Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

رۆهی بینیامینی، سەرۆكی پێشووی فەرمانگەی هەواڵگریی نیشتیمانی و پسپۆڕ لە كاروباریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقیا، لە راپۆرتێكدا تیشك دەخاتە سەر فراوانبوونی هەژموونی توركیا لە كیشوەری ئەفریقیا و دەڵێت، هەڵسوكەوتی توركیا لە ئەفریقیا كۆكردنەوەی، "هێزی توند" كە پێكدێت لە بوونی سەربازیی و هەناردەی فراوانی ئەمنی كە بە دیپلۆماسیەتی دۆرن ناسراوە، لەگەڵ، "هێزی نەرم"، كە زیادبوونی باڵیۆزخانەكان و كۆمپانیای فڕۆكەوانی و قووڵبوونەوەی هەژموونی كلتووریی و ئایینیە.

هێزی نەرم

ئەو پسپۆڕە باس لە هێزی نەرم دەكات و دەڵێت، لە كاتێكدا رایگشتی و راگەیاندن، بە تەواوی چاوی لەسەر بەرەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەنقەرە زۆر بە لەسەرەخۆیی كار لەسەر بنیادنانی هەژموونی ستراتیژیی لە ئەفریقیا دەكات، چونكە ئەو جوڵانەی توركیا لە رێگەی رێككەوتنی ئەمنی و بنیادنانی ژێرخان و درووستكردنی بنكەی سەربازیی و قووڵكردنەوەی هەژموونی ئایینی و كلتوورییە، هەروەك بەرجەستەبوونی عوسمانی نوێی رەجەب تەیب ئەردۆغانە لەو كیشوەرە.

ئەو واقیعە جیۆسیاسییە نوێیەی كە توركیا بوونی خۆی لێ فراوانكردووە، دەخوازێت ئیسرائیل ستراتیژییەتی خۆی بگۆڕێت، چارەسەری نوێتر بخاتە بەرنامەوە، دوای لەم دواییە ناتۆ دەستكەوتێكی دیكەی فیكری بۆ قووڵكردنەوەی پێگەی وەك یاریكەرێكی پێشەنگی هەرێمی و نێودەوڵەتی بە توركیا بەخشی، ئەردۆغان ئاراستەیەكی نزیكبوونەوەی بەرانبەر وڵاتانی ئەندامی ناتۆ گرتەبەر، لە پێش هەموویانەوە توركیا وەك یاریكەرێكی گرنگ و كۆڵەگەیەكی سەرەكی بەرژەوەندییەكانی رۆژئاوا نیشاندا، بەوەش ستایشی هەریەك لە مارك رووتە، ئەمینداری ناتۆ و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكای وەرگرت.

 هەروەك چاوەڕوانكراو بوو، ئەردۆغان لووتكەی ناتۆ لە رەخنە لە ئیسرائیل بگرێت، سڵیشی لە رەخنەگرتن نەكردەوە و لە رەخنەكانی بەردەوام بوو، سەرۆكی توركیا جەختیشی لەسەر دژایەتی رەخنەكانی ئیسرائیل و یۆنان كردووە بەرانبەر كڕینی فڕۆكەی ئێف 35 ی ئەمەریكا، دووبارەشی كردەوە پرسی دوو دەوڵەتی، تاكە كلیلی ئاشتییە، داواشی لە هەموو لایەنەكان كرد ئاڵۆزییەكان لە غەزە و لوبنان هێوربكەنەوە.

تێكچوونی دۆخی ئیسرائیل

لە سایەی دۆخی زیادبوونی رەخنەی سیاسی لە تەلئەبیب و هۆكارە ستراتیژییەكان وڵاتانی رۆژئاوا ئاراستەیەكی ئاشتەواییان لەگەڵ ئەنقەرە گرتۆتەبەر، بە وتایەكی دیكە هەنگاوەكان و تێكچوونی پەیوەندییەكانی ئیسرائیل لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی راستەوخۆ دەچێتە بەرژەوەندی ئیسرائیل.

بینیامینی هۆشداریی دەدات لە پەیامەكانی توركیا دژ بە ئیسرائیل، كە زۆر بە ئاسانی لە لایەن هاوپەیمانەكانی پێشوازیی لێ دەكرێت، ئەوەش لە سۆنگەی بە لەپێشتردانانی بەرژەوەندییە ساردەكانەوەیە، ئەوەش بە روونی لە دۆناڵد ترەمپ دەردەكەوێت، كە سوورە لەسەر رێزگرتنی ئەردۆغان، وەك فاكتەرێكی سەقامگیریی هەرێمی سەیری دەكات، هەوڵەكانی نێوەندگیریی لەگەڵ ئێران و لوبنان و سووریا بەرچاو دەگرێت، لەبەر ئەو هۆكارانە نامۆ نییە، كە ئەردۆغان بەبێ هیچ بەربەستێك كە شایەنی باسكردن بێت، ئاراستەی ئەو یارییە دوولایەنانەی گرتۆتەبەر، بە جۆرێك هەوڵ دەدات جێگەی خۆی وەك سەركردەیەكی جیهانی بكاتەوە.

تمووحەكانی توركیا تەنیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە، دیدی عوسمانییە نوێكان ریشەكەی لە ئەفریقیایە كە ئەوەش بۆ ئیسرائیل ئاڵنگەرییە، لە دوو دەیەی رابردوو ئەفریقیا بۆتە خاكێكی بەپیت بۆ چەسپاندنی دیدی توركیا، بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی ئەفریقیا و باكووری ئەو كیشوەرە لە لیبیا و ناوچەی ساحل.

پەیوەندی توركیا بەو كیشوەرە بۆ ساڵی (2005) دەگەڕێتەوە، كە "ساڵی ئەفریقیای" راگەیاند، پەیوەندییەكان وێستگەی گرنگی دیكەیان هەیە، لەوانە راگەیاندنی یەكێتی ئەفریقیا لە توركیا، "هاوبەشی ستراتیژیی" و بەستنی لووتكە هاوبەشەكان، ژمارەیەكی زۆری سەردان كە ئەردۆغان لە پێشی ئەو سەركردانەی جیهان بووە، كە سەردانی ئەو كیشوەرەیان كردووە.

خاڵی گۆڕانكاریی راستەقینە لە پەیوەندییەكانی توركیا ــ ئەفریقیا لە (2011) لە چوارچێوەی سەردانی ئەردۆغان بۆ سۆماڵ تۆمار كرا، كە بووە داكوتانی ئاوێتەبوونی توركیا لە بازنەیەكی فراوانتر، رەهەندی گەورە لە بوارە مرۆیی و ئابووریی و سەربازییەكان گەشەی كرد، توركیا وەك بنەڕەتێكی ستراتیژیی و كۆڵگەیەكی سەرەكی بۆ فراوانكردنی هەژموون و قوورسایی ئابووریی و قووڵكردنەوەی بوونی سەربازیی لە باكووری ئەفریقیا بۆ سەر رێڕەوە زیندووەكان لە دەریای سوور و كەنداوی عەدەن سەیری سۆماڵ دەكات.

گۆڕەپانی پشتەوە

توركیا هاوكاریی ئابووری و ژێرخانی لە سۆماڵ قووڵ كردەوە، ئەوەش بووە مایەی پشتبەستنی زیاتر، كە رێگەی دا توركەكان ئەوە بكەنە گۆڕەپانی پشتەوە، كە گەورەترین بنكەی سەربازیی دەرەكی لە دەرەوەی سنوورەكان بەڕێوە دەبەن، پاڵپشتی سەربازیی و ئاسمانی راستەوخۆ لە جەنگی ناوخۆ دژ بە چەكدارەكان بەڕێوەدەبەن.

هاوكات لەگەڵ ئەو جووڵانە، توركیا وەبەرهێنانی گەورەی لە سەرچاوە سرووشتییەكان هەیە، كە رێككەوتنی گەڕان بەدوای نەوت و گاز لە كەناراوەكانی سۆماڵ دەگرێتەوە، هانی توركیاش دەدات بنكەیەكی ئاسمانی و سەكۆی تاقیكردنەوەی مووشەكی بالیستی لە كەناراوەكانی زەریای هندی لە شاری وەرشیخی سۆماڵ بە بڕی (350) ملیۆن دۆلار درووست بكات.

بە واتایەكی فراوانتر، ئەو فراوانخوازییە لە ئەفریقیا ئەمانێكی ستراتیژیی ئەردۆغانە، لە رێگەی قووڵكردنەوەی پێگەی وڵاتەكەی وەك هێزێكی هەرێمی، هاوكات بوونی توركیا لەگەڵ پاشەكشەی هێزە كلاسییەكانی وەك فەرەنسا و ئەمەریكا زیادی كردووە، كە شوێنپێی سیاسی بە توركیا دەدات، بەتایبەت لە سایەی سیاسەتی گروپكاریی لەو كیشوەرە و پێگەی باڵای توركیا لە یەكێتی ئەفریقیا، ئەنقەرە دەبێتە ئاڵنگەریی لەبەردەم ئیسرائیل.

پەیوەندی بەرهەمدار

سەرەڕای ئەوەی ئیسرائیل پارێزگاریی بەرهەمداری لەگەڵ وڵاتانی ئەفریقیا كردووە، بەڵام ئێستا پێویستی بە بوون و میكانزم و سەرچاوەی پێویستە بۆ هەر جووڵەیەكی توركیا لەم ناوچەیە، بۆیە ناوچەی رۆژهەڵاتی ئەفریقیا ئەمرۆ دیارترین شوێنی ئاڵۆزییەكانی نێوان ئیسرائیل و توركیایە لە ئەفریقیا، بەهۆی هەبوونی پەیوەندی ئیسرائیل لەگەڵ سۆماڵیلاند، كە ئەنقەرە ئەو هەنگاوە بە لەناوبردنی بەرژەوەندییەكانی دەزانێن، كە كاردانەوەی توڕەیی لێكەوتەوە.

سەرەڕای هەوڵی هەندێك لایەن بۆ وێناكردنی جووڵەی ئیسرائیل دژ بە سۆماڵیلاند، كە ئەوە كارێكی پەراوێزخراوی سیاسییە، بەڵام بڕیارێكە خاوەن بابەخی جیۆسیاسی گرنگە، بەڵكو بۆ زیادكردنی هەژموون لە ناوچەی دەریای سووریش پێویستە، بەتایبەت لە سایەی ئەو هەڕەشە ئەمنییە راستەوخۆیەی حوسییەكان و رێكخراوە ئیسلامییەكان درووستیان كردووە، هەروەك بۆ سوودوەرگرتنی گەورەیە لە توانا ستراتیژیی و ئەمنیی و ئابوورییە شاراوەكانی رۆژهەڵاتی ئەفریقیا و كیشوەرەكە بەگشتی.

ئەوەش دەخوازێك ئیسرائیل چەمكی ستراتیژیی گشتگیر دابڕێژێتەوە، پێویستە ئەو پلانە قورسایەكی هاوسەنگی بەرانبەر بەرەی توركی هەبێت، كە كار بە رۆحیەتی، "كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین" دەكات.

بەدەر لەو خوێندنەوەی ئیسرائیل بۆ فراوانبوونی توركیا لە كیشوەری ئەفریقیا، چ بە شێوەیەكی بابەتی بێت، یان زێدەڕەوی تێدا بكرێت، هۆشداری ئیسرائیل لە زیادبوونی فراوانبوونی هەژموونی توركیا لە ناوچەكە و جیهان، بۆتە ئاڵنگەرییەك، دەبێتە پاڵنەر بۆ گرتنەبەری هەنگاوی كاردانەوە لە داهاتوو.

سەرچاوە: ماڵپەڕی عەرەبی 21