Nuce Logo

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

پەیمانگەی قوددس بۆ ستراتیژیەت و ئاسایش، لە راپۆرتێكدا ئاماژە بەوە دەكات، ئەنقەرە لە رووی بازرگانی و سەربازییەوە توانای خنكاندنی ئیسرائیلی هەیە، داواش دەكات بە عەقڵیەتی هێزی ناوچەیی لەگەڵ ئەو هەڕەشەیە مامەڵە بكەن.

پڕۆفیسۆر، گابی سیبۆنی، راوێژكاریی یەكەم لە سوپا و دامەزراوە ئەمنییەكانی دیكەی ئیسرائیل و ئیریز وینەر، لیوای یەدەگ، یاریدەری فەرماندەی سوپا راپۆرتەكەیان ئامادەكردووە.

قەیرانێکى گەورە

پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و ئیسرائیل لە ساڵی (1996 بۆ 2008) گەیشتە لووتكە، ئەو كاتەی پەیوەندییەكان گەیشتە هاوبەشی راستەقینە رێككەوتنی سەربازیی و ئەمنی، ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە (300) ملیۆن دۆلاری ساڵانە لە نەوەدەكان لە سەرەتای ساڵی دوو هەزار گەیشتە یەك ملیار دۆلار، بەڵام دوای گەیشتنی ئەردۆغان و پارتی دادوگەشەپێدان بۆ سەر دەسەڵات لە (2002) و گۆڕینی سیاسەتی دەرەوەی توركیا بەرەو پاڵپشتی فەڵەستینییەكان و كۆمەڵەی ئیخوان موسلیمین، گۆڕانكاریی بەرانبەر ئیسرائیل دەستی پێكرد.

ئەو قەیرانە گەورە لە (2010/5/31) لەگەڵ رووداوی كەشتی "مەڕمەڕە" دەستی پێكرد، كاتێك دەریاوانی ئیسرائیلی رێگەی نەدا كەشتی توركیا بەشداری لە شكاندنی گەمارۆی سەر غەزە بكات، ئەو رێگرییە بووە هۆی كوژرانی نۆ هاووڵاتی تورك و هاووڵاتییەكی ئەمەریكی، سەرئەنجام بووە كشانەوەی باڵیۆزەكان و راگرتنی هەماهەنگیی سەربازیی.

دواتر هەوڵەكانی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان هیچ سوودێكیان نەبوو، كە لە داوای لێبووردنی ئیسرائیلەوە لە (2013) دەستی پێكرد، بە رێككەوتنی ئاشتەوایی لە (2016) تێپەڕی، لە (2022) ئیسحاق هێرزۆغ، سەرۆكی ئیسرائیل سەردانی توركیای كرد، دووبارە باڵیۆزەكانیان دانایەوە.

توركیا بەردەوام بوو لە میوانداری سەركردەكانی بزووتنەوەی حەماس و لەسەر خاكی وڵاتەكەی رێگەی بە چالاكییەكانی ئەو رێكخراوە دەدا، لەدوای ئۆپراسیۆنی حەوتی ئۆكتۆبەری (2023)  ئەنقەرە بووە شوێنی سەركردەكانی بزووتنەوەی حەماس، رەجەب تەیب ئەردۆغان بنیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلی بە هێتلەر چواند.

عوسمانییە نوێیەکان

راپۆرتەكە باس لەوە دەكات، هەڕەشەكانی توركیا لەدوای كەوتنی بەشار ئەسەد لە كانوونی یەكەمی (2024) و چوونی بۆ ناو سووریا زیادی كردووە، مانگی نیسانی ئەم ساڵ ئەردۆغان بە راشكاوانە رایگەیاند، "وەك چۆن چووینە قەرەباغ و لیبیا، هەمان شتیان لەگەڵ دەكەین." ئاماژەی بە ئیسرائیل كرد.

لە لایەكی دیكەوە هاكان فیدان، وەزیری درەوەی توركیا جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، ئیسرائیل وڵاتێكە ناتوانێت بەبێ دوژمن بژیت، داواكارانی گشتی توركیا لیستێكیان بڵاوكردەوە، ناتەنیاهۆ و (34) بەرپرسی دیكەی ئیسرائیلی تۆمەتبار دەكەن.

لەو راپۆرتە هاتووە، ئەو گۆڕانكارییە پشتی بە ئایدۆلۆژیایەكی قووڵ بەستووە، كە "عوسمانییە نوێكانە" چوارچێوە فیكرییەكەی ئەحمەد داود ئۆغلۆ، سەرۆك وەزیرانی پێشووتری توركیا لە كتێبی، "قووڵایی ستراتیژیی" لە (2001) دایڕشتووە، تێیدا داوا دەكات توركیا بكرێتە هێزێكی باڵادەست لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

بەگوێرەی ئەو راپۆرتە، ئەردۆغان ئەو دیدەی لە تیۆرییەوە بە كردەیی گۆڕیی بۆ سیاسەتی دەرەوە، لە رێگەی تێكەڵكردنی نەتەوەیی تورك بە ئیسلامی سیاسی، ئیسرائیل وەك "شێواندنی مێژوویی" دەبینێت و پێویستە راستبكرێتەوە.

بەگوێرەی ئەو راپۆرتە، ئەوەش بە روونی لە دەستوەردانە فراوانە سەربازییەكانی توركیا لە رێگەی ئۆپراسیۆنەكانی، "قەڵغانی فورات" و "چڵە زەیتون" و "كانی ئاشتی" دەردەكەوێت، كە ئێستا لە رۆژئاوای سووریا نزیكەی (80) بنكەی سەربازیی هەیە، زیاتر لە (20) هەزار سەربازی توركی تێدایە.

لە مانگی كانوونی یەكەمی (2025) پەرلەمانی توركیا ماوەی مانەوەی سەربازیی وڵاتەكەی تاوەكوو (2028) لە لیبیا درێژ كردەوە، لە (2020 و 2023) لە قەوقاز پاڵپشتی سەربازیی توركیا كاریگەری لەسەر سەركەوتنی ئازەربایجان بەسەر ئەرمینیاوە هەبوو.

ئەو فراوانبوونەوەی ئەنقەرە بۆ دوورترە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە سۆماڵ و قەتەر و لیبیا بنكەی سەربازیی هەیە، رێككەوتنی بەرگری لەگەڵ چەندین وڵاتی ئەفریقیا و عەرەبی واژۆ كردووە.

رێكخراوی وڵاتانی تورك چوارچێوەیەكی دامەزراوەیی بۆ هەماهەنگی سەربازیی دەستەبەر كردوە، كە مانۆڕی سەربازیی دەگرێتەوە، هەندێك لە كارەكانی لە (2026) دەست پێكردەوە، كە هەریەك لە ئازەربایجان و كازاخستان و قیرغیزستان و ئۆزبەكستان لەخۆ دەگرێت.

توركیا پشت بە بیروباوەڕی، "نیشتیمانی شین" دەبەستێت، كە دەریای ناوەند بە ناوچەیەكی مێژوویی توركیا دادەنێت، رێككەوتنی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ یاسای دەریاكان رەت دەكاتەوە، هەڕەشەی گەڕان بەدوای گازی ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس دەكات.

ئەنقەرە كار لەسەر دەركردنی یاسای دەریایی لە پەرلەمانی وڵاتەكەی دەكات، ئەو داواكارییانە قووڵ دەكاتەوە، دەسەڵاتی راگەیاندنی ناوچەی دەریایی تایبەت بە سەرۆك دەبەخشێت، بۆ ئەوەی هەر چالاكییەك لەو ناوچانە بكرێت، پێویستی بە رەزامەندی پێشوەختەی توركیا دەبێت.

تمووحی ئەتۆمی

لەو راپۆرتە هاتووە، یەكێك لە كارە زۆر مەترسیدارەكان ئەوەیە توركیا تمووحی ئەوەی خۆپڕچەكردنی خێرا و تمووحی ئەتۆمی پێكەوە كۆبكاتەوە، لە (2019) ئەردۆغان رایگەیاند، هەندێك وڵات خاوەنی كڵاوەی ئەتۆمین، بۆ ئێمە مافمان نەبێت بەدەستی بهێنین، ئەوەیە ناتوانم قبووڵی بكەم.

لە مانگی تەمووزی (2025) هەمان پەیامی دووبارە كردەوە، بە ناو ئیسرائیلی كردە ئامانج و گوتی، قبووڵ ناكەم ئیسرائیل تاكە وڵات بێت لەو ناوچەیە خاوەنی چەكی ئەتۆمی بێت.

لە مانگی شوباتی (2026)دا هاكان فیدان هۆشداری لە بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی ئێرانی دا، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، توركیا بۆ چەكداركردنی تۆمی هەرێمی رادەكێشێت.

لە راپرسییەكی توركیا هاتووە، كە لە مانگی تەمووزی (2025) كراوە، لە (71%)ی رایگشتی توركیا پاڵپشتی چەكی ئەتۆمی نیشتیمانیی دەكەن.

راپۆرتەكە دەشڵێت، وێستگەی "ئاك كویو" كە بە هاوكاریی لەگەڵ كۆمپانیای "رووسیاتۆم" بنیادنراوە، چاوەڕوان دەكرێت یەكەم كاری بازرگانی لە (2026) دەست پێبكات، ببێتە بنكەیەكی تەكنەلۆژیی و مرۆیی، توركیا لە داهاتوو بۆ پڕۆگرامی سەربازیی بەكاریی بهێنێت.

لە ساڵی (2026) بوودجەی سەربازیی گەیشتە (27) ملیار و (340) ملیۆن دۆلار، بەراورد بە ساڵی (2025) بە رێژەی لە (30%) بەرزبۆوە، پەیمانگەی ستۆكهۆڵمی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوەی ئاشتی دەڵێت، لە (2025) بوودجەی سەربازیی توركیا (30) ملیار دۆلار بوو.

رێژەی پشبەستن بە پیشەسازیی ناوخۆیی لە توركیا لە (2026) لە (80%)ی تێپەڕاندووە، هەناردەی چەك ژمارەی پێوانەیی تێپەڕاندووە، لە (2026) گەیشتە زیاتر لە (10) ملیار دۆلار، بەراورد بە ساڵی (2024) لە (48%) بەرزبۆتەوە.

لە پێشەنگەی "ساها 2026"ی نێودەوڵەتی بۆ پیشەسازیی بەرگریی و فڕۆكەوانی و ئاسمانی لە ئیستەنبۆڵ لە مانگی ئایاری (2026) بەڕێوەچوو، لە سێ رۆژی یەكەمدا كۆمپانیا توركییەكان چەندین گرێبەستیان بە بڕی هەشت ملیار  واژۆ كرد.

لەسەر ئەو بنەمایە ئەو پەیمانگەیە پێشنیار دەكات، بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پەرەپێدانە، پێویستە ئیسرائیل وەڵامی جۆراوجۆری هەبێت، كە لایەنی دیپلۆماسی و هاوپەیمانی هەرێمی و ئامادەكاریی سەربازیی لەخۆی بگرێت.

لە بەشێكی راپۆرتەكە ئاماژە بە پێویستی قووڵبوونەوەی سێقۆڵی نێوان ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس دەكات، بەڵگەش بەو پلانە سەربازییە هاوبەشە دەهێنێتەوە، كە هەر سێ وڵات لە مانگی كانوونی یەكەمی (2025) واژۆیان كردووە، كە مانۆڕی ئاسمانی و سەربازیی هاوبەش دەگرێتەوە، لەگەڵ درووستكردنی هێزی دەستوەردانی خێرا كە (2500) سەرباز لەخۆی دەگرێت.

لە بەشێكی دیكەی راپۆرتەكە ئاماژە بە رێڕەوی هندستان ــ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ــ ئەوروپا وەك ئامرازێكی زیندوو بۆ تێپەڕاندنی رێڕەوە توركییەكان دەكات، كە ئەوە جگە لە فراوانكردنی هەماهەنگی لەگەڵ وڵاتانی ناو رێككەوتنی ئیبراهیمی لە بوارەكانی هەواڵگریی و پڕچەككردن و مانۆڕی سەربازیی.

پەیمانگەكە راپۆرتەكەی پوختكردۆتەوە كە پەیوەندی ئیسرائیل ــ توركیا لە هاوبەشی پراگماتییەوە گوازراوەتەوە بۆ "كێبڕكێی داگیركاریی" توركیا لە (2026) ئێرانی دووەم نییە، بەڵكوو زۆر مەترسیدارترە، هێزێكە خاوە بنەمای پیشەسازیی پێشكەوتووتر و ئابوورییەكی گەورەتر و ئەندامی هاوپەیمانی ناتۆیە. 

تمووحە داگیركارییەكانی توركیا لە رێگەی خنكاندنی بازرگانی و سەربازیی توانای گەمارۆدانی ئیسرائیلیان هەیە، بە پێچەوانەی "بازنەی ئاگریین"ی ئێرانی كە ماوەی دوو ساڵە ئیسرائیل كار لەسەر هەڵوەشاندنەوەی دەكات.

ئەو پەیمانگەیە پێیوایە لەگەڵ ئەو ئاڵنگەریەش دەرفەتێك هەیە، كە خێراكردنی ئاڵۆزییەكان لەگەڵ ئەنقەرە، دەبێتە "درووستكردنی هاوپەیمانی نوێی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست" كە یۆنان و قوبرس و ئیسرائیل و هندستان و وڵاتانی عەرەبی لەخۆی دەگرێت، كە ئەوەش ئیسرائیل دەكاتە ناوەندێكی ناوچەیی پێویست. 

لە راپۆرتەكە هاتووە، ئەو وڵاتەی هەوڵی باڵادەستی بەسەر ئەو ناوچەیە دەدات، لە كۆتاییدا خۆی بە گۆشەگیریی دەبینێتەوە، ئەوەش لە كاتێدایە ئیسرائیل پێگەی خۆی بۆ بوون بە دەروازەیەك بەرەو ئەوروپا و ئیسرائیل بەهێز دەكات.

سەرچاوە: ماڵپەڕى ئیستقلال