Nuce Logo

بەڵگەنامەكانی جیفری ئیبستن كە بەم دواییە بڵاوكرایەوە، تەنیا لە چوارچێوە ئابڕووچوونی كەسی یاخود تۆڕەكانی هەژموونی دارایی نییە، بەڵكوو ئاشكراكردنی چەندین ئاماژەی سیاسی و ئەمنیشە، كە جێگەی ئاوڕ بۆدانەوەیە، یەكێك لەوانەی پێویستە ئاوڕی بۆ بدرێتەوە، بەڵگەنامەكانی پەیوەست بە توركیا و سیاسەتی ناوخۆیی و رۆڵی ئەردۆغان لە دووبارەداڕشتنەوەی وڵاتەكەی پەیوەست بەو ناوچەیە، ئەو ئاماژانە كە لە دەقی نامەكان هاتووە، پەیوەست نییە بە چوارچێوەی راپۆرتێكی فەرمی، بەڵكوو لە چوارچێوەی هەڵسەنگاندن و ئاڵوگۆڕی دوولایەنەیە و رەنگدانەوەی دیدی لایەنە جۆراوجۆرەكانە بۆ ئەو گۆڕانكارییانەی چەند ساڵی رابردوو لە توركیا روویانداوە.

بەڵگەنامەكان سەبارەت بە ئەردۆغان چی دەڵێن؟ چۆن وێنای ئەو گۆڕانكارییانە دەكەن كە بەسەر توركیا و دۆخی سیاسی و دامەزراوەكانی بواری فێركردن داهاتووە، چی لە قۆناغی دوای كودەتا شكستخواردووەكەی ساڵی (2016) ئاشكرا دەكات.

ئەردۆغان لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن ... سەركردەیەكە هاوكێشەكان دەگۆڕێت.

ئەو نامانەی دراوەتە پاڵ جیفری ئیپستن بایەخێكی روون بەو سیاسەتانە دەدات كە ئەردۆغان پەیڕەوی دەكات، بەتایبەت ئەو سیاسەتانەی پەیوەست بە دووبارە داڕشتنەوەی ناوەندەكانی هێز لە ناوخۆی توركیا، لەو نامانە سەبارەت بە ئەردۆغان دەڵێت، دەستی كردووە بە پاكردنەوەی ئەو كەسانەی كە پەیوەندییەكانی مێژوویی باشیان لەگەڵ ئیسرائیل هەیە، لە ئاماژەیەكیشدا گۆڕانكارییەكانی ناو دامەزراوەی سەربازیی لەو نامانە نەخوێندراوەتەوە، لەبەر ئەوەی رێكارە ئیدارییەكان بەو پێیەی دابڕاون، وەك بەشێك لە ئاراستەیەكی فراوانتر لە دووبارە داڕشتنەوەی دەوڵەت.

لەو نامانەدا ئەوە هاتووە، كە ئەردۆغان سەركردەیەكە لە ناكۆكییە هەرێمییەكان و بەتایبەتیش لەگەڵ حكومەتی ناتەنیاهۆ تەنیا وەك مادەیەكی گوتاری بەكاربەری ناوخۆیی مامەڵەی لەگەڵ نەكراوە، بەڵكوو ململانێیەكی سیاسی و دیپلۆماسی راستەقینەبووە لەسەر ئەرزی واقیع پەیڕەوكراوە، نامەكان لەو بارەیەوە ئاماژە بە هەڵوێستی ئەردۆغان بەرانبەر سیاسەتی حكومەتی ئیسرائیل دەكەن، قسەكانی وەك گوتارێكی پۆپۆلیستی نەبووە، بەڵكوو فاكتەرێكی كردەیی بووە لە چركە ساتێكی هەرێمی بە قۆناغی "لاوازی ئیسرائیل" ناوی بردووە.

نامەكان زمانێكی جێی بایەخیان لە وەسفی ئەو گۆڕانكارییە بەكارهێناوە، لەوانە ئاماژە بەوە دەكات كە ئەردۆغان "نمایشی هێزی عوسمانی نوێ" دەكات، لە دەستەواژەیەكدا كە رەنگدانەوەی خوێندنەوەیەكە كە پێیوایە لە سیاسەتی توركیا هەوڵێك هەیە بۆ دووبارە گێڕانەوەی رۆڵی مێژوویی و دیپلۆماسی كارا هەیە كە سنووری هاوپەیمانییە كلاسكییەكانی تێپەڕاندووە.

پاكردنەوە و دووبارە داڕشتنەوەی سوپای توركیا

یەكێك لەو تەوەرانەی كە لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن دووبارە بۆتەوە، دامەزراوەی سەربازیی توركیایە، بەگوێرەی ئەو نامانەی سەبارەت بە سوپای توركیا لەسەردەمی پارتی دادوگەشەپێدان هەیە، تەنیا گۆڕانكاریی سنووردار نین، بەڵكوو دابڕانێكی ناوخۆیی لە ژێرخانی هێزە چەكدارەكان هەیە، دەقەكان ئاماژە بەوە دەكەن توركیا دووبارە سووپاكەی داڕشتۆتەوە، بۆ ئەوەی كاریگەری دەرەكی كەمتر لەسەر بێت، ئەو وەسفەش ئەو رێكارانە دەخاتە چوارچێوەی ستراتیژی دوورمەودا، بەتایبەت لە چوارچێوەی كاردانەوە كاتییەكان.

لەو نامانە ئەوە دەخوێندرێتەوە، دوورخستنەوەی ئەفسەر و كەسایەتییەكان بەوە وەسف دەكرێت ئەوانەن كە پەیوەندییەكی مێژووییان لەگەڵ ئیسرائیل هەیە، تەنیا ئامانجیش لێی دووبارە داڕشتنەوەی لایەنگری نییە، بەڵكوو بنیادانی دامەزراوەیەكی سەربازیی ئاوێتەبووە لەگەڵ ئاراستە سیاسییە نوێبەكانی ئەو وڵاتە.

هەر لەو چوارچێوەی ئەو بەڵگەنامانە، توركیا وا دەخاتە روو وڵاتێكە هەوڵی لەریشەهەڵكێشانی پەراوێزی كاریگەرییە دەرەكییەكان لە بڕیارە ئەمنییەكان و دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندییەكانی بە ناوەندەكانی هەژموونی هەرێمی دەدات، ئەوەش وایكردووە ئەو گۆڕانكارییانە نیگەرانی روون لە هەندێك لە ئاڵوگۆڕی نامەكان دەربكەوێت كە رەنگدانەوەی ئەو دیدە ناڕازییە رۆژئاوایەیە لەو گۆڕأنكارییانەی كە سەربەخۆیی دەبەخشێتە سوپای توركیا و دووردەكەوێتەوە لە پاشكۆیەتی بۆ دەرەوە، لە پاڵ ئەوەشدا دەست دەگرێت بە بنیادنانی ژێرخان و بڕیارەكانی خۆی لە چوارچێوەی بڕیاریی ناوخۆیی.

تورك وەك ئامانجێكی ئەمنی نەك وەك لایەنێكی كارا

هەندێك لەو نامانەی لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن هاتووە لە وەسفكردنی سیاسەتی توركیا دوورتر چووە، بۆ ئەوەی ئاماژە بە چالاكی هەواڵگری ناڕاستەوخۆ ــ بەگوێرەی دەقەكان ـــ ئەوە بۆ فشارە لەسەر ئێران و توركیا، ئاماژەكان لێرە بۆ (پەیەدە) یە، كە لەو نامانە وەك ئامرازێكی فشارە لە ململانێیە فراوانترەكانی هەرێمی باس دەكرێت.

بەگوێرەی دەقی نامەكان ئەو تێڕوانینە توركیا بە تەنیا دەكاتە لایەنێكی كارا، رەنگدانەوەی ئەو دیدەیە كە پێیوایە ئەو سیاسەتانەی ئەنقەرە پەیڕەوی دەكات بۆ ئەوەیە، هەوڵدەدات بەرەنگاری كۆنتڕۆڵكردن و فشارە ناڕاستەوخۆكان بێتەوە كە رێگەی دۆسیە ئەمنییە ئاڵۆزەكان دەدرێت.

گرنگی ئەو ئاماژانە لەوە دایە كە توركیا دەخاتە چوارچێوەی تۆڕە هەرێمییەكان، كە تەنیا لەسەر ململانێی راستەوخۆ بنیاد نەندراوە، بەڵكوو لەسەر بەكارهێنانی كاراكتەری نادەوڵەتی وەك ئامرازی فشار بەكارهێندراوە، ئەوەش لە بەڵگەنامەكان وەك بەشێك لە دیمەنێكی ئەمنی تێكەڵ دەردەخات.

هەوڵی كودەتا شكستخواردووەكەی توركیا لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن

هەوڵی كودەتا شكستخواردووەكەی توركیا لە (2016) رووبەڕیكی تایبەتی لەو بەڵگەنامانە هەیە، نەك لە رووی رودەكارییە ناوخۆییەكان، بەڵكوو باسەكە لە چوارچێوەی جووڵە دەرەكییەكانی بەدواییەوە هاتووە، بەگوێرەی دەقی ئەو نامانەی بەڵگەنامەكان ئاشكرایان كردووە، كە لەنێوان پارێزەرێكی فەتحوڵڵا گولەن و جیفری ئیسبتن هاتووە، لەو دانامەیە داوای پاڵپشتی دابینكردنی پاراستنی  گولەن لە رووبەڕووكردنەوەی دادگا و لایەنی ئەمنی توركیا كراوە، كە لە ولایەتی پێنسلیڤانیا نیشتەجێبوو. 

ئەو بەڵگەنامانە ئاماژە بەوەش دەكەن، ئەو نامانە لەدوای هەوڵی كودەتا شكستخواردووەكە بوو، دەری دەخات كە ئەو نامانە چۆن دۆسیەی توركیای لەدوای (2016) كردووە بە دۆسیەكی سەر مێز لە ناوەندە دەرەكییەكان، لێكۆڵینەوە لە پاڵپشتی یاخود هەژموونی كراوە كە بتواندرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی فشارەكانی توركیا بەكار بێت.

ئەوەی لێرە بۆمان ئاشكرا دەبێت، ئەوەی بوونی ئەو گفتوگۆیانەی لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن هاتووە، رەهەندی نێودەوڵەتییە كە لە ململانێی حكومەتی توركیا و رێكخراوی فەتحوڵڵا گولەن بوو، لە دەرەوە رەنگدانەوەی لەسەر ئەو لێكەوتانە هەیە كە هەوڵی كودەتاكە درووستی كرد.

ناڕەزایی لە گۆڕانكاریی دینی لە دامەزراوەكانی فێركردن

ئاماژەكانی سەبارەت بە سیاسەت و ئاسایش كە لەو بەڵگەنامانە هاتووە، تەنیا پەیوەست نییە بە بواری كلتووری و پەروەردەیی، لە نامەیەكی ئەلیكترۆنی هاتووە كە مێژووەكەی بۆ (2014) دەگەڕێتەوە، تێیدا ناوی تۆماس لاندون هاتووە، یەكێكە بەڕێوبەرە لە كۆلیژی "رۆبەرت" لە ئیستەنبۆڵ، نامەیەكی بۆ ئیبستن ناردووە، لەو نامەیە مەترسی خۆی لە رووكاری گشتی ژیانی كۆمەڵایەتی لە توركیا دەربڕیووە كە بە پاڵپشتی حكومەت مۆركێكی ئایینی وەرگرتووە.

لاندون كە ئەندامە لە ئەنجوومەنی بەڕێوەبردنی كۆلیژی رۆبەرت، كە دامەزراوەكەی بە دامەزراوەیەكی نوخبەیی ناو دەبات، كە تەمەنی (150) ساڵە، قوتابییەكان بەگوێرەی هونەری لیبراڵی رۆژئاوا خوێندن تەواو دەكەن، لە نامەكەیدا روونی دەكاتەوە، پەیامی كولیەكەی "هیچ رۆژێك وەك ئەمرۆ جێگەی بایەخ نەبووە" هۆكارەكەشی بۆ ئەو مۆركە موحافزیكارانەی ئەمرۆ لە توركیا هەیە دەگێڕێتەوە.

لاندرون ئاماژە بەوەش دەكات، كە ئیدارەی كۆلیژەكە كار لەسەر بەهێزكردنی ئەو هەوڵانە دەكات بۆ ئەوەی بایەخی رۆڵی فێركردن لەو ژینگە شی بكاتەوە، لە سایەی حكومەتێك، "كە هیچ بایەخێك بە گرنگی گەورەی رۆڵی ئەو كۆلیژە نادات"، وەڵامی ئیپستن لەسەر ئەو نامەیە، بەو جۆریە، "كاتێك چاومان بە یەك كەوت" زانیاری زیاترم پێ بدە، ئەوەش دەرگا بەكراوەیی لەبەردەم ئەگەری بایەخدان دەهێڵێتەوە، وەك ئەوەی لەوەی لەو نامەیە هاتووە، بەبێ ئەوەی روونكردنەوەی دابێت سەبارەت بە هەڵوێستێكی دیاریكراو بەرانبەر ئەو دۆخەی توركیا.

ئەو نامانە رەنگدانەوەی لایەكی دیكەی وێنەی توركیایە، كە سەیری گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و كلتوورییەكان دەكات، بەو پێیەی بۆتە جێگەی دڵەڕاوكێی بەشێك لەوانەی پەیوەستن بەو دامەزراوانەی كە خاوەن مۆركێكی رۆژئاوایین، ئەوەش نیگەرانی زۆری درووستكردووە لە هەوڵەكانی دوورخستنەوەی هەنگاو بە هەنگاو لە پرەنسیپەكانی عەلمانی لە ژیانی گشتی.

وێنەی توركیا وەك لە بەڵگەنامەكان كێشراوە

كاتێك سەیری هەموو ئەو تەوەرانەی پێشوو دەكەین، دەبینین تامەكانی ئیپستن وێنەی توركیای وا كێشاوە، ولاتێكە لە قۆناغێكی قووڵی گۆڕانكاریی دایە، سنوورەكانی هەمواری بەشەكی یاخود وەڵامدانەوەی دۆخی تێپەڕاندووە، بەگوێرەی ئەوەی لەو بەڵگەنامانە هاتووە ئەو پڕۆسەیە لەگەڵ رێكخستنەوەی دامەزراوەی سەربازیی لەگەڵ پێداچوونەوەی توركیا لەو ناوچەیە یەك دەگرێتەوە، لە پاڵ ئەوەشدا دووبارە داڕشتنەوەی رۆڵی سیاسییەتە بەگوێرەی ئەو گۆڕانكارییانەی لە هەردوو بواری كلتووریی و كۆمەڵایەتی هاتووە.

لە دڵی هەموو ئەو دۆخانە ئەردۆغان دەردەكەوێت، وەك لە نامەكان وا وێناكراوە، كە جووڵێنەری بنەڕەتی ئەو گۆڕانكارییانەیە، چ لە رێگەی بڕیارەكانی كە زیان بە ژێرخانی دەوڵەت و ناوەندەكانی هێز دەگەیینێت، یاخود لە رێگەی هەڵوێستە دەرەكییەكانی كە دووبارە سرووشتی ئاوێتەبوونی توركیایە لەگەڵ پرسەكانی كە لەو نامەیەداهاتوو بۆ داڕشتنەوە، بەڵگەنامەكان بە ئاراستەیەكی یەكگرتوو و تۆكمە مامەڵە لەگەڵ ئەو سیاسەتانە دەكەن، نەك بە زنجیرەیەك هەنگاوی جیا كە تەنیا بە رێكەوت بێت.

ئەوەی لێرە جێگەی ئاوڕلێدانەوەیە، بەڵگەنامەكانی ئیپستن توركیا وەك وڵاتێك وێنا ناكەن، كە لەگەڵ هاوكێشە سەپێندراوەكان خۆی دەگونجێنێت، بەڵكوو وەك لایەنێكی بەتوانا وێنای دەكەن كە كاریگەری لەسەر ئەو هاوكێشانە هەیە، هەندێك جاریش رووداوەكان دەشێوێنێت، ئەوەشە دەبێتە هۆی درووستبوونی نیگەرانی لە توركیا، كە وەك لە هەندێك نامەدا هاتووە، بەو واتایە درك بەوە دەكەن كە ئەو گۆڕانكارییانەی توركیا تەنیا كاروبارێكی ناوخۆیی نییە، بەڵكوو گۆڕانكارییەكە رەنگدانەوەی فراوانتری لەسەر دۆخی هەرێمی و نێودەوڵەتی دەبێت.

قسەی كۆتایی

بایەخی ئەوەی سەبارەت بە توركیا و ئەردۆغان لە بەڵگەنامەكانی ئیپستن هاتووە، تەنیا ئەوە نییە گێڕانەوەیەكی تەواوكاریی، یاخود بۆ ئاراستەی وڵاتێك وەسفێكی كۆتایی بێت، بەڵكوو بایەخەكە لەوە دایە كە رەنگدانەوەی ئەوەیە پێیانوایە چۆن لەو چەند ساڵەی رابردوو هەندێك بازنەی گۆڕانكاری لە توركیا درووست بووە، بەڵگەنامەكان دەریدەخەن مامەڵەكردن لەگەڵ توركیا وەك كیانێكی جووڵێنەر خۆدادەڕێژتنەوە دووبارە بۆتە كارە لە پێشینەكانی، دووبارە پێناسەی ئامادەبوونی خۆی دەكاتەوە، گفتوگۆیەكی فراوانتر سەبارەت بە ئاراستەی سیاسی و ئەمنی و كلتووریی و تەنانەت هەرێمی و نێودەوڵەتیش درووست دەكات.

لەو چوارچێوەیەش بەڵگەنامەكانی ئیپستن دەلالەتی فراوانتریان هەیە، چونكە تەنیا رووماڵكردنی هەڵوێست و روانیینەكانی توركیا نییە، بەڵكوو رەنگدانەوەی ئەوەیە كە درك بەوە دەكرێت توركیا تەنیا یاریكەرێك نییە لە پەراوێزی رووداوەكان بێت، بەڵكوو بۆتە لایەنێكی ئامادە لە هاوكێشە و هاوسەنگی و نیگەرانییەكان، ئەوەش وایكردووە خوێندەوەی ئەو بەڵگەنامانە بەشێكی فراوانتر بێت لە گۆڕانكاریەكان، چونكە توركیا یارێكەرێكە لە ناوچەیەك تاوەكوو ئێستا هاوكێشەكانی بەرووی ئەگەرەكان كراوەیە، بۆیە پشتگوێخستنی ئەنقەرە لەو هاوكێشانە قوورسە.

سەرچاوە: ماڵپەڕی بەیان