Nuce Logo

نووسینى: محەمەد عیزەت

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

ساڵانێکە تورکیا لە ئەفریقیا سەرقاڵى فراوانکردنى هەژموونى خۆیەتى، بۆ ئەو مەبەستەش چەندین رێگەى بەکارهێناوە، سەبارەت بە ئاستى پەیوەندییەکان رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆک کۆمارى تورکیا دەڵێت، "پەیوەندییەكانی توركیا و ئەفریقیا گەیشتۆتە ئاستێك بە خەیاڵ دانەدەهات"

كاتێك ژەنەراڵ سانى كاچی، ئەمینداریی گشتی وەزارەتی بەرگریى نەیجیریا لە (2025) لە پێشەنگای نێودەوڵەتی پیشەسازیی بەرگریی لە توركیا دەگەڕا، رۆژنامەنووسێکی فەرەنسی چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ئەنجام دەدات، لەو دیدارە بەو رۆژنامەنووسە دەڵێت، من لێرە لە توركیام، چونكە توركیا بۆ وڵاتەكەم زۆر گرنگە، پاشان رۆژنامەنووسەكە لێی دەپرسێتەوە، ئەی چی دەربارەی فەرەنسا دەڵێیت؟ ئەویش وەڵامێكی ئامادە و خێرای دەداتەوە و دەڵێت، نا نەخێر ئێمە گرنگی بە فەرەنسا نادەین.

كاردانەوەی ئەو ژەنەڕاڵە نەیجیریە ئاستی ئامادەیی و بەهێزی تورکیا لە ئەفریقیا دەردەخات، تا ئەو ئاستە هەژموونێکی گەورەی بەدەست هێناوە، کە لە هەندێك كاتدا بەسەر هەژموونی هێزە كلاسیكییەكانی ناو ئەو كیشوەرە زاڵ دەبێت، ئەوەی تا ئێستا روونە توركیا خواستی قووڵكردنەوەی هەژموونی لە ناو ئەفریقیادا هەیە، لە كانوونی دووەمی ئەمساڵ، ئیبراهیم كاڵن، بەڕێوبەری دەزگای هەواڵگریی توركیا جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، توركیا بایەخی گەورە بە ئەفریقیا دەدات. ئەوەش لە كاتێدا كێبڕكێی ستراتیژیی هەیە، كاڵن بە شانازییەوە باسی لە دەزگای هەواڵگریی وڵاتەکەى كرد، كە گواستتەوەی چالاكییەكانی بۆ ئەو كیشوەرە بۆتە جێگەی بایەخی چەندین وڵات. پاڵپشتی تورکیا لە سەقامگیریی لیبیاوە دەستی پێكرد، تا دەگات بە بەشداریی لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە سۆماڵ. كاڵن دەشڵێت، دیپلۆماسیەتی هەواڵگریی توركی لە چاد و نەیجەرەوە بۆ كینیا و تەنزانیا چالاكیەكانی بەرهەمداربووە.

لە واقیعدا بایەخی توركیا بە ئەفریقیا تازە دەستی پێنەكردووە، بەڵكو ئەوەی ئەمڕۆ لەو كیشوەرە دەیچنەوە، بەرهەمی ئەو سیاسەتە فرەلایەنەیەی تێكەڵكردنی هێزی توند و هێزی نەرمە، كە توركیا دوو دەیەیە پەیڕەوی دەكات، ئەوە سیاسەتێکە گوتارێک پەیڕەودەکات و ئایدۆلۆژیا یەکى بنیاد ناوە، لەوانەی دیكە جیای دەكاتەوە. چیرۆكی سەركەوتنی توركیا لە ئەفریقیا، تەنیا  گرنگدان نییە، لەبەر ئەوەى لەم دواییە گەشەی كردووە و دەزگا راگەیاندنەكانی رۆژئاوا بەتایبەت ــ راگەیاندنەكانی فەرەنسا ــ دەستیان بە باسكردنی قووڵبوونەوەی توركیا لە ناوچەی پێشووی هەژموونی فەرەنسا كردووە، لەوەش گرنگتر لەو چیرۆكە ئەوەیە بەراورد بە ركابەرەكانی سەرەڕای كەمی سەرچاوە داراییەكانی، بەڵام توركیا توانی سەركەوتن بەدەست بهێنێت.

توركیا چی لە ئەفریقیا بەدەست هێناوە؟

كیشوەری ئەفریقیا بۆتە جێگەی کێبڕکێ و چاوتێبڕینی زۆرێك لە هێزە جیهانییەكان، یەكەم ئەو كیشوەرە یەدەگی گەورەی نەوت و گاز و سامانی ژێر زەویی و مادەی خامی سەرەكی بۆ بەرهەمهێنانی پیشەسازیی وەك، كۆبالت و زێر و ئەڵماسی تێدایە، دووەم ئەو كیشوەرە بازاڕێكی نموونەیی هەیە، كە ژمارەی دانیشتوانی دەگاتە یەك ملیار و (400) ملیۆن كەس.

لەوە گرنگتر قەبارەی بازاڕی ئەفریقیا بەهۆی گەشەی دانیشتوانی بەردەوام ڕێژەی كڕین لە لایەن چینی مامناوەندوە بەرزدەبێتەوە، ئەوەش وایكردووە زۆرێك لە كۆمپانیا جیهانییەكان ستراتیژیی خۆیان لەسەر خۆگونجان لەگەڵ بازاڕی ئەفریقیا بنیادبنێن.

لەو چوارچێوەیە یەكێك لە گرنگترین ئامانجەكانی توركیا ئامادەییەتی لە ئەفریقیا، لە پاڵ پێگەی سیاسی نێودەوڵەتی، كردنەوەی بازاڕەكانی ئەفریقیایە بۆ بەرهەمەكانی، بەگوێرەی ئاژانسی هەواڵی بەریتانیا لە (10) ساڵی یەكەمی هەزارەی نوێ ئابووری توركیا بە بەردەوامی گەشەی كردووە، بەدوای بازاڕە نوێكاندا گەڕاوە، بازاڕی ئەفریقیا دەرفەتێكی پڕ قازانجی بۆ هەناردەكاران و بزنسمانانى تورك رەخساندووە.

ئاژانسی دۆچەفیلەی ئەڵمانی ئاماژە بەوە دەكات، وەبەرهێنەرانی تورك چینێكی زۆری گەنجانیان لە ئەفریقیا بۆخۆیان راكێشاوە، ئەوەش بۆتە هۆی زیادبوونی داواكاریی كاڵای توركی. هەژموونی گەورەی توركیا لە ئەفریقیا ئەو ئامانجەی دەستەبەركردووە، لە دوو دەیەی رابروو ئاڵوگۆڕی بازرگانی دوولایەنەی نێوان وڵاتانی ئەفریقیا و توركیا  لە (2003 بۆ كۆتایی 2024) لە پێنج ملیار و (400) ملیۆن دۆلارەوە،  گەیشتە (37) ملیار دۆلار.

ئەو فراوانبوونە ئابوورییەی توركیا لە ئەفریقیا گەیشتە ئاستێك وەبەرهێنەرە فەرەنسییەكان نیگەران بکات، سۆفی ڤیدۆس ڤیكا، جێگریی سەرۆكیی كۆمەڵەی (ڤیکا)ی فەرەنسی، دەڵێت، توركەكان بە چڕی لە ئەفریقیا هەن، لەئەنجامی ئەوەش كۆمپانیا فەرەنسیەكان بەشێك لە پشكی خۆیان لە بازاڕەكانی ئەو كیشوەرە لە دەستداوە.

فرانسۆ جای، سەرۆكی جێبەجێكاریی كۆمپانیای ئیبانۆی فەرەنسی زانیاری دەڵێت، توركەكان زۆر بەخێرایی لە ئەفریقیا كاردەكەن، كوالێتی بەرهەمەكانیان زۆر لە كوالێتی كاڵا چینییەكان بەرزترە، لە لایەكی دیكەوە جان دۆلاك، سەرۆكی كۆمپانیای "دۆلاك"ی فەرەنسی  بە پێویستی دەزانێت، فەرەنسییەكان بەرانبەر ئەو وڵاتانە بەخۆیان دابچنەوە، چونكە ئەوان پێیانوایە كۆنتڕۆڵی بازاڕەكانیان كردووە، بەڵام خەڵكانی دیكە لەو بازاڕانە ــ كە بە دیارییكراوی مەبەست ــ توركەكانە، بە كردەیی ئێمەیان تێپەڕاندووە.

كیشوەری ئەفریقیا بۆتە ئامانجی لەپێشینەی دیپلۆماسیەتی توركی.

لە لایەكی دیكەوە ئامادەیی توركیا لە كیشوەری ئەفریقیا گەیشتە بوارە زیندووەكان، كۆمپانیای نەوتی سەربەحكومەتی توركیا لەگەڵ دەستەی سۆماڵ بۆ نەوت و سامانی ژێرزەوی لە ناوەڕاستی ساڵی رابردوو رێككەوتنێكی واژۆكردووە، بەشێک لەو رێككەوتنە دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە ناوچەكانی سۆماڵ، كە رووبەڕەكەی (16) هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، شایەنی باسە چەند ساڵێك پێش ئێستا چاد خواستی خۆی بۆ بەشداری كۆمپانیاكانی توركیا لە دەرهێنانی نەوت لەسەر خاكی وڵاتەكەی راگەیاند.

لە بواری هەناردەی سەربازیی لە ماوەی رابردوو رۆژنامەكانی رۆژئاوا باسیان لە سەركەوتنی توركیا لە كردنەوەی گەورەی بازاڕەكانی ئەفریقیا بۆ پیشەسازیی پێشكەوتووی سەربازیی كردووە، لە نێوان (2015 بۆ 2021) رێژەی هەناردەی پیشەسازیی بەرگریی توركیا بۆ ئەفریقیا گەیشتۆتە لە (653%). بەگوێرەی داتاكانی پەیمانگەی ستۆكهۆڵم  بۆ ئاشتی (SIPRI) لە (2024) توركیا هاتۆتە پلەى سێیەم، بۆتە سەرچاوەی دابینکردنى چەك لە رۆژئاوای ئەفریقیا، ژمارەى ئەو وڵاتانە گەیشتۆتە (18) وڵاتی ئەفریقیا کە درۆنی توركییان كڕیووە، درۆنی “بەیرەکدار تی بی 2” زۆرترین خواستی لەو كیشوەرە لەسەرە، ئەوەش لەبەر خێرایی و نەرمی توركیایە لە رادەستكردن و ئاسانی كارپێكردنیەتی.

بەهەمان شێوە توركیا توانیوەتی لایەنی سەربازیی خۆی لەناو ئەو كیشوەرە فراوان بكات، لە مانگی ئەیلولی (2017) بنكەی سەربازیی "توركسۆم"ی لە مەقدیشۆ لە سۆماڵ دامەزراند، بۆ ئەوەی ببێتە گەورەترین بنكەی سەربازیی توركیا لە دەرەوەی وڵاتەکەى، ئامانج لێی شیاندنی سوپای سۆماڵ بوو، بوونی ئەو بنكە سەربازییە توركیای كردووە بە یاریكەرێكی گرنگی سەربازیی لە ناوچەیەك كە مەترسیدارترین ناوچە و ئاڵۆزترینە، چەندین ساڵە ناوچەی (شاخى ئەفریقی) بۆتە شوێنی ململانێ، ئێستا بوونی توركیا لەو ناوچە هەستیارە، تەنیا لە رووی سیاسی و ئابوورییەوە نییە، بەڵكو لە رووی سەربازییشەوەیە.

ئیسلام بەردی بناغەی هێزی نەرم

شای گال، راوێژكاریی پێشوو لە حكومەتی ئیسرائیل دەڵێت، لە هەموو ئەفریقیا جێپەنجەی توركیا بەسەر بەندەر و فڕۆكەخانە و نەخۆشخانەكانەوە دیارە، ئەو گرێبەستانە تەنیا رێككەوتنی بازرگانی نین، بەڵكوو پێگەی ئەنقەرە لە پێكهاتەی نیشتیمانی ناو ئەو كیشوەرە قووڵ دەكاتەوە.

بە درێژایی دوو دەیە بە ئارامگریی و كۆشش توركیا بە چەندین ئامراز هەژموونی خۆی لە ئەفریقیا بەهێز كرد، ئەو رۆڵەی هێزی نەرم بینیوویەتی لەو بوارەدا، لەوانەیە بایەخەكەی لە هێزی توند كەمتر نەبێت، كلتوور و هونەر و هاوكاریی مرۆیی بۆ توركیا دەوازەی گرنگن بۆئەوەی  جێگە پێی خۆی لەنێوان ركابەرە گەورەكان بكاتەوە، یەكێك لە دیارترین ئەو كارتانەی توركیا پێی چووە ناو گۆڕەپانی ئەفریقیا ئاینی ئیسلام بوو، موسڵمانان نیوەی رێژەی دانیشتوان ئەو کیشوەرە پێكدەهێن، ناسنامە رۆڵی گرنگ دەبینێت، ئەنقەرە خۆی وەك هاوبەشێكی پێشكەوتوو نیشان دەدا كە لەو كیشوەرە  هاوكاریی موسڵمانان دەكات، لە هەمانكاتدا پاڵپشتی ئیسلامیی میانڕەو دەكات، بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی و تیرۆ پاڵپشتی حكومەتەكان دەكات.

لە (2005) كە توركیا دەستی بە پلانی زیادبوونی ئامادەیی خۆی لە ئەفریقیا كردووە، دامەزراوەی سەرۆكایەتی كاروباریی ئایینی توركی كە بە "دیانەت" ناسراوە، سەربە سەرۆكایەتی كۆمارى تورکیایە، ئامرازێكى كاریگەرە لە ئامرازەكانی هێزی نەرمی توركی، لەو كیشوەرە چاودێری كۆنفڕاسی پیاوانی ئاینی دەكات، هەروەها چەندین مزگەوتی لە جیبۆتی و بۆركینا فاسۆ و غانا و مالی و چاد دروستكردووە، لە پاڵ ئەوانەشدا لە رێگەی کارە خێرخوازییەكانی بیری ئاوی هەڵكەندوە و وزەی خۆری لە وڵاتانی ئەفریقیا دابین کردووە، ئەوە جگە لە پێشوازیی ژمارەیەكی زۆر لە قوتابیانی ئەفریقیا لە "قوتابخانەكانی ئامادەكردنی  ئیمامەت لە توركیا" قوتابی وەرگرتووە، بۆ ئەوەی دوای گەڕانەوەیان ببن بە زانا و پێشەوای ئاینی لە وڵاتەكانیان، دیانەتی توركی كاری لەسەر وەرگێڕانی قورئان و كتێبە فقهییەكانی كردووە، لە زۆرینەی وڵاتانی ئەفریقیا دابەشی دەكات.

لە واقیعدا چالاكییەكانی دیانەت لە هەموو ئەفریقیا هەیە، ئەوەش بەگوێرەی ئەو بەرپرسیارێیتیەی کە هەیە، وڵاتانی ئەفریقیا پێشوازیی لێدەكەن، چونكە چالاكی تەبشیریان ئەنجام نەدەدا، بەڵكو خزمەتگوزاریی پێشكەشی موسڵمانانی ئەو وڵاتە دەكات، لە جەژنەكان هاوكاریی و مرۆیی و گۆشتی قوربانی بەسەر هەژاران دابەش دەكات، قوتابخانەی قورئان و مزگەوت لەو ناوچانە درووست دەكات، گەورەترین مزگەوتی لە ئەكرای پایتەختی غانا درووستكردووە، كە دووەم گەورەترین مزگەوتە لە رۆژئاوای ئەفریقیا، لە جیبۆتی هاوكاری گەورەترین مزگەوت دەكات، توركیا سوورە لەسەر ئەوەی ئەو مزگەوتانە لەسەر شێوازیی مزگەوتەكانی سەردەمى عوسمانیەکان بێت.

لە پاڵ هەموو ئەوانە ئاژانسی هاریكاریی و هەماهەنگی توركی (تیكا) كاری خێرخوازیی دەكات، بەتایبەت هاوكاریی دارایی پێشكەش بە نەخۆشخانە و قوتابخانەكان دەكات، ئەو ئاژانسە باڵێكی فەرمی دەوڵەتی توركیایە لە بواریی هاوكاریی پەرەپێدان كاردەكات، نووسینگەی لە (22) وڵاتی ئەفریقیا هەیە، لە ماوەى (15) ساڵدا لەو كیشوەرە سەرپەرشتی حەوت هەزار پڕۆگرامی هاریكاریی كردووە.

• دامەزراوەی كاروباریی ئاینی توركیا "دیانەت" لە نەجامینا لە چاد لە (15)ی ئاداری (2026) هاوكاریی مرۆیی بەسەر خێزانە هەژارەكان دابەش دەكات.

ئێستا دامەزراوەی مەعاریف كە لقێكی فێركردنی فەرمییە لە توركیا لە زیاتر لە (20) وڵاتی ئەفریقیا كاردەكات، قوتابخانەكانی پڕۆگرام و زمانی توركی تێدا دەخوێندرێت.دامەزراوەی مەعاریف دامەزراوەیەكی حكومییە لە (2016) دامەزراوە، وەك ئامرازێك لە ئامرازەكانی هێزی نەرم لە دەرەوە بایەخ بە بڵاوكردنەوەی پەروەردە و فێربوونى توركیا دەدات، ئەو دامەزراوەیە هەندێك قوتابی ئەفریقیا داوەت دەكات بۆ ئەوەی لە توركیا بەردەوامی خوێندن بدەن، ئامانج لێی درووستكردنی نوخبەی داهاتووە كە لەگەڵ ئەنقەرە خاوەن پەیوەندییەكی بەهێز بن.

لەسەر ئاستی دیپلۆماسی پەیوەندییەكانی توركیا و ئەفریقیا لە دوو دەیەی رابردوو گۆڕانکاریى گەورەى كردووە، هیچ بەڵگەیەك لەوە بەهێزتر نییە، ژمارەی باڵیۆزخانەكانی توركیا لەو كیشوەرە لە (2002)  تاوەكوو (2023) لە (12) باڵیۆزخانە بۆ (44) باڵیۆزخانە بەرزبۆتەوە، بەگوێرەی دەستەی رادیۆی بەریتانیا ئەو ژمارەی توركیا لە ئەمەریكا (49 باڵیۆزخانە) و فەرەنسا (46) باڵیۆزخانە نزیك دەبێتەوە، ئەگەرچی ئەوەش لە چین كەمترە، چونكە چین (53) باڵیۆزخانەی هەیە.ئەوەی لێرەدا شایەنی باسكردنە ئامانجی ئەردۆغان ئەوەیە لە ماوەیەكی نزیك ژمارەی باڵیۆزخانەكانی بگەینێتە (50) باڵیۆزخانە.

بە پێچەوانەی باڵیۆزخانەكان لە (2005)وە گەشتە ئاسمانییەكانی نێوان توركیا و كیشوەری ئەفریقیا لە هێڵە ئاسمانییەكانی توركیا بە نزیكەی (1140%) زیادی كردووە، ئەنقەرە سوورە لەسەر ئەوەی لە ئاستی باڵا سەردانەكانی بۆ ئەو كیشوەرە بەرزتربكاتەوە، لای كەمی ساڵی جارێك سەردانێك بكرێت، هەروەك توركیا دیپلۆماتكارانەكانی ئەفریقیا لە ئەنقەرە مەشق پێدەكات، ئەوەش كارێكە بە فێركردن و زەمالەی خوێندن دەچێت، كە بەشداریی لە درووستكردنی نوخبەیەكی سیاسی لە داهاتوو دەبێت، پەیوەندی بەهێزیان لەگەڵ توركیا دەبێت، بە نموونە لە (15) ساڵی رابردوو توركیا مەشقی بە (80) دیپلۆماتكاری سۆماڵ كردووە.

لوتكەی هێزی نەرمی توركیا لە ئەفریقیا ئەو كاریگەرییە كلتوورییەیە كە دراما توركییەكان جێیان هێشتووە، لە هەموو كیشوەری ئەفریقیا كاریگەری گەورەی هەیە، دامەزراوەی رادیۆ و تەلەفیزیۆی توركی (تی ئاڕ تی) لە (2023) كەناڵی (تی ئاڕ تی ئەفریقی) كردەوە، كە بەرنامەكانی بە چوار زمان پێشكەش دەكات، ئینگلیزیی و فەرەنسا و هوسا و سەواحلی، ئەوەش بایەخی توركیایە بە كێبڕكێی لە بواری راگەیاندن لەو كیشوەرە.

چەك و سەركەوتنەكان و هێزی توند 

لە كۆتاییەكانی ساڵی (2019) هێزەكانی خەلیفە حەفتەر لە تەرابلس نزیك بوونەوە، لەو كاتەدا توركیا بۆ رزگاركردنی حكومەتی نیشتیمانی دەستوەردان دەكات، دەستوەردانی توركیا لە رێگەی راوێژكارانی سەربازیی و درۆن و هاوكاریی سەربازیی بوو، لەگەڵ هاتنی ساڵی (2020) هێرشەكانی خەلیفە حەفتەر بۆ سەر پایتەخت شكستیان هێنا، ئەو دەستوەردانە سەركەوتوو بوو، بەهۆی هاوكارییەكانی توركیا حكومەتی نیشتیمانی لیبیا رەگداكوتراو دەركەوت. 

لە پایزی (2020) جەنگی ئازەربایجان و ئەرمینا هەڵگیرسا، ماوەی (44) رۆژ بەردەوام بوو، بە هاوكاریی سیاسی و سەربازیی توركیا ئازەربایجان توانی سەركەوتنی گەورە بەدەست بهێنێت، سوپای ئازەربایجان درۆنی پێشكەوتووی توركیای بەكارهێنا. دوای چەندین ساڵ كە خەڵكێكی زۆر پێیان وابوو شۆڕشی سووریا سەرناكەوێت، لە هەشتی كانوونی یەكەمی (2024) شۆڕشگێڕانی سووریا كە لە لایەن توركیاوە پاڵپشتی دەكران، حكومەتی بەشار ئەسەدیان رووخاند.

هەموو ئەوانە كاریگەرییان لەسەر بنیادنانی وێنەی توركیا هەبوو كە وڵاتێكی بەهێزە، دەتوانێت پاڵپشتی هاوپەیمانەکانی بكات، خاوەن هێزی سەربازیی و چەكی پێشكەوتووە، دەتوانێت ئاراستەی جەنگەكان بگۆڕێت، ئەوە جگە لەوەی توركیا دووەم گەورەترین سوپایە لەناو هاوپەیمانی ناتۆ، بەشداری توركیا لە رووبەڕووبوونەوەی مەترسی گرووپە چەكدارەكان بە هەموو جۆرەكانی كاریگەری لەسەر زیادبوونی هەژموونی توركیا لە ئەفریقیا هەیە، بۆ سەركەوتن لەو جەنگانەی دژ بەو گرووپانە پێویستیان بە تەكنەلۆژیای پێشكەوتووی سەربازیی هەبوو.

لە پاڵ ئەوانەشدا ئەوەی وێنەی توركیاى وەك هاوبەشێكی خاوەن توانا بەهێز كردووە، دەتوانێت پاڵپشتی هاوپەیمانەكانی بكات، ئەویش بوونی گەورەی سەربازییە لە دەرەوەی سنوورەكانی خۆى، تورکیا وڵاتێكە لە سێ كیشوەر و زیاتر لە (12) وڵات بوونی سەربازیی هەیە.

توركیا درۆنی بە بۆركینا فاسۆ و مالی و تۆگۆ و نەیجەر و سوودان فرۆشتووە، ئەوانە وڵاتی ناوچەی بیابانی گەورەن، یان لەگەڵی هاوسنوورن، لەگەڵ گرووپە توندڕەوەكان جوونەتە جەنگێكی فراوان، ئەو ئاڵوگۆڕە خزمەتی دوولایەنە دەكات، لە لایەك توركیا پێویستی بە درووستكردنی بازاڕێكە بۆ چەكەكانی و خۆی وەك هاوبەشێك لە جەنگ لە دژی گرووپە توندڕەوەكان دەربخات، لە هەمانكاتدا خۆی وەك نوێنەرایەتی ئیسلامیی میانڕەو دەربخات، لە لایەكی دیكەوە وڵاتانی ئەفریقیا پێویستیان بە تەكنەلۆژیا و چەك هەیە كە لە نرخدا زۆر گران نەبێت و پێشى رووبەڕووی مەترسییەكانی دژیان ببنەوە، سەرەڕای ئەوەش كۆمپانیا ئەمنییەكانی توركیا بە تایبەت لەوانە كۆمپانیای "سادات" بۆ راوێژكاریی بەرگریی نێودەوڵەتی لە نۆ وڵاتی ئەفریقیا چالاكی هەیە و خزمەتگوزاریی مەشق و راوێژكاریی سەربازیی پێشكەش دەكات.

درۆنی توركی لە رووی لە دەزگاکانى راگەیاندن برەوێكی زۆری پێدەدرێت و بە ئەرێنی باس دەكرێت، لە بۆركینا فاسۆ و نەیجەر رادەستكردنی وەك سیمبولی سەروەریی نیشتیمانی و چەكداركردنی نوێ وێنا دەكرێت، دوور لە قۆستنەوەی فەرەنسی كە ناوبانگێكی خراپی هەیە، بە نموونە كەناڵی تەلەفیزیۆنی فەرمی مالی ئاماژە بە كارایی درۆنی توركی لە بە ئامانجگرتنی تیرۆرستانی وڵاتەكەی دەكات.

پەندوەرگرتن لە ئەزموونى فەرەنسا

كاتێك توركیا دەستی بە هەنگاونان بۆ بەهێزكردنی هەژموونی خۆی لە ئەفریقیا كرد، لە ئەفریقیا بەهۆی ناوبانگیانەوە چەندین وڵاتی كێبڕكێ تووشی نەهامەتی ببوون، لە كاتێكدا توركیا یاریكەرێكی نوێی بێ خاوەن رابردووى داگیركاریی بوو، ئەنقەرە زۆر بە لێهاتوویی ئەوەی قۆستەوە.

بە نموونە ئیسرائیل بەهۆی چەكفرۆشتنی بە رواندا لە ماوەی كۆمەڵكوژی، رابردووێكی توندوتیژیی لەگەڵ ئەفریقییەكان هەیە، سەرەڕای پڕۆگرامی سیخوڕی، "بیگاسوس" كە چەندین سیستەمی ئەفریقیا بۆ سیخوڕی دژ بە نەیارە سیاسییەكان كڕیان. فەرەنسا هەستێكی دوژمنكارانەی لەو كیشوەرە هەیە، بە درێژایی ساڵانی پێشوو لە پاڵ رابردووی داگیركاریی ئەو هەستە بەهێز دەبوو، لە كاتێدا چەندین ساڵ بوو وەك وڵاتێك سەیری چین دەكرا، كە لە رێگەی "تەڵەی قەرزەكانە"وە، وادەكات وڵاتانی ئەفریقیا لە سەرمایەى سەرەكی خۆیان تووشی هەڕەشەی سازشكردن ببنەوە.

ئەوەش واتای ئەوە نییە بەهیچ شێوەیەك بە گومانەوە سەیری توركیا نەكراوە، بەڵام هەستیاربیەكە بەو ئاستە نەبوو، ئامادەبوونی توركیا لەو كیشوەرە نوێ بوو، بۆیە توانى رووێكی نوێ نیشان بدات، لە هەڵەی كاراكتەرەكانی دیكە پەند وەربگرێت، رابردووێكی داگیركاریی نزیكی نەبوو، وەك فەرەنسا هەستیاری درووست بكات، وەك ئیسرائیل لە پێشێلكاریی فراوان نەگلابوو.

توركیا زۆر بە هەستیاریەكی پڕبایەخەوە رووێكی جیاوازیی لە ئەفریقیا نیشان دا، بە كردەیی ساڵى (2011) سەرەتای چوونی توركیایە بۆ ئەفریقیا، سەرەتایەكە خاڵی دەستپێكی نوێیە بۆ داڕشتنی گێڕانەوەیەكی ئەرێنی سەبارەت بە رۆڵی ئەفریقیا، ئەوەش لە كاتێكدا بوو زۆربەی هێزەكانی رۆژئاوا دەستبەرداری سۆماڵ ببوون، بە وڵاتێكی تەواو شكستخواردییان دەبینی، كە كەوتۆتە ژێرباری قەیرانەكان، برسێتی بڵاوەی كردبوو، گرووپی حەرەكەی شەبابی سەر بە قاعیدە رووبەڕێكی فراوانی لە باشووری ئەو وڵاتەى داگیركردبوو، توركیا چووە سۆماڵ و هاوکاریى پێكەشی مەقدشیۆ كرد.

توركیا گەیشت بەو ئەنجامەی چوونی بۆ سۆماڵی باشترین دەستپێكە بۆ چوونە كیشوەری ئەفریقیا، لە ماوەی دوو دەیە یەكەم سەرۆك وڵاتی دەرەوەی ئەفریقیا بوو سەردانی مەقدیشۆ بكات، بەڵێنی پێشكەشكردنی بڕی (200) ملیۆن دۆلار هاوكاریی مرۆیی پێدان، دووبارە باڵیۆزخانەکەی لەو وڵاتە كردووە، بە پێچەوانەی وڵاتانی رۆژئاوا هێڵی ئاسمانی توركیا یەكەم گەشتی دەرەوەی ئەفریقیای بۆ سۆماڵ دەست پێكرد.

گرەوەكەی ئەردۆغان لەو وڵاتە عەرەبیە ئەفریقییە هەژارە زۆر بەخێرایی دەركەوت، هێزەكانی سۆماڵ لە (2014) ناوچەیەكی فراوانی خاكی سۆماڵیان لەدەستی رێكخراوی قاعیدە ئازاد كرد، هاوكاریی هێزەكانی یەكێتی ئەفریقیا (ئەمیسۆم)ی كرد، دوای ئەوە توركیا بەندەر و فڕۆكەخانەی مەقدیشۆی ئاوەدان كردەوە، نەخۆشخانەیەكی گەورەی لە پایتەختی سۆماڵ درووستكرد.

ئەو سەركەوتنە لە سۆماڵ ئەنقەرەی بەهێزكرد، بۆ ئەوەی چوونی رووێكی نوێ بۆ ناو ئەو كیشوەرە نیشان بدات، رووێك زۆر بە وردی نەخشەی بۆ كێشاوە، بۆ ئەوەی بڵێت، توركیا وڵاتێكە دەیەوێت پەیوەندییەكانى لەگەڵ ئەفریقیا لەسەر بنەمای ئاڵوگۆڕیی هاوبەش بێت بۆ بەرژەوەندییەكان، نەك وەك وڵاتانی دیكە كە دەیانەوێت ئەفریقیا بقۆزنەوە، ئەو رووە رۆڵی گەورەی لە كردنەوەی دەرگا داخراوەكانى بەردەم هەژموونی توركیا لە ئەفریقیا هەبوو.

توركیا تەنیا بەوەندە وازی نەهێنا وانەیەك لە فەرەنسا فێر بێت لە سووربوونی لەسەر هاوبەشی بنیادنراو لەسەر رێزی دوو لایەنە كە قازانجی هەردوولای لەخۆی گرتووە، بەڵكو سوودی لە هەستی دوژمنكارانەی دژ بە پاریس لە وڵاتانی ئەفریقیا وەرگرت، سەكۆ توركییە ئاراستەكراوەكانی بۆ ئەفریقیا رەخنەی توندیان لە رۆڵی فەرەنسا لەو كیشوەرە دەگرت، بە نموونە لە ناوچەی بیابانی گەورە لەو كاتەوەی هێزەكانی فەرەنسا لە مالی و بۆركینا فاسۆ و نەیجەرەوە كشانەوە، هەستی دژایەتی نەتەوەیی بەرانبەر پاریس زیادی كردووە، توركیا توانیویەتی بەشێك لەو بۆشایەی فەرەنسا جێیهێشتووە پڕی بكاتەوە، خۆی وەك هاوبەشێك نیشان دەدات كە رێزی سەروەریی ئەو وڵاتە دەگرێت و گوتارێكی دژە داگیركاریی پەیڕەو دەكات.

بە نموونە لە (2022) کاتێک وڵاتی مالی پەیوەندییەكان لەگەڵ فەرەنسا تێكچوون، هێزەكانی فەرەنسا ئەو وڵاتەیان جێهێشت، دواتر توركیا شاندێكی بۆ باماكۆ رەوانەكرد، دوای چەند هەفتەیەكی كەم توركیا درۆنی “بەیرەکدار تی بی 2" رادەست كردن. تەنانەت هەڵسكەوتووى توركیا لە رووسیای هاوپەیمانی نوێ و لەوانەش گرنگتر بۆ وڵاتانی ساحل جیابوو، كە كۆتایی بە فەرەنسا هێنا، كە بە بەرژەوەندی ئابووریی راستەوخۆی وەك كۆنتڕۆڵكردنی كانەكان و سەرچاوە كانزاییەكان پاڵپشتی دەكردن.

توركیا خۆی وەك بەشێك لە باشووری جیهانی حیساب دەكرد، كە باڵادەستی داگیركاریی رەت دەكاتەوە، لە رەخنەگرتن لە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان وڵاتان بەشداربوو كە ئەو كیشوەرەیان پەراوێزخستبوو، هەروەك جەختی لەسەر رێزگرتن لە سەروەریی وڵاتانی ئەفریقیا دەكردەوە، هاوكاریی دارایی توركیا بۆ وڵاتانی ئەفریقیا نەدەچووە ژێر ئەو مەرجانەی وڵاتان و رێكخراوە رۆژئاواییەكان دەیانسەپاند.

خاڵی گڕگرتوو... توركیا و ئیسرائیل

مانگی شوباتی ئەمساڵ "تایمز ئۆف ئیسرائیل" بابەتێكی عەبدی عەلی بەرخاد، کە بە جوداخوازێكی توندی سۆماڵیلاند ناسراوە بڵاوکردەوە، ئەو نووسەرە پێیوایە توركیا لە رێگەی چەكداركردنی سۆماڵ ململانێ لە شاخى ئەفریقی درووست دەكات، كردویەتی بە دووژمنێكی مەترسیدار و ناوی ناوە كۆماری سۆماڵیلاند، ئەو نووسەرە لە رێگەی ئەو رۆژنامە ئیسرائیلییە هانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەدات درك بەو رۆڵە دوژمنكارییە بكەن كە توركیا لە رێگەی پاڵپشتی سەربازیی دژ بە سۆماڵیلاند هەیەتى، پاڵپشتی دارایی و سەربازیی مەقدیشۆ دەكات.

لەكۆتایی ساڵی رابردوو بنیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل بە فەرمی دانی بەسەربەخۆیی سۆماڵیلاند دانا، وەك وڵاتێكی سەربەخۆی خاوەن سەروەری ناساندى، بەوەش ئیسرائیل بووە یەكەم وڵات لە نەتەوە یەكگرتووەكان دانی بە سەربەخۆیی سۆماڵیلاند دانا، دوای ئەو بڕیارە زۆربەی وڵاتان سەركۆنەی ئەو بڕیارەیان كرد، لە سەرووی هەموویانەوە میسر و توركیا و سعوویە و ئەنجوومەنی هاریكاریی وڵاتانی كەنداو و یەكێتی ئەفریقیا. 

شایەنی باسە عەبدورەحمان محەمەد عەبدوڵڵا پێشوازیی لە وەبەرهێنانی ئیسرائیلی بۆ وڵاتەكەی كرد و جەخیی لەسەر ئەوە كردەوە، بە دووری نازانێت بەندەرێك لە سەر خاكی وڵاتەكەی بە ئیسرائیل بدات.

ئەو نووسەرە دەشڵێت، بە دووری نازانین ئەگەر هەیە لە قۆناغی داهاتوو لە نێوان توركیا کە بە درێژایی رابردوو وەبەرهێنانی لە سۆماڵ كردووە و خاوەن بنكەی سەربازییە، لەگەڵ ئیسرائیل كە تازە دانی بە سۆماڵیلاند داناوە ئاڵۆزی درووست بێت، هەروەك حەسەن شێخ محەموود لەدوای سەردانی بۆ توركیا رایگەیاند، لەگەڵ سەرۆكی توركیا گفتوگۆمان لەسەر ئەو هەنگاوەی ئیسرائیل كردووە،

بەگوتەی چاودێران ئامانجی ئیسرائیل لەو دانپێدانانە بەسەربەخۆیی درووستكردنی بنكەیەكی سەربازییە لە هەرێمی سۆماڵیلاند، كە راستەوخۆ دەكەوێتە نزیك یەمەن، ئەوەش رێگە خۆش دەكات بگات بە گەرووی باب مەند و دەریای سوور، لەوێ دەتوانێت هەژموونی خۆی بەسەر رۆژهەڵاتی ئەفریقیا بسەپێنێت، بەڵام ئەوە تەنیا ئامانج نییە، بەڵكو ئامانجێكی دیكەی دژایەتیكردنی هەژموونی توركیایە لە شاخى ئەفریقی، بەتایبەت دەزانین توركیا و ئەفریقیا پێشوەختە پلانیان هەیە لە درووستكردنی بنكەیەكی دیكەی سەربازیی لە بەندەرێك لە ولایەتی خاتووموی سۆماڵ هەیە، كە نزیكەی نیوەی ئەو خاكە دەگرێتەوە كە سۆماڵیلاند داوای دەكات.

تاوەكو ئێستا سنووریی كێبڕكێی توركیا و ئیسرائیل لە شاخى ئەفریقیا لەدوای هەنگاوەكانی هەردوو وڵات لە پرسی سۆماڵیلاند دیار نییە، بەڵام بە دڵنیایی جووڵەی ئیسرائیل بۆ داننان بە سۆماڵیلاند بە ئاڵنگەرییەكی گەورە بەرانبەر هەژموونی توركیا دادەندرێت، ئەوە واتا ئامادەیی توركیا لەو كیشوەرە گەیشتۆتە سنوورێك، تەنیا وەبەرهێنەر و یاریكەرێكی خاوەن ئامادەیی كلتووریی نییە، بەڵكو لەدوای دوو دەیە لە كاری چڕی دیپلۆماسی و راگەیاندن و بازرگانی و سەربازیی بۆتە لایەنێكی سەرەكی لە دیاریكردنی چارەنووسی سەربازیی و سیاسی.

سەرچاوە: ماڵپەڕى جەزیرە