Nuce Logo

وەرگێڕانى: ئیسماعیل تەها

گۆڤاری فۆرین پۆلیسی لە راپۆرتێكدا تیشك دەخاتە سەر لێكەوتە ستراتیژییەكانی بڕیارەكەی سەرۆكی ئەمەریكا بۆ لادانی سزاكان لەسەر توركیا و رێگەدان بە فرۆشتنی فڕۆكەی (ئێف 35) بەو وڵاتە، ئەوەش وای كردووە، ئەو وڵاتانەی چەكی رووسی دەكڕن، بەم بڕیارە خۆشحاڵبن.

راپۆرتەكە روونی دەكاتەوە، كە ئەو بڕیارە پەیامێكی دڵنیایی و سوككردنی كۆتوبەندەكانە بۆ ئەو وڵاتانەی چەكی رووسی دەكڕن، بە تایبەتیش وڵاتانی ناوچەی زەریای هیندی و هێمن، كە لە كۆتاییدا دەبێتە لاوازبوونی یەكێك لە دیارترین ئامرازەكانی فشاری واشنتن بۆ دانانی سنورێك بۆ هەژموونی جیهانی مۆسكۆ لە بواری سەربازیی.

لووتكەی ناتۆ لە سەرەتای ئەم مانگە لە ئەنقەرە بەڕێوەچوو، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا راگەیاند، دەیانەوێت دەگاری ئەگەری پێدانی فڕۆكەی ئێف 35 بە رووی توركیا بكەنەوە.

بەڵام ئەنجامدانی كارێكی لەم جۆرە یەكەمجار پێویستە مامەڵە لەگەڵ یاسای نەیارەكانی ئەمەریكا بكرێت، لە چواچێوەی سزاكانی، "كاتسا" كە بەگوێرەی ئەو یاسایە بە هۆی كڕینی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی رووسی "ئێس400" توركیا كەوتۆتە ژێر سزاكان،  ئەگەر ترەمپ دەیەوێت فڕۆكەی ئێف 35 بە توركیا بفرۆشێت، پێویستە ئەو كۆت و بەندانە لابدات، ترەمپ بڕیاری داوە ئەو سزایانە لابدات، بەڵام لێكەوتە زۆرەكانی ئەو بڕیارەش توركیا تێدەپەڕێنێت.

قانوونی كاتسا كە كۆنگرێس بە پاڵپشتی زۆرینەی هەردوو حزب پەسندی كردووە و ترەمپ لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی لە (2017) پەسەندی كردووە، سیستەمی سزای لاوەكی دووەمی درووست كردووە، ئەو یاسایە رێگە دەدات سەرۆك سزای حكومەت و كۆمپانیا و بانك و كەسەكان بدات، كە بەشداری لە كڕین و فرۆشتنی گرنگ لە كەرتی بەرگریی، یان هەواڵگری رووسی دەكەن.

وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا لیستێكی لەو كیانانەی مامەڵە لەگەڵ هەردوو كەرتەكە دەكەن هەیە، كە لەوانە كۆمپانیای رووسبۆرۆن ئیسپۆرت، كە ئاژانسێكی سەرەكی حكومەتە بۆ رەوانەكردنی چەك لە مۆسكۆ.

سەرەڕای ئەوەی یاساكە پێناسەیەكی وردی بۆ وشەی، "گرنگ" نییە، بەڵام كڕیارە گەورەكانی سیستەمی مووشەكی رووسی و فڕۆكەی شەڕكەر و چەكە پێشكەوتووەكانی دیكە بە ئامانجێكی روون دادەندرێت.

گۆڤارەكە ئاماژە بەوە دەكات، تەنیا بە دیاریكردنی روودانی ئەو جۆرە مامەڵەیە ئەوا یاسای كاتسا لای كەمی پێنج سزا دەسەپێنێت، كە قەدەغەكردنی هەناردەی ئەمەریكی بلۆككرنی پارە و پێ نەدانی ڤیزا بەسەر بەرپرسانی بیانی دەگرێتەوە، بەڵام دەوڵەت بە تەواوی ناكرێتە ئامانج، بەڵكو لەبری ئەوە سزای وەزارەتی بەرگری یان ئاژانسی كڕین، یان كۆمپانیەك، یان بەرپرسانی كڕینی چەكی رووسی سزا دەدرێن.

جگە لەوەش كاراكردنی یاسای كاتسا دەتوانێت رێگە لە هەر حكومەتێك بگرێت بۆ ئەوەی دەستی بگات بە تەكنەلۆژیا و هاكاری ئەمەریكی، لەگەڵ ئەوەش جێگەجێكردنی ئەو یاسایە شتێكی لە ناكاو نییە، بەڵكو لە رووی جێبەجێكردەوە حكومەت دیاری دەكاتن.

یەكەم تاقیكردنەوە  لە (2018) بوو، كاتێك ئیدارەی ترەمپ سزای بەسەر ئیدارەی پەرەپێدانی ماكینە و لی شانگ فۆ، بەڕێوەبەرەكەی لە چین سزادا، بەهۆی كڕینی فڕۆكەی رووسی لە جۆری سو 35 و سیستەمی بەرگریی ئێس 400، كە لە لایەن كۆمپانیای روسۆبۆرۆن ئێکسپۆرت كرابوو.
لەدوای دوو ساڵ ئیدارەی ئەمەریكا سزای سەپاندە بەسەر سەرۆكایەتی پیشەسازیی بەرگریی توركیا، بەهۆی كڕینی سیستەمی ئێس 400 رووسی، لە هەردوو حاڵەتەكە ئەوە دەسەلمێت كە یاسای كاتسا راستەوخۆ سزای حكومەت و بەرپرسی كڕینی چەكی رووسی دەدات.

بڕیاری ئەم دوایەی ترەمپ بۆ لادانی سزاكانی كاتسا لەسەر توركیا لێكەوتەی فراوانتری لەسەر هاوبەشە ستراتیژییەكانی مۆسكۆ لە ناوچەی زەریای هندی و زەریای هادی دەبێت، واتا بە پلەی یەكەم هندستان، سەرەڕای ئەو یاسایەی باسمان كرد بەردەوامە لە كڕینی یەكەی ئێس400 و چەكی دیكەی رووسی.

هەرچەندە لەگەڵ دەستپێكردنی جەنگی ئۆكراینا هەناردەی چەكی رووسی پاشەكشەی كردووە، بەڵام تاوەكو ئێستا چەك بۆ وڵاتانی هندستان و چین و بیلارووسیا دەنێرێت.

ئاشكرایە كە نە ئیدارەی ترەمپ و نە ئیدارەی بایدن لێخۆشبوونی فەرمیان لە یاسای كاتسا دەرنەكردووە، بەڵكو هەردوو ئیدارەكە لەپێناو پارێزگاری لە هاوبەشی ستراتیژیی بەهێز لەگەڵ هندستان بەو هیوایەی هاوكاری واشنتن بێت لە بەرەنگاربوونەوەی چین جێبەجێكردنی سزاكەیان دابەزاندووە.

هندستان لەو دۆخەی ئێستای بە تەواوی خۆشحاڵ نییە، نیودلهی هەڵەبوو كە پێیوابوو گەڕانەوەی ترەمپ بۆ كۆشكی سپی سەرەتای سەدەرەمێكی زێڕینی پوەیوەندییە دوو قۆڵیەكان دەبێت، بەهۆی ئەو پەیوەندییە بە تینەی نێوان ناریندرا مۆدی، سەرۆك وەزیرانی هیندستان لەگەڵ ترەمپ، بەڵام ترەمپ ئەمجارە ئەوەی پشتڕاستكردەوە كە پەیوەندییەكانی لەگەڵ پاكستان بەهێزترە، كە دراوسێ و ركابەری هندستانە، بەڵام لە لایەنی كردەیی ئیدارەی دووەمی ترەمپ چاوی لە جێبەجێكردنی یاسای كاتسا بەسەر هندستان پۆشی كاتێك كە لە مانگی رابردوو بەشێكی دیكەی لە سیستەمی ئێس 400 وەرگرت.

سەبارەت بە نیودلهی بڕیاری ترەمپ بە لادانی كۆت و بەندەكانی كاتسا لەسەر توركیا كارێكی هاندەرە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا مرۆڤ هەرگیز نابێت تووڕبوونی دیكەی ترەمپ دژ بە هندستان بە دوور بزانێت، یاخود بە سادەیی بۆچوونی لەسەر جێبەجێكردنی یاسای كاتسا بگۆڕێت.

لەدوای جەنگی نێوان هندستان و پاكستان لە ساڵی رابردوو، نیودلهی داوای پێنج بەشی نوێی سیستەمی ئێس 400 رووسی كرد و دانوستاندنەكان سەبارەت بە كڕینی فڕۆكەی (سو 57)ی قووڵكردەوە، كە فڕۆكەیەكی جەنگی نەوەی پێنجەمی رووسییە.

ترەمپ لەبەر ناچاكردنی هندستان لەسەر هاوڕایی لەگەڵ سیاسەتەكانی ئەمەریكا لە پرسەكانی دیكەی وەك جەنگی نێوان ئەمەریكا و ئێران، یان دۆسیەكانی دیكە، زۆر بە ئاسانی دەتوانێت ئەو رێككەوتنانەی هیندستان بكاتە ئامانج، پێشتر جارێكی دیكە هندستانی بەهۆی كڕینی نەوتی رووسی سزای بەسەر هندستان سەپاندبوو. 

لە باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا پێویستە دوو حكومەتی ركابەر خۆشحاڵ بن بەو بڕیارەی ترەمپ بەرانبەر توركیا یەكێكیان ئیندۆنیسایە، كە جاكارتا هەوڵ دەدات لە سایەی سەرۆكایەتی برابۆ سوبیانتۆ هەوڵی هەڵمەتێكی فراوانی نوێكردنەوەی سوپای وڵاتەكەی دەست پێكردووە، بۆ ئەوەی مۆركێكی پیشەیی لە سوپای وڵاتەكەی بدات، كە یەكێك لەوانە فرەكردن و هاوردەی چەكی لەخۆی گرتووە، یەكێك لەو وڵاتانەی چەكی لێ هاوردە دەكات رووسیایە.

لە (2018) جاكارتا دەستی بە دانوستاندن كرد بۆ كڕینی (11) فڕۆكەی جۆری سو 35ی رووسی، بەڵام لە (2020) ئەو گرێبەستەی هەڵوەشاندەوە، روونە كە دڵەڕاوێكی ئیندۆنیسیا بەهۆی سزاكانی ئەمەریكا بوو بەگوێرەی یاسای كاتسا، ئەوەش یەكەمجار نییە ئەو وڵاتە تووشی تووڕەیی ئەمەریكا دەبێت، لە (1999) بەهۆی تێوەگلانی سوپای ئیندۆنیسیا و گرووپە چەكدارەكانی لە كردەی توندتیژیی لە تەیموری رۆژهەڵات كۆشكی سپی هەموو پەیووندییە سیاسەكانی لەگەڵ هەڵپەسارد و فرۆشتنی چەكیشی لەگەڵ راگرت. 

ئەو ئاڵۆزیانەی نێوان ئەمەریكا و ئیندۆنیسیا بۆ چەندین ساڵ بەردەوام بوو، ئەو كاتە كۆتایی هات كە ئیدارەی ئۆباما لە (2010) سزاكانی لەسەر هێزە تایبەتەكانی ئەو وڵاتە لادا، سەرەڕای لێخۆشبوونی توركیا لە سزای كاتسا، متمانە قووڵ دەكاتەوە، بەڵام دەبێت جاكارتا زۆر بە هەستیاری مامەڵە بكات، هەرچەندە ئیدارەی ترەمپ ئامادەیی ئەوەی دەربڕیووە پەیوەندییەكان لەگەڵ رووسیا پشتگوێ بخات، بەڵام سیاسەتەكانی بە خێرایەكی چاوەڕوان نەكراو دەگۆڕێت.

لە لایەكی دیكەوە وڵاتێكی وەك ڤێتنام پێویستە بە پاشەكشەی ترەمپ لە یاسای كاتسا خۆشحاڵ بێت، چونكە لە جەنگی ساردەوە سوپای هانۆی پشت بە چەكی سۆڤیەتی دەبەست، پاشان بە چەكی رووسی، لەم ساڵانەی دواییش ئەو وڵاتە هەوڵی دەدا سیستەمی بەرگریی فرەتر بكات، لەوانە چەك لە واشنتنیش بكرێت.

هەندێك لەو فرەكردنە دوور لە رووسیا بووە، بە پاڵنەری ترس لە سزاكانی كاتسا، لەگەڵ ئەوەشدا ڤێتنام هەوڵی داوە پارێزگاری لە كڕینی چەك لە رووسیا بكات، لە ساڵی (2025) رێگەیەكی نوێی داهێناوە بۆ خۆدزینەوە لە كۆتوبەندەكانی كاتسا، ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس بڵاوی كردەوە، هانۆی و مۆسكۆ پلانێكیان داهێناوە بۆ بەكارهێنانی قازانجی پڕۆژەكانی گاز و نەوتی هاوبەش، بۆ پارەدانی گرێبەستە بەرگرییەكان، كە كاریگەری ئەم مامەڵانە پارێزگاری لە سزاكان دەكەن، ئاشكرایە جێبەجێكردنی یاسای كاتسا بۆتە سەرچاوەی دڵەڕاوكێ، لەبەر پێشینەی ئەم دوایەی لەگەڵ ترەمپ لەگەڵ توركیا هەستكردنێك بە دڵنیایی هەیە.

وڵاتانی دیكەی زەریای هندی و هێمن بەردەوامن لە پشتبەستن بە چەكی رووسی، ئەوانیش رووبەڕووی مەترسی سزاكانی كاتسا دەبنەوە، مالیزیا فڕۆكەی سو 30 و سیستەمەكانی دیكەی رووسیا كار پێ دەكات، بەنگلادیش و سەریلانكا كۆمەڵێك فڕۆكەی مێك 29 و هێلیكۆپتەری جۆی می 17 و تانك و پێداویسی دیكەی سەربازیی رووسیان كڕیووە، بڕیاری ترەمپ بۆ پاشەكشەی سزای كاتسا لەسەر توركیا متمانەی زیاتر دەبەخشێتە ئەو وڵاتانە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ رووسیا، كە لەوانەیە ئەو كارە ببێتە ئاستی توانای هەناردەی توركیا بەرزبێتەوە.

وڵاتانی دیكەی ناوچەی هندی و هێمن بەردەوامن لە پشتبەستن بە رووسیا، بەڵام یاسای كاتسا بەكردەیی ئاڵنگەرییە، پەكین بەگوێرەی ئەو یاسایە سزای بەسەر سەپێندراوە، پەیوەندییە ستراتیژییەكانی و بەرگرییەكانی لەگەڵ مۆسكۆ قووڵكردۆتەوە، لەوانەیە كۆریای باكور پەیوەندی هاوبەشی ستراتیژیی نوێی لەگەڵ رووسیا نەبێت، چونكە لە ئێستاوە پیۆنگ یانگ لە رێگەی دیكەوە سزای توندی بەسەردا سەپێندراوە.

هەمان شت بەسەر میانمار جێبەجێ دەبێت، ئەنجوومەنی سەربازیی فەرمانڕەوای میانمار بە درێژایی جەنگی ناوخۆی وڵاتەكەی بەردەوام بوو لە كڕینی چەكی رووسی، بە هەمان شێوە سوپای لاوس بە توندی پشت بە سەکۆ و سیستەمە سەرەکییە ڕووسییەکان ـ سۆڤییەتیەكان دەبەستێت، لەگەڵ ئەوەشدا دیار نییە هیچ نیەتێكی بۆ دووركەوتنە لە مۆسكۆ هەبێت.

لەو قۆناغەی ئێستا هەناردەی چەك لە مۆسكۆ زۆر كەمی كردووە، بەرهەمهێنان بەرەو بەرەكانی جەنگ لەگەڵ ئۆكراینا گۆڕاوە، هەندێك لە كارگەكانیش رووبەڕووی هێرشی درۆنی ئۆكراینا بووینەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە ئاماژە بە ئاراستەیەكی ئاسانتر بكەین بۆ دەربازوون لە یاسای كاتسا، ترەمپ بەبێ مەبەست یەكێك لە بەربەستە سیاسییەكانی بەردەم فرۆشتنی چەكی رووسی لە داهاتوو كەمكردۆتەوە لە ناوچەی زەریای هیندی و هێمن، بەڵام ئایا مۆسكۆ دەتوانێت سوود لەم دەرفەتە وەبگرێت، ئەوە پرسیارێكی دیكەی تەواوە؟.

 راپۆرتەكە دەڵێت، ئامانج لە كاتسا ناچاركردنی وڵاتانە لەنێوان هەڵبژاردنی چەكی رووسی و پەیوەندی ئەمنی بەهێز لەگەڵ ئەمەریكا، بەڵام پاشەكشەی ترەمپ تایبەت بە توركیا كە ئاماژەیە ئەو بژاردەیە تا ئەو سنوورە یەكلاكەرەوە نییە، حكومەتەكانی سەر زەریای هیندی و هێمن ئەنجامگیری ئەوە دەكەن، كە یاسای كاتسا رێسایەكی نەگۆڕ نییە، بەڵكو ئامرازێكی سیاسییە بۆ فشار بەگوێرەی پێویستییە سەرەكییەكانی سیاسەتی واشنتن، هەندێك جار هەندێك لە فشارەكان لەسەر هاوپەیمان و هاوبەشەكانی ئەمڕۆیان سوك دەكەن، بەڵام هەڕەشەشن بۆ زیادكردنی یەكێك لە بە هێزترین ئامرازەكانی واشنتنە بۆ دانانی سنوورێك لەبەردەم پەیوەندییە سەربازییە جیهانییەكان لەگەڵ رووسیا.

سەرچاوە: ماڵپەڕى عەرەبى 21