Nuce Logo

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

بەهۆى ناسەقامگیریى سیاسى، سووریا چەندین ساڵ لە پەراوێزى رووداوە ناوچەییەکان بوو، ئێستاش سووریا بۆ دووبارە گەڕانەوەى بۆ خاڵى تێپەڕینى نەوتى عێراق ئامادەکاریى دەکات.

لەگەڵ ئەوەى گەڕانەوەى سووریا بۆ سیستەمى وزەى هەرێمى بە شێوەیەکى راستەوخۆ پەیوەستە بە پرسى کۆنتڕۆڵکردنى ناوچەکانى باکوورى رۆژهەڵات و فاکتەری کوردى و ململانێى نێوان تورکیا و ئەمەریکا و لایەنە دەرەکییەکان لەسەر هەژموونیان لەسەر رێڕەوى نەوتە بۆ داهاتوو. 

هەوڵەکان بۆ گواستنەوەى نەوتە دوور لە گەرووى هورمز بەردەوامە، ئەوەش لە کاتێدایە ئەنقەرە و دیمەشق لەسەر گواستنەوەى نەوتى عێراق دەچنە ململانێیەکى کراوە.

فاکتەرى کوردى

تاوەکو ئێستا ئاڵۆزییەکان لەسەر گەوروى هورمز بەردوامە، ئەوەش دەبێتە درووستکردنى ئاڵۆزى لە بازاڕەکانى وزەى جیهانى، دواى ساڵانێکى زۆر بۆ یەکەمجار سووریا ئامادەکارى دەکات بۆ ئەوەى ببێتە حەلقەیەکى گرنگ لە زنجیرەى گەیاندنى نەوت لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست.

لە سەرەتاى مانگى ئابى (2026) نێچیرڤان بارزانى سەرۆکى هەرێمى کوردستان لە دیمەشق لەگەڵ ئەحمەد شەرع، سەرۆکى سووریا کۆبووەوە، پێشبینى دەکرێت یەکێک لەو بابەتانەى هەردوو سەرۆک گفتوگۆیان لەسەر کردبێت، گواستنەوەى نەوتى عێراقە لە کێڵگەکانى باکوور بەتایبەت ناوچەى کەرکوک، کە دەوڵەمەندە بە نەوت و گاز بۆ بەندەرى بانیاسى سوورى.

لە مانگى تەمووزى (2026) لە چوارچێوەى لوتکەى ژوورى بارزگانى ئەمەریکا لە واشنتن رێککەوتنێکیان بۆ دووبارە شیاندنەوەى هێڵەکانى کەرکوک ــ بانیاس واژۆ کرد.

ئەو رێڕەوە بە جێگرەوەى رێڕەوى وشکانى بۆ گەرووى هورمز دادەندرێت، کە دەتوانێت تەنیا بەشێک لە نەوت دابین بکات، کە تواناى ئەو هێڵە لە رۆژێکدا دەگاتە (700) هەزار بەرمیل، کە ئەوەش یەک لەسەر حەوتى ئەو بڕەیە کە بەگەرووى هورمز تێدەپەڕێت، شایەنى باسە فاکتەرى کوردى رۆڵى گرنگى هەیە لە دووبارە بەگەڕخستنەوەى هێڵەکان.

کەرکوک و ناوچەکانى دەوروبەرى تاوەکوو ئێستا لەنێوان حکومەتى ناوەندى عێراق و هەرێمى کوردستان ململانێیانە لەسەرى، سەرەڕاى ئەوەى دەکەوێتە ژێر هەژموونى هەرێمى کوردستان، بۆیە قورسە بەبێ لێتێگەیشتنى تەواو لەگەڵ کوردەکانى عێراق گرەنتى تەواوى ئاسایشى ئەو رێڕەوە بکرێت، لەگەڵ ئەوەش سەقامگیرى تەنیا پەیوەست نییە بە رێککەوتن لەگەڵ کوردى عێراق، بەڵکوو پەیوەستە بە دۆخى ئەو ناوچانەى سووریاش کە ئەو بۆڕیەى پێدا تێدەپەڕێت، ناوچەى دیڕزور بایەخى تەواوى هەیە، گەورەترین کێڵگەى نەوتى سووری لەخۆى دەگرێت، خاڵى بەستنەوەى نێوان دیمەشق و بەغدایە، هەروەک هێڵى کەرکوک ــ بانیاس بە ناوچەیەکى بیابانى لەو پارێزگایە تێدەپەڕێت.

لە کانوونى دوومى (2026) دواى کۆنتڕۆڵکردنەوەى تەواوى دێڕزور ئەحمەد شەرع رەزامەندى لەسەر ئاگربەستى لە هەموو بەرەگانى جەنگ لەگەڵ هێزەکانى سووریاى دیموکرات راگەیاند.

لە (2017) سووریاى دیموکرات (هەسەدە) لە چوارچێوەى ئۆپراسیۆنێکى فراوانى دژ بە رێکخراوى تیرۆرستى دەوڵەتى ئیسلامى (داعش) پاڵپشتى گەورەى ئەمەریکاى لە بەشى رۆژهەڵاتى رووبارى فورات و پارێزگاى دیڕزو کە بە نەوت و گاز دەوڵەمەندە بە دەستهێنا، ئامانجى سەرەکى هێزە کوردییەکان قووڵکردنەوەى دەسەڵاتیان بوو بەسەر سەرچاوە ئابوورییەکانى ئەو ناوچەیە، ئەوەش لە پێناو فراوانکردنى دەسەڵاتى خۆسەریى بوو، بەڵام لەدواى پاشەکشەى ئەمەریکا لە مانگى کانوونى دووەمى ئەمساڵ، هەسەدە چەندین رێککەوتنى بۆ یەکخستنى هێزەکانى لەگەڵ دامەزراوەکانى سووریا واژۆ کرد.

لە یەک کاتدا ئەو رووداوانە لە ئەنجامى چەندین فاکتەر بوو، یەکەم دەسەڵاتدارانى نوێ ناوچەکانى باکوور و رۆژهەڵات کۆنتڕۆڵکردەوە، ئەوەش بووە بەریەکەوتنى توند لەنێوان هەسەدە و سوپاى حکومەتى سووریا. دووەم هەڕەشەى بەردەوامى تورکیا بۆ هێرشکردنى سەربازیى، سێیەم گرەنتى مافەکانى پێکهاتەى کوردى بە هەمەنگى لەگەڵ دیمەشق، ئەوەش بووە پاڵنەر کورد لە رۆژهەڵاتى فوڕات پاشەکشە بکات.

لەگەڵ بەگەڕخستنەوەى هێڵەکانى سووریا ــ عێراق، ئەنقەرە و بەغدا رێککەوتنێکى تایبەتى لەسەر بەگەڕخستنەوەى هێلى "کەرکوک ــ جیهان"یان بۆ ساڵێکى دیکە واژۆ کرد.

لەو رێککەوتنە هاتووە بەردەوام دەبن لەسەر گواستنەوەى نەوتى عێراق بە رێگەى بەندەرى تورکى، کە هەردوولا بە بنەمایەکى سەرەکى دادەنێن بۆ هەماهەنگى زیاترى دوولایەنە لە بوارى وزە، تورکیا چاوەڕوانى ئەوە دەکات لە داهاتوو بڕى نەوتى گوازراوە لە رێگەى ئەو هێڵە زیاتر بکات، تاوەکوو  بیکات بە یەکێک لە رێرەوە سەرەکییەکانى هەناردەى نەوت لەو ناوچەیە، کە ئێستا تواناى گواستنەوەى ئەو هێڵە رۆژانە بە نزیکەى (750) بەرمیل نەوت دەخەمڵێندرێت.

هەرچەند ئەو رێڕەوە بە خاكی سووریا تێناپەڕێت، بەڵام دەكەوێتە نزیك ناوچەی هێزە كوردییەكان، كاتێكیش سەیری رووداوەكان دەكەین دەبینین كۆنتڕۆڵكردنی باكووری رۆژهەڵاتی سووریا بایەخێكی تایبەتی هەیە، ئەو ناوچانە تاوەكوو ئێستا بە هەر جۆرێك بێت لەژێر هەژموونی هێزە كوردییەكانن لە نزیك رێڕەوە لۆجستییەكان كە دەتوانیت كاریگەری هەبێت، ئەگەر بەشێوەیەكی لاوەكیش بێت  لەدوای جەنگی ئێران بۆشایەك لە بازاڕی وزە پڕدەكاتەوە.

رێككەوتنی توركیا و سووریا لەگەڵ عێراق

بوونی هەواڵ سەبارەت بە رێككەوتنەكانی توركیا و سووریا لەگەڵ عێراق، لەگەڵ ئەوەشدا هەواڵی ئەوەیە كە سوپای عەرەبی سووری خۆی بۆ جەنگ ئامادە دەكرد.

وەزارەتی بەرگریی فەرمانی سەپاندنی دۆخی رێگری لە ئاژاوە و رەوانەكردنی یەكەكانی بۆ سنوورەكانی سووریا ــ عێراق دەركرد، رێنماییەكە بۆ هێزەكان بوو بگەڕێنەوە بۆ یەكەكەیان، بەڵام تاوەكوو ئێستا هۆكاری ورد لەپشت كۆكردنەوەی ئەو هێزانە دیار نییە، بەڵام هەندێك لە پسپۆڕان ئەو هەنگاوەی دیمەشق بە هەوڵ بۆ دەرخستنی كۆنتڕۆڵ بەسەر دۆخی ناوچەكانی باكووری رۆژهەڵات دەبەستنەوە، لەم چوارچێوەیە حكومەت هێز بۆ ئەو پرسە بنەڕەتیانە بەكار دەهێنێت كە بۆ سووریا گرنگن، چونكە بەبێ یەكخستنی دامەزراوەی سەربازیی لەژێر یەك سەركردایەتی، ناتواندرێت قسە لە باشبوونی دۆخی سووریا بە تەواوی یاخود جەمسەرگیریی سەرمایە، یان جێبەجێكردنی ژێرخانی درێژمەودا بكرێت، بۆیە دۆخی هێزە كوردییەكان بۆتە یەكێك لەو فاكتەرە لە داهاتوو سەرەكیانەی فۆڕمی دەوڵەت دیاری دەكات. 

سەرەڕای ئەوەی دیمەشق دەرفەتی بە هێزە كوردییەكان داوە بە شێوەیەكی سەربەخۆ كاربكەن، بەڵام پرسی یەكخستنی تەواو لە دامەزراوەكانی دەوڵەت تاوەكوو ئێستا زیاتر پرسێكی ئاڵۆز و هەستیارە، چونكە لە دیدی گشتی جووڵەكانی دەسەڵاتدارانی سووریا لەكاتێدایە واقیعێكی نوێ لەبواری وزە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درووست دەبێت.

رێككەوتنەكان سەبارەت بە بەگەڕخستنی هەردوو شادەماری سەرەكی نەوت لەو ناوچەیە دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێی كێبركێیە لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی رێگەكانی هەناردە و ناوچەكانی لە داهاتوو نەوتی پێدا تێدەپەڕێت و دەبێتە ناوچەی سەرەكی تێپەڕینی وزە.

ئەو پرسە بۆ توركیا بایەخێكی گرنگی هەیە، كە توركیا ماوەی چەندین ساڵە بە ستراتیژیەتێكی بەردەوام هەوڵ دەدات وڵاتەكەی بۆ ناوەندی سەرەكی وزە و خزمەتگوزاریی لۆجستی بگۆڕێت، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و قەوقاز و رووسیا و ئەوروپا پێكەوە ببەستێتەوە.

لە چوارچێوەی ئەو هەوڵە هێڵی كەركوك ــ جیهان تەنیا پڕۆژەیەكی بازرگانی گواستنەوەی نەوتی عێراق بە رێگەی توركیا نییە، بەڵكو بە پلەی یەكەم ئامرازی بەهێزكردنی هەژموونی دەرەكی و پێگەی ئابووری توركیا و ئامادەیی درێژمەودایە لەناو سیستەمی وزەی هەرێمی، بۆیەش ئەوە بۆ توركیا زۆر گرنگە بۆ گرەنتی سەقامگیریی لەسەر سنوورەكانی سووریا ــ عێڕاق و رێگری لە كورد بۆ شكستهێنان بە رێككەوتنەكان.

دیمتری بریجع، پسپۆڕی كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، زیادبوونی چالاكییەكانی دەسەڵاتدارانی سووریا لە باكووری رۆژهەڵات كارێكی تەواو لۆژییكیە، وەك دیارە دیمەشق لە دەرفەتە بەردەستەكان بۆ گێڕانەوەی دەسەڵات بەسەر ناوچەكانی رۆژهەڵات دەست پێدەكات.

ئەو پسپۆڕە دەشڵێت، جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی وزە و گواستنەوەی نوێ بەبێ بەشداری سووریا، ئەو وڵاتە دەخاتە مەترسییەوە، كە خۆی لەبەردەم پەراوێزی سیستەمی ئابووریی هەرێمی دەبینێتەوە، كە ئێستا درووست دەبێت.

دیمتری جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، سەركردایەتی سووریا هەوڵ دەدات بە خێراترین كات دەسەڵاتی بۆ سەر ناوچەكانی سامانە سرووشتییەكان بگێڕێتەوە، توانای خۆی لەبەردەم وڵاتانی دراوسێ بۆ پارێزگاریی لە ئاسایشی سنوورەكان و كێڵگە نەتەوەیەكان و ژێری چاوەڕوانكراو دەربخات، بەڵام ئەو ململانێیە لەسەر رێگەكانی وزە تەنیا لەسەر بەرژەوەندی لایەنە هەرێمییەكان نییە، بەڵكو وڵاتانی دەرەكیش داخیل بوونە.

پشتبەستی دوولایەنە

لەم سۆنگەیەوە ناكرێت ئەمەریكا لەو هەماهەنگییە فەرمییەی لە چوار فەرمی هاوپەیمانی ناتۆ پشتگوێ بخرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا تاوەكوو ئێستا لەسەر ژمارەیەك پرس ناكۆكن.

هەروەك نەوت فاكتەرێكی سەرەكییە كە پاڵنەرە بۆ واشنتن پارێزگاریی لەو پەیوەندیانە بكات كە نەوتیان هەیە، تەنانەت ئەگەر بە گریمانەش وەری بگرێت دەستپێكردنی سەرچاوەیەكی بە قیمەتە بۆ ئەمەریكا

مالیك دۆداكۆڤ، شیكەرەوەی سیاسی و پسپۆڕ لە كاروباریی ئەمەریكا دەڵێت، هەوڵەكانی ئەمەریكا بۆ گەمارۆدانی رێگە وشكانییەكانی هەناردەی سەرچاوەكانی وزە لە وڵاتانی كەنداوەوە بۆ دەریای ناوەند، كە بەستنەوەی خواستی ئەمەریكایە بە كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەرووی هورمز كە لەژێر كۆنتڕۆڵی ئێرانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژانە تووشی ململانێی چەكداری دەكات و تێكدانی هێڵەكان و ئاڵۆزیی پەیوەندی نێوان وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. 

درووستكردنى رێگەى جێگرەوە بۆ هەناردەى وزە تەنیا ئەرکێکى ئابوورى نییە، بەڵکو بە ئاڵنگەریەکى جیۆسیاسى گەورە دادەنرێت.

بە پشتبەستن بەو ئاراستەى درووستبووە، چاوەڕوان دەکرێت لە داهاتووێکى نزیک نموونەى پشتبەستنى جێگرەوە دەربکەوێت، کە لەو نزیکانە سووریا دەبێتە ناوەندى تێپەڕینى وزە و رەگەزێک لە رەگەزەکانى ژێرخانى ئاسایشى نوێ بۆ ئەو ناوچەیە، لەگەڵ ئەوەشدا چەند بڕیارێکى سەرەکى دەدرێت، بەلڵم رەچاوى بەرژەوەندییەکانى تورکیا دەکرێت. 

سەبارەت بە گریمانەى کێبڕکێى سووریا لەگەڵ تورکیا لەو قۆناغەى ئێستا لەبەر هۆکارى بابەتى، دیمەشق سەربەخۆیى سیاسى و سەرچاوەى پێویستى بۆ چوونە ناو ئەو کێبڕکێیەى لەگەڵ ئەنقەرە نییە، دواى ساڵانێکى زۆر لە ململانێ بەشێکى زۆرى ژێرخانى وێران بوو پێویستى بە نوێکردنەوەیەکى فراوان هەیە.

ئەوە جگە لەوەى گێرانەوەى بەرهەمى نەوت و پەرەپێدانى رێگەکانى گواستنەوە بەبێ وەبەرهێنانى دەرەکى گەورە و تەکنەلۆژیا و گرەنتى سیاسى ئەستەمە، بەڵام بە دوور نازاندرێت لە درێژمەودا هەندێک ناکۆکى دەربکەوێت، لەگەڵ بەهێزبوونى دامەزراوەکانى سووریا، دیمەشق هەوڵى سەربەخۆیى زیاتر دەدات، بەو مەرجەى چاوبە مەرجەکانى ژێرخان و خواستى پشکى زیاتر لە ترانزێت و پڕۆژەکانى دیکە بخشێندرێتەوە، تەنانەت لەم دۆخەدا پێدەچێت بۆ باڵادەستى رەها پەیوەندى بە ململانێیەکەوە نەبێت، بەڵکو زیاتر پەیوەندى بەو دانووستاندنانە هەیە، کە کاریگەرى لەسەر هەیە، ئەویش لە رێگەى دانوستاندن و ڕێڕەوەکان و وەبەرهێنان کۆنتڕۆڵى پڕۆژە دیاریکراوەکانە.

سەرچاوە: ماڵپەڕى ئیستقلال