ئەمەريكا نيشتەجێيە.

ئەردۆغان وەك سيسى پێى وايە بزووتنەوەى خزمەت كە رۆژگارێك هاوپەيمانێكى گرنگى بووە رێكخراوێكى تيرۆرستييە، بە هەمان شێوە دژ بە سەركردە و ئەندام و يارمەتيدەرەكانيان وەستاوەتەوە.

بزووتنەوەى خزمەت لە ميانەى ژێرخانێكى فراوانى بوارى فێركردن و پەيوەندى و پڕۆژەى سەركەوتووى بازرگانى و سندووقى هاوكارى بۆ خاوەن پێداويستييەكان و قووڵبوونەوەى لە دامەزراوەكانى دەوڵەت هێزى خۆى وەرگرتووە. مليۆنان تورك لە خزمەتگوزارييەكانى ئەو جووڵانەوە سوودمەندبوونە، تا ئەو كاتەى قوتابخانەكانيان داخراوە، منداڵەكانيان لەو قوتابخانانە دەيانخوێند، زۆربەيان پێيانوايە ئەو ئاراستە بۆ توركيا گونجاوە، چونكە ئيسلامى كۆمەڵايەتى و نەتەوەيى ميانڕەوى تێكەڵكردووە. ئەوەش بەرانبەر پارتى دادوگەشەپێدانە كە لەسەر دەستى رەجەب تەيب ئەردۆغان بووە بە نەتەوەييەكى توندڕەو، مافەكانى مرۆڤ لە ناوەڕۆك خاڵى كرانەوە و ئەردۆغان بە ئەجێندايەكى ئاينى هەنگاو دەنێت، خەباتى ئەردۆغان لەدواى هەوڵى كودەتا شكستخواردووكەى ساڵى (2016) گەيشتە لوتكە، كە گولەن بە پيلاندان بۆ ئەو كودەتايە تۆمەتباركرا، لەو كاتەوە هەزاران كەس لە توركيا بەتۆمەتى پەيوەندى و يارمەتيدانى فەتحوڵا گولەن دەستگيركراون.

كێشەى ئيسرائيل لە كەرتى غەزە، كێشەيەكى زۆر ئاڵۆزترە، لە كاتێكدا سيسى و ئەردۆغان چارەسەرى سياسى دەخەنە بەردەم گەلەكەيان وەك قەرەبووكردنەوەى لە ريشەهەڵكێشانى ئەو جووڵانەوانەى خزمەتگوزارى پێشكەش دەكەن، بەڵام ئيسرائيل ناتوانێت هيچ شتێك پێشكەش بكات، بەڵكوو رێگرييشە لەبەردەم هەر جێگرەوەيەك كە بۆ ئەو كارە مەدەنيانەى حەماس دەيكرد.

واتاكەى بريتييە لەوەى ئيسرائيل لە داهاتوو لە هەموو بوارەكانى ژيان رۆڵى حەماس دەبێنێت، قوتابخانە و نەخۆشخانە و خزمەتگوزارى كۆمەڵايەتى پاكوخاوێنى و وزە و ژێخانەكانى ديكەش دەكەوێتە پێشكەش دەكات، بەڵام ئەگەر ئەو بڕيارە بدات ئەوا ئەو چارەسەرە مەترسيدارە تاكە چارەسەر بێت سەركەوتوو نابێت، چونكە تا ئێستا نەيتوانيووە رێگە لە بەرەوپێشچوونى جووڵانەوە و رێكخراوەكان لە كەرتى غەزە بگرێت، كە خزمەتگوزارى لەو شوێنە پێشكەش دەكەن كە هيچ دەسەڵاتێكى حكومەتى ئيسرائيلى و غەيرى ئيسرائيلى تێدا نييە.

پێويست ناكات ئەو بزووتنەوانە بە راشكاوانە ناوى حەماس هەڵگرن، بەڵام ئەوە روونە كە دانيشتوان لەوانەن لە پاڵ ئەو رێكخراوانە دەوەستن، لەو چوارچێوەيە قسەيەكى زيادە نييە، ئەگەر بگوترێت سەركەوتنى حەماس لە (2006) پشتى بەو جەماوەرە ئاييدۆلۆژييە دينييە نەبەستووە، بەڵكوو بە بێهيوايى بوو لە دەسەڵاتى گەندەڵى فەڵەستينى بووە، سەرەڕاى ئەو وێرانە گەورەى بەهۆى حەماس بەسەر دانيشتوانى كەرتى غەزە داهاتووە، بەڵام تا ئێستا پاڵپشتييەكى گەورە دەكرێت.

بەگوێرەى دواين راپرسى ناوەندى فەڵەستين بۆ سياسەت و لێكۆڵينەوە لە (46%)ى بەشداربووان لە غەززە پێيان وايە حەماس دەگەڕێتەوە، ئەو رێژەيە بريتى نييە لە دەربڕينى ترس لە گەڕانەوەى بزووتنەوەى حەماس، بەڵكوو بريتييە لە هەڵسەنگاندێكى راستەقينە بۆ هێزى جەماوەرى ئەو بزووتنەوە لەدواى هەشت مانگ لە جەنگ.

سەرچاوە: مەرکەز ناتووڕ

بابەتی پەیوەندی دار

0 لێدوانەکان

نەزەری خۆتان بنووسن

ئیمەیلەکەتان بە هیچ شێوەیێک بڵاو نابێتەوە. هەموو فیڵدە ئەستێرە دارەکان ئیجبارین