Nuce Logo

نووسینی: د. ئارام ئەحمەد - زانكۆی راپەڕین

پێشەکی

ڕووداوی پێکهێنانی هاوپەیمانی سەربازیی ئیسلامی لە کۆبونەوەی جاکارتا، دەتوانرێت بە یەکێک لە گرنگترین گەشەسەندنە ستراتیژیەکانی سەدەی بیست و یەکەم لە ناوچەی خۆرهەڵات و ئاسیا بژمێردرێت. ئەم ڕێکەوتنە کە لەلایەن تورکیا، قەتەر، مالیزیا، ئیندۆنیسیا، پاکستان) ئیمزا کرا، لە ڕاستیدا ئەم ڕێکەوتنە تەنها پرۆژەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو جوڵەیەکی بنەڕەتی جیۆستراتیژییە مەبەست لێی دووبارە پێناسەکردنەوەی هاوسەنگی هێزە لە سیستەمی نێودەوڵەتی. ئەم شیکارییە ئەکادیمیە هەوڵدەدات لە چەندین ئاستدا ئەم ڕووداوە بخاتە ژێر  لێکۆڵینەوەی زانستی سیاسی.

تایبەتمەندییەکانی هاوپەیمانیەتیەکە

یەکەم: وەزیرانی دەرەوە و بەرگری هەر یەک لە وڵاتانی تورکیا و قەتەر و مالیزیا و ئیندۆنیسیا و پاکستان لە کۆبونەوەکەی لە جاکارتای پایتەختی ئیندۆنیسیا لەسەر پێکهێنانی هێزی هاوبەش لە ژێر ناوی یەکێتی ئیسلامی ڕێککەوتن.

دووەم: بارەگای سەرەکی هاوپەیمانیەتیەکەش لە سەربازگەی سوڵتان خوسرەو کەیقوباد «کەیکاوس» دەبێت لە باشوری فرۆکە خانەی دیاربەكر.

سێیەم: هاوپەیمانی سەربازیی ئیسلامی " التحالف العسكري الإسلامي" بەپێی بنەماکانی ڕێکەوتنی نێوان بەژداربووانی کۆبونەوەکەی جاکارتای پایتەختی ئیندۆنیسیا لەسەر ڕەشنوسی دەستوری هاوپەیمانیەتیەکە رێککەوتن.

1- سەرکردایەتی هاوپەیمانیەتیەکە لەلایەن تورکیاوە دەکرێت و وەزیری دەرەوەی تورکیا بە نوێنەرایەتی سەرۆک کۆماری تورکیا سەرۆکایەتی هاوپەیمانیەکە دەکات.

2- بارەگای سەرکردایەتی گشتی هاوپەیمانی ئیسلامی لە وڵاتی تورکیا لە شاری ئیستەنبوڵ دەبێت.

3- بنکەی سەرەکی هێزەکانی هاوپەیمانی ئیسلامی لە وڵاتی تورکیا لە شاری دیاربەکر دەبێت.

4- وەک هەنگاوی سەرەتا هەر وڵاتێک (15) هەزار سەرباز لە سوپای هاوپەیمانێتی ئیسلامیدا رێکدەخات.

5- دامەزراندنی پڕۆژەی ئاسایشی گشتی ئیسلامی.

6- تەرخانکردنی حەوت ملیار دۆلار بۆ بوودجەى رێکخراوە.

7- دامەزراندنی کارگەی دروستکردنی چەکی هاوبەش و سەربازگەی ڕاهێنان بەسەر پەرستی ستافی ئەندازیاری سەربازی و ئەکادیمیای سەربازی تورکیا لەسەر خاکی هەر یەک لە وڵاتانی ئەندام لە هاوپەیمانێتیەکە و دروستکردنی سیستەمی بەرگری هاوبەش.

8- پێکهێنانی دەزگای سیخوری هاوبەش.

8_ هاوکاری کردنی تورکیا لەلایەن پاکستان بەمەبەستی تەواو کردنی پرۆژەی ئەتۆمی تورکیا.

 چوارچێوەی تیۆری و کۆنتێکستی مێژوویی

لە چوارچێوەی تیۆری ڕیالیزمی کلاسیکیدا، پێکهێنانی ئەم هاوپەیمانیە دەتوانرێت وەک ڕەفتارێکی بنەڕەتی بەرەنگاری (Balancing Behavior) سەیر بکرێت کە لەلایەن هێزە هەرێمییەکانەوە لە دژی هێزی هەژمونی زاڵ بێتە کایەوە. بەپێی تیۆری "دایلەمای ئاسایشی" (Security Dilemma)، دەتوانرێت بگوترێت کە ئەم هاوپەیمانیە لە ڕاستیدا وەڵامێکە بۆ زیادبوونی نفوزی چین لە ناوچەکە و هەروەها سیاسەتی " وەرچەخان بەرەو ئاسیا" (Pivot to Asia)ی ئەمریکا.

لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم هاوپەیمانیە یادەوەری پان-ئیسلامیزمی سەردەمی عوسمانیە کە لە شێوەیەکی مۆدێرن و بە ئامرازە سیاسی- ئابوریە هاوچەرخەکان دووبارە ڕێکخراوەتەوە.

ستراتیژی سەرکردایەتیی تورکیا

سەرکردایەتی تورکیا لەم هاوپەیمانیەدا دەتوانرێت لە چوارچێوەی ستراتیژیەتی "Neo-Ottomanism"ی ئەردۆگان سەیربکرێت. ئەم ستراتیژیەتە کە لەلایەن ئەحمەد داوود ئۆغلووەوە لە کتێبی "قووڵایی ستراتیژی"دا ڕوونکراوەتەوە، مەبەست لێی گەڕاندنەوەی تورکیایە بە هێزێکی ناوەندی لە کیشوەرەکانی ئەوروپا، ئاسیا و ئەفریقا. دیاریکردنی دیاربەکر وەک بنکەی سەرەکی هاوپەیمانیەکە، لە ڕاستیدا ستراتیژیەتێکی دوو ڕەهەندە: لە لایەکەوە دەبێتە ناوەندێکی کۆنترۆڵی سەربازی  بۆ گۆڕانکارییە تازەو بەدەستهاتووەکانی سوریا، لەلایەکی ترەوە پەیامێک دەنێرێت بۆ PKK و YPG کە تورکیا توانای بەکارهێنانی هاوپەیمانە ئیسلامیەکانی لە دژی ئەوان هەیە. ئەم بڕیارە جیۆستراتیژیە دەتوانرێت وەک بەشێک لە سیاسەتی "چوارگۆشەی ئاسایشی"ی تورکیا سەیربکەین کە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست، دەریای ڕەش، کەنداوی عەرەبی و دەریای سوورە.

ئابووری وەک ئامرازی جیۆپۆلیتیک

تەرخانکردنی بودجەی حەوت ملیار دۆلار بۆ ئەم هاوپەیمانیە دەتوانرێت لە چوارچێوەی تیۆری "هێزی نەرمی ئابوری" (Economic Soft Power) خوێندنەوەی بۆ بکرێت. پرۆژەی شەمەندەفەری ئیسلام ئاباد-ئیستانبوڵ، کە بەشێکی سەرەکی ئەم پلانە ئابوریەیە، لە ڕاستیدا بەرەنگاری ڕاستەوخۆی پرۆژەی "یەک پشتێنە و ، یەک ڕێگە"ی چینە. ئەم پرۆژەیە نە تەنها بەستنەوەی ترانزیتی نێوان  باشووری ئاسیاو و ئەنەدۆڵ دەکات، بەڵکو دەرفەتی گەیشتن بە بازاڕەکانی ئەفغانستان و ئاسیای ناوەڕاستیش فەراهەم دەکات.  لەلایەکی تر دامەزراندنی بانکی ئیسلامی هاوبەش دەتوانرێت وەک هەوڵێک بۆ دروستکردنی سیستەمێکی ئابوری جیاواز لە سیستەمی پەترۆدۆلار سەیربکرێت، بەجۆرێک ئەمەش یەکێکە لە مەترسیە هەرە گەورەکان بۆ هەژمۆنی ئابوری ئەمریکا.

 ڕەفتاری ستراتیژیکی چین و میکانیزمەکانی بەرەنگاری

ڕەفتاری چین بەرامبەر ئەم هاوپەیمانیە دەتوانرێت لە چوارچێوەی تیۆری "دیلێمای ئاسایشی" و "ترسی دەورەدان" (Fear of Encirclement) بخوێندرێتەوە. کشانەوەی هێزە دەریاییەکانی چین لە کەندای عەرەبی، کە لە یەکەم بینیندا وەک هەنگاوێکی بچووک دەبینرێت، لە ڕاستیدا بەشێکە لە ستراتیژیەتی پێچەوانەی "خۆدوورگرتنی ستراتیژی" (Strategic Disengagement). پەکین لەم هەنگاوە مەبەستی ئەوەی هەیە کە هیچ بیانوویەک بە تورکیا و هاوپەیمانەکانی نەدات کە چین وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بناسێنن. هەڕەشەکردنی ئێرانیش لەسەر داخستنی گەروی هورمز، ڕاستەوخۆ داوای هێرشەکانی ئیسرائیل دژ بە ئێران هاتە کایەوە  بە جۆرێک ئەمە دەتوانرێت وەک بەشێک لە ستراتیژیەتی "دابەشکردنی دژمنان" (Divide the Enemies) سەیر بکەین. چین بەوە تێگەیشتووە کە بەردەوامی شەڕ و ناکۆکی لە نێوان ئیسرائیل و ئێراندا وەک سووتەمەنیی وایە بۆ یەکگرتنی وڵاتانی ئیسلامی، بۆیە هەوڵدەدات بە فشاری سیاسی و ئابوری ناچاری هەردوو لا بکات بۆ گەڕان بۆ مێزی دانوستان. 

بەمانایەکی دیکە  حکومەتی چین ترسی لێ نیشتووە لە سەرکەوتنی ئەو هاوپەیمانێتیە مەترسی لەسەر ڕێڕەو و سنورە ئاویەکانی لە باشوری وڵات بۆ دروست ببێت، هەروەها لە سنوری ڕۆژهەڵاتیش هاوپەیمانێتیەکە ببێتە پشتیوانێکی بەهێزی بزوتنەوەی ئیسلامی گەلی ئیغۆری. بۆیە دەبینین دوای چەند ڕۆژەی پێکدادانی نێوان ئیس.رائیل و ئێران، حکومەتی چین بڕیاری کشانەوەی هێزە دەریاییەکانی خۆی لە دەریای فارس دەدات بۆ خۆ بەدوور گرتن لە تێوەگلان، هەر ڕۆژێک دوای بڕیاری کشانەوە هەڕەشە لە ئێران دەکات و ڕایدەگەیەنێت لە ئەگەری بڕیاری داخستنی گەروی هورمز ئێران باجی قورس دەدات. بۆ ئەوەی ئێران ناچار بە دانوستان بێت و کۆتایی بە گرژەیەکان بێت. چونکی بە نەمانی گرژەیەکان سیاسەتی س

چین هەوڵی کاڵکردنەوەی مەسەلەکە دەدات بە مەبەستی شکست پێکهێنانی هاوپەیمانیەتیەکە کە ڕەنگە لە ئەگەری بەردەوامی گرژیەکانی ناوچەکە وڵاتانی ئیسلامی زیاتر بەدەم داواکارەیەکەی تورکیاوە بچن و مەسەلەی هاوپەیمانی ئیسلامی ببێتە جدی و سەرکەوتو بێت بۆیە سیاسەتی دەرەوەی چین هەوڵی ڕاگرتنی گرژیەکان و بانگهێشتکردنی هەردوولا لە ئیسڕائیل و ئێران دەکات بگەڕێنەوە بۆ دانوستان و چارەسەری ڕێکەوتن.

 هەژموونى ئاینی ــ سیاسی

نابێت گرنگی رەهەندی  ئایینی ئەم هاوپەیمانیە پشتگوێ بخرێت. دیاریکردنی ناوی "یەکێتی ئیسلامی" بۆ ئەم هاوپەیمانیە، لە ڕاستیدا بەکارهێنانی ئیسلام وەک ئایدۆلۆژیەتێکی سیاسی یەکخراو ڕێکخراو دەردەخات. ئەمە یادەوەری سیاسەتی پان-ئیسلامیزمی عەبدولحەمیدی دووهەمە، بەڵام لە شێوەیەکی مۆدێرن و بە ئامرازە دیپلۆماسی و ئابوریەکانی سەدەی بیست و یەکەم. بەژداری حکومەتی تاڵیبان لە کۆبونەوەی داهاتووی ئیستانبوڵ، کە لە بەیاننامەکەدا باسکراوە، نیشانی ئەوەدەدات کە ئەم هاوپەیمانیە مەبەستی لەخۆگرتنی هەموو ڕەهەندەکانی جیهانی ئیسلامی هەیە، تەنانەت ئەو حکومەتانەش کە لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتیەوە بە ڕەسمی نە ناسراون. ئەمە دەتوانرێت وەک هەوڵێک بۆ دروستکردنی "بلۆکێکی ئایدۆلۆژیکی جیاواز" سەیربکەین بەجۆرێک سەربەخۆ لە سیستەمی لیبراڵی نێودەوڵەتی کاربکات

 دەرەنجامگیری و پێشبینییە ستراتیژییەکان

هاوپەیمانی سەربازیی ئیسلامی دەتوانرێت وەک نیشانەیەکی سەرەکی لە سەرەتای قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکاندا خوێندنەوەی بۆ بکەین. ئەگەر ئەم هاوپەیمانیە بتوانێت لە ڕووی تەکنیکی و لۆژستیکیەوە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت گۆڕانکاری بنەڕەتی لە هاوسەنگی نێودەوڵەتیدا بهێنێتەکایەوە. بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆژەیە وەبەستەیە بە چەندین فاکتەری ستراتیژی

 یەکەم، توانای تورکیا لەسەر بەڕێوەبردنی ناکۆکیە ناوخۆییەکان لە نێوان ئەندامان، بەتایبەتی لە نێوان پاکستان و قەتەر کە پەیوەندیان لەگەڵ کۆمەڵە جیاوازەکانی تالیبان جیاوازە. 

دووهەم، توانای هاوپەیمانیەکە لەسەر بەرەنگاربوونەوەی فشاری ئابوری و سیاسی لەلایەن هێزە گەورەکانەوە.

سێهەم، بەرهەمهێنانی ئەنجامە کۆنکرێتەکان کە بتوانن پشتیوانی گەلی خۆیان بۆ ئەم پرۆژەیە مسۆگەر بکەن. 

لە دەرئەنجامدا، ئەم هاوپەیمانیە دەتوانێت وەک نموونەیەک بۆ چۆنیەتی دووبارە ڕێکخستنەوەی سیستەمەی نێودەوڵەتی لە قۆناغێکی پاش-ئەمریکیدا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.