Nuce Logo

نووسینى: سۆنەر جاگابتاى 

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

بەشى دووەم: 

ئەگەر بەهێز ئەوەیە ئەو هەواڵانەی توركبا سەنتەرییبوونی هێزی نەرمی لە عێراق بگێڕێتەوە، هەوڵەكانی چڕت بكاتەوە بۆ درووستكردنی رێگەی گەشە، پشكی شێر بدات بە بەرژەوەندییەكانی بەغدا، ئەگەرچی ئەوەش لە سەر حیسابی دەستبەردانەبوونی بێت لە هەرێمی كوردستان.

لە بەشی یەكەمی ئەو راپۆرتە گفتوگۆمان لەسەر ستراتیژی توركیا لە سووریا، كە تا ئاستێك ستراتیژیەتەكەی ئاڵۆە، دانوستاندنەكان لەگەڵ دەسەڵاتی ئەسەد و ئەمەریكا دەگرێتەوە، ئەگەر هەماهەنگیان شكستبهێنێت ئەگەری مەترسی هەیە زیان بە پەیوەندییەكانی ئەنقەرە و واشنتن بگەینێت. 

پێچەوانەی ئەوە ستراتیژی تورکیا بە رانبەر عێراق كە خۆی لە گەشەپێدانى دارایى تورکیا لە عێراق دەبینێتەوە، ئەوەش پێچەوانەى ئێرانە تەنیا لەرووى چەکەوە هاوکارى عێراقە، بۆیە بەدەستهێنانى پاڵپشتی ئەمەریكا ئەگەرێکى بەهێزە. 

لەم چوارچێوەیە ئەنقەرە پڕۆژەی رێگەی گەشەی پێشنیاركردووە، كە پێهاتووە لە تۆڕێكی بازرگانی پێشنیاركراو بە عێراق و توركیا تێدەپەڕێت، بازاڕەكانی ئاسیا و ئەوروپا لە رێگەی زەریای هندی و دەریای سپی ناوەند پێكەوە دەبەستێتەوە.

لە سەرەتاوە ئەو پڕۆژە ركابەری رێڕەوی ئابووری هندستان ــ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ــ ئەوروپا بوو، كە ئەمەریكا پێشنیاری كردبوو، كە لە هندستانەوە بۆ نیمچە دوورگەی عەرەبی و وڵاتانی شام بێت لەوێشەوە بۆ ئەوروپا، بەڵام جەنگی غەزە و هێرشە دەریاییەكانی حوسیەكان مەترسی ئەمنی لەسەر هەناردەی بازرگانی لە رێگەی دەریای سوورەوە درووست كرد، ئەوەش لە ناكاو رێگەی گەشەی لەسەر حیسابی رێگەی ئابووری هندستان ــ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ــ ئەوروپا بەهێز كرد.

لەگەڵ پاڵپشتی دارایی بۆ پڕۆژەی گەشە لە لایەن دەوڵەتانی كەنداوەوە، بڕیاربەدەستانی توركیا چاوەڕوان دەكەن ئەولەویەت بردێت بە رێگەی گەشە، كە ئەگەر هەیە لە ساڵی (2027) كارەكانی دەست پێبكات.

پێویستە لەسەر واشنتن پاڵپشتی ئەو دەستپێشخەرییە بكات، بەتایبەت پێویستی بە هاوسەنگی هەژموونی ئێران لە بەغدا هەیە لەدوای كشانەوەی بەشێك یاخود تەواوی ئەمەریكا لە عێراق.

پێدانی لە پێشنیە بە بەغدا

رێگەی گەشە خزمەتی چەندین ئامانجی ستراتیژی درێژمەودای توركیا لە عێراق دەكات، لەگەڵ زیادبوونی هەژموونی ئێران لەدوای روخانی رژێمی سەدام حوسێن، هەژموونی توركیا لە هەرێمی كوردستان پاشەكشەی كرد، بە دیاریكراویش لەو ناوچانەی كە لەژێر دەسەڵاتی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو.

بەڵام لەم دوایە ئەنقەرە بڕیاری دا وەك بەشێك لە ستراتیژەكانی لە بازانەیەكی فراوانتر پێگەی خۆی بۆ دووبارە گێڕانەوەی سەنتەری لە عێراق بەهێز بكاتەوە، یەكێك لەو هەنگاوانەی توركیا ئەمساڵ ناویەتی، رەوانەكردنی سەرۆكی هەواڵگری و وەزیری بەرگری بوو بۆ بەغدا، كە چەندین رێككەوتنی دووقۆڵیان واژۆكرد.

بەغدا رەزامەندی لەسەر هەڵكردنی گڵۆبی سەوزی بۆ پڕۆژەی رێگەی گەشە هەڵكرد پارتی كرێكارانی خستە رێكخراوێكی قەدەغەكراو، لە بەرانبەردا توركیا بەڵێنی بە دیاریكردنی سەرچاوەی ئاوی هاوبەش بە شێوەی یەكسانی و دادپەروەر بە عێراق بدات، بە تایبەت رووباری دیجلە و فورات كە سەرچاوەكەی لە توركیایە و دەڕژێتە ناو خاكی عێراق.

تورکیا دەست لە پارتى دیموکراتى کوردستان بەرنادات

تەنانەت لە ئەگەرى سەرکەوتنى لە رێکخستنەوەى پەیوەندییەکانى لەگەڵ بەغداش بە واتاى ئەوە نایەت کە تورکیا دەست لە هاوبەشە کوردەکانى بەردەدات، کە بە هاوبەشى ئابوورى گرنگ و رێگرى سەرەکى لە پارتى کرێکاران دادەندرێن، هەروەک لە سووریا تەکەزى لەسەر گێڕانەوەى پێگەى تورکیایە، لە کاتێدا داوا دەکات حکومەتى سووریا دەسەڵاتى خۆى بەسەر هەموو وڵات بسەپێنێت، بەڵام پەیوەندییەکانى لەگەڵ دەسەڵاتى خۆجێى کوردى لە باکوورى عێراق دەپارێزێت.

ئەگەرى بەهێز ئەوە بەرپرسانى تورکیا پەیوەندى ئابووریان لەگەڵ پارتى دیموکراتى کوردستان وەک ئامرازێکى فشار بۆ هاندانى یەکێتى نیشتیمانى کوردستان بەکار بهێنن کە هێزێکى سیاسی باڵادەستە لە هەرێمى کوردستان، بۆ بەرەنگاربوونەوەى پەکەکە.

بۆ بەدیهێنانى ئەوەش تورکیا لەم دوایە چەند رێکارێکى ئابوورى دژ بە یەکێتى نیشتیمانى کوردستان گرتۆتەبەر، وەک راگرتنى گەشتە ئاسمانییەکان لە ناوچەى سلێمانى.

ئەنقەرە پێى وایە گرێبەستەکانى تایبەت بە ژێرخانى بەندەر و رێگەى خێرا و هێڵى ئاسنى پڕۆژەى گەشە نوخبەى بەغدا و هەرێمى کوردستان دەخاتە بازنەى خۆى، ئەوەش لە کاتێدایە هەوڵ دەدات پاڵپشتى ئەمەریکا بۆ بەهێزکردنى هەژموونى تورکیا وەک هێزێک بۆ هاوسەنگى هەژموونى ئێران بەدەست بهێنێ.

ئەگەر ئامانجانە بەدى هاتن، ئەگەرى بەهێز ئەوەیە ئەنقەرە داوا لە بەغدا بکات پێگەى سەربازیى لە باکوورى بۆ رێگرى لە دزەکردنى پارتى کرێکاران دابمەزرێنێت، لە هەمان کاتدا داواش لە یەکێتى نیشتیمانى کوردستان بکات رێگە نەدات پارتى کرێکاران پەناگەیەکى ئارام لە ناوچەکانى درووست بکات، کە دراوسێیە لەگەڵ ئەو ناوچە سەربازییانەى تورکیا پێشنیارى کردووە، بەڵام ئەگەر هەیە ئێران رێگە پلانەش بگرێت، لە بەرانبەردا تورکیا کار دەکات بۆ یەکخستنى عێراق لە رووى ئابوورى لەگەڵ جیهان و بەستنەوەى بە بازاڕە ئەو رووپییەکان لە رێگەى نوێى بازرگانییەوە.

لێکەوتەکانى لەسەر سیاسەتى ئەمەریکا

بەراورد بە سووریا بەرژەوەندییەکانى تورکیا و ئەمەریکا زۆر بە ئاسانتر یەکدەگرێتەوە، بۆیە گریمانەى ئەوە دەکرێت ئەو دوو هاوبەشە بەربەستى هەماهەنگیان لە عێراق کەمتر بێت. پڕۆژەى گەشە بە بەشێکى سەرەکى ئەو هەوڵە دادەندرێت.جگە لەوەش لە کورتمەودا قازانجى گرێبەستى بونیادنانى بۆ دەگەڕێتەوە، لە درێژمەوداش بەڵێنى یەکخستنى ئابوورى لەگەڵ بازاڕەکانى ئەوروپا و جیهان بەدەست دەهێنێت، ئەو رێگە پێشنیارکراوە لە باکوورەوە بۆ باشوور لە سنوورەکانى تورکیا ـ عێراقەوە بۆ کەنداوى عەرەبى بەى واتایەکى دیکە بڕێنى پردى وشکانییە لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا، کە یارمەتیدەرى ئێران بوو بۆ گەیاندنى چەک بوو بە سووریا و حزبووڵڵا و حەماس، لە سایەى ئەو دیمەنە ستراتیژییە ناوچەیەى ئێستا پێویستە لەسەر واشنتن بیر لە پاڵپشتى ئەو پڕۆژەیە و پلانى فوانترکردنى بازانەکانى ئەنقەرە لە عێراق بدات، کە خزمەتى ئامانجى سەرەکى دەکات کە خۆى لە هاوسەنگى هەژموونى ئێران دەبێنەوە.

هەموو ئەو هەوڵانە کاریگەرى لەسەر ئەوە دەبێت کە لە سووریاى دراوسێ روودەدات، کە گۆڕەپانێکى دیکەى سەرەکى ململانێى تورکیا ــ ئێرانە، ئەگەر ئەنقەرە و واشنتن گەیشتنە رێککەوتن سەبارەت بە داهاتوورى رۆژهەڵاتى سووریا وەک لە بەشى یەکەم روونمان کردۆتەوە، بە دڵنیاییەوە ئێران هەنگاو دەگرێتەبەر بۆ پاشەکشەکردن بە ستراتیژیەتى تورکیا کە لە هیلالى بەپیت* خۆى دەبێنیتەوە، جگە لەوەش ئێران فشار دەکاتە سەر بەشار ئەسەد هەر رێککەوتنێکى فراوان لەگەڵ ئەنقەرە رەت بکاتەوە، دەکرێت تاران بۆ درووستکردنى بەربەست لەبەردەم پلانى تورکیا دژ بە پارتى کرێکاران سوود بە پەیوەندییە درێژمەوداکانى لەگەڵ یەکێتى نیشتیمانى کوردستان وەربگرێت.

هەروەک ئێران دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ بەغدا بۆ پەکخستنى سیاسى رێگەى گەشە بەکاربهێنێت، یا لە رێگەى سستکردنى بونیادنانى، یا بە دواخستنى جێبەجێکردنى ئەو پڕۆژەیە، بە هەمان شێوە ئەگەر هەیە گرووپە چەکدارەکانى شیعەى نزیک لەخۆى بەکاربهێنێت بۆ فشارى سیاسى و هێرش بۆ سەر لایەنە کاراکانى تورکیا، لەوانەش پارتى دیموکراتى کوردستان و گرووپە جۆراوجۆرەکانى پاڵپشتى رێگەى گەشە دەکەن. لە میانەى هاوکارى تورکیا بۆ بەرەنگاربوونەوەى ئەو جووڵانە، حکومەتى ئەمەریکا تواناى بەدەستهێنانى چەند ئامانجێکى فراوانترى هەیە لە بەهێزکردنى کێبرکێى هێزەکانى (هیلالى بە پیت) دەست پێ دەکات (لەم رووەوەى کە ئەنقەرە هاوپەیمانێکى سرووشتى ئەمەریکایە دژ بە تاران و هاوبەشێکى جێگەى بایەخە لەگەڵ رووسیا، کە دەروازەى هەماهەنگى دوولایەنەى کردۆتەوە، کە بەرووپێشچونەکانى ئەم دوایەى ئەمەریکا ــ تورکیاى لێ لەدایکبووە) بە نموونە رەوانەکردنى فڕۆکەى ئێف 16 بۆ ئەنقەرە، بەرانبەر رازەمەندى وەرگرتنى سوید لە هاوپەیمانى ناتۆ.

* هیلالى بە پیت: زاراوەیەکى جوگرافییە جیمس هێنرى، زاناى شوێنەوارى ئەمەریکا بۆ حەوزى رووبارى دیجلە و فورات و بەشێک لە کەناراوەکانى شام بەکارى دەهێنێت

سەرچاوە: پەیانگەی واشنتن