Nuce Logo

ئامادەكردنی: ژیوار سلێمان سەلكە - هەڵگورد مەسعود

ئۆپراسیۆنی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، كۆمەڵێك قەیرانی نوێی بە دوای خۆیدا هێنا، بەشێكیان كاردانەوەی ئەو جەنگە بوو، لەوانە، داخستنی  گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە بەتایبەت دژ  بەو وڵاتانەی هاوپەیمان و پشتیوانی لە سیاسەتی ئەمەریكا دەكەن لە ناوچەكەدا، كە ئەم گەرووە بە شادەماری ڕێڕەوی وزەی جیهانی دادەنرێت و زیاتر (20%) نەوت و (25%) گازی شلی  جیهان بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت. داخستنی ئەم گەرووە کاریگەرییەکی خراپی  كردەسەر داهاتووی بازاڕی وزەی جیهان، بەڵام ئەو وڵاتانەی سەرچاوەی داهاتیان نەوتە، بڕیارەكەی ئێران رووبەڕووی قەیرانی فرۆشتنی نەوت و پەیدایكردنی داهاتی كردوونەتەوە لە نێویشیاندا عێراق، چونكە گەرووی هورمز تاکە رێرەوی ئاویی عێراق بوو بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی، هەروەها  ئابووریی عێراق كە (90%) پشت بە هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت، داخرانی ئەم گەرووە دەبێتە هۆی وشكبوونی بەشێكی زۆری سەرچاوەی داهاتی عێراق.

بۆچی جەنگ كەرتی نەوتی عێراقی وەستاندووە؟!

کاریگەرییەکانی جەنگ وایکرد عێراق بەرهەمهێنانی نەوت لە کێڵگەکانی باشووری عێراق بە رێژەیەکی بەرچاو کەمبکاتەوە بۆ بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی  کەمتر لە ملیۆنێک و (500)هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا ، ئەمەش دەکاتە کەمبوونەوەی بەرهەم بە ڕێژەی (65%) لە کۆی بەرهەمهێنانی ڕۆژانە بە بەراوردی پێش جەنگی شوبات، کە بەرهەمهێنانی ڕۆژانە زیاتر لە چوار ملیۆن و (500) هەزار بەرمیل نەوت بوو لە رۆژێکدا، تەنانەت لە بەشێک لە کێڵگەکاندا بەمەبەستی رێکارەکانی خۆپارێزی بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی تەواوەتی وەستاوە وە هۆکارێکی دیکەی وەستانی بەرهەمهێنان پڕبوونی کۆگاکانی نەوتی عێراقە کە چیتر توانای كۆگاکردنیان نیە.

عێراق تاکە سەرچاوەی هەناردەکردنی نەوتەکەی لە ڕێگەی ئاوییەوە گەرووی هورمزە، داخرانی ئەم گەرووە هەناردەی نەوتی عێراقی لە باشوورەوە بە تەواوی ڕاگرت، هەرچەندە بەشێک لە بەرپرسانی عێراق ئاماژەیان بەوەداوە کە لە ئاستی باڵا گفتوگۆ و دانوستاندن لەگەڵ ئێران هەیە بۆ هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە ڕێگەی هورمەزەوە، بەڵام مەرجی ئێران لەبەرامبەردا ئەوەیە کە ئەگەر ڕێگە بە تێپەربوونی کەشتیە نەوت هەڵگرەکانی عێراق بدات، نابێت ئەو کەشتیانە بۆ بەرژەوەندیی ئەمریکا و ئیسرائیل بەکاربێت لە ڕووی هەناردەی نەوتەوە.

بۆڕیی نەوتی کوردستان وەك فریادەڕسی هەناردەی نەوتی عێراق

بەهۆى جەنگى ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل، لە مانگی ڕابردوو هەناردەى نەوتى عێراق لەرێگەى کەنداو راگیراوە. لە چوارچێوەی پلانەکانی عێراق بۆ دابینکردنی جێگرەوەیەکی خێرا بۆ هەناردەکردنی نەوتی کۆگاکان و دەستکردنەوە بە بەرهەمهێنانی نەوت، ئێستا بەغدا بیر لە بۆڕیی نەوتی کوردستان -توركیا دەكاتەوە، وەم باشترین و خێراترین ڕێگەیە بۆ ئەوەی عێراق لەو زیانە ئابوورییانە بە دوور بێت کە ڕووبەڕووی وڵات دەبێتەوە، بۆڕی کوردستان-تورکیا ڕۆڵی گرنگی هەبووە لە مێژووی وزەی كوردستان و تەنانەت  عێراقیش، بۆ دامەزراندنی  بۆڕییەکی لەم جۆرە حکومەتی کوردستان بە سەرۆکایەتیی نێچیرڤان بارزانی لە کابینەی حەوتەمدا  "بۆ پتەوکردنی ئابووریی هەرێمی كوردستان و بەهێزکردنی پەیوەندییە سیاسییەکانی لەگەڵ تورکیا و دواتر وڵاتان، لە (07/11/2013) ڕێککەوتنی ڕاکێشانی بۆڕیی نەوتی کوردستان بەسەر خاکی تورکیادا و لەوێوە بۆ بەندەری جەیهان واژۆکرد، تاوەكو ساڵی (2014) ئەم بۆڕییە بە شێوەیەكی فەرمی دامەزرا."

سەبارەت بە گرنگی بۆڕی نەوتی كوردستان – توركیا، مایڵز کاگینز گوتەبێژی کۆمەڵەی پیشەسازی ئەپیکۆر دەڵێت، بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیا بۆ هەموو عێراق و ئاسایشی وزەی عێراقیش گرنگە، هەروەها دەبێتە ڕێگایەکە بۆ حکومەتی فیدراڵی عێراق، کە نەوتی کۆمپانیای باکوور و کەرکوک لە ڕێگەی بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیاوە هەناردەی بەندەری جەیهان بکات، لەوێوەشەوە بۆ دەریای ناوەڕاست و بازاڕەکانی ئەوروپا ڕەوانە بكرێت. زیاتریش گووتی، "كە سەرۆک نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان یەكێكە لەوكەسانەی، كە زۆر باش لەوە تێدەگات کە ئەم بۆڕییە و بەرهەمی نەوتی هەرێمی  کوردستان بۆ هەموو عێراقییەکان گرنگە."

وەزارەتی نەوتی عێراق، كە ڕۆژی (11-3-2026) بەفەرمی ڕاگەیاند، بە هۆی ئەو دۆخە نایاساییەی ڕووبەڕووی كەرتی نەوتی عێراق بۆتەوە، لە ئێستا بیر دۆزینەوەی ڕێگەیەكی نوێ بۆ هەناردەكردنی نەوت دەكەنەوە، خێراترین ڕێگەش سوود وەرگرتنە لە سوود وەرگرتنە لە بۆڕیی نەوتی هەرێمی کوردستان - توركیا بۆ بەندەری جەیهان، وەك یەكێك لە بژاردەکان. وەزارەتی نەوتی عێراق ئاشكرای دەكات، لە پەیوەندیداین لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ بەكارهێنانی بۆڕی نەوتی كوردستان.

بە گوێرەی ڕاگەیێندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق كە لە (2026-3-15) بڵاوكردۆتەوە و دەڵێت، ئامادەین (300) هەزار بەرمیل نەوت لەڕێگەی بۆریی نەوتی کوردستانەوە هەناردە بکەین، ئەمەش جگە لەو بڕە نەوتەی پێشتر لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستانەوە هەناردە دەکرا و بڕەکەی لانیکەم (200) هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا. واتە کۆی گشتی هەناردەی نەوت بە تێکڕا دەکاتە (500) هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا ئەمە لە کاتێکدا  بۆریی نەوتی کوردستان توانای هەناردەکردنی زیاتر لە (900) هەزار بەرمیلی هەیە لە ڕۆژێکدا.

بەڵام ئەو وەزارەتە بەبێ ئەوەی وردەكاریی ناوەڕۆكی گفتوگۆكانیان لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ هەناردەكردنی نەوتی عێراق بخەنەڕوو، لە بەشێكی ڕاگەیێندراوەكەیدا، دەستپێنەکردنەوەی هەناردەی نەوتی لە ڕێگەی ئەم بۆڕییەوە خستە ئەستۆی هەرێمی کوردستان و ئاماژەی بەوەدا، وەزارەتی سامانە سروشتیەکانی هەرێمی کوردستان ڕەتیکردۆتەوە ئێستا لەم کاتەدا هەناردەکردن دەستپێبکاتەوە و چەندین مەرجی داناوە کە پەیوەندییان بە پرسی هەناردەکردنی نەوتی خاوەوە نیییە"، هاوكات ئەو وەزارەتە داوای لە هەرێمی كوردستان كردەوە، پێوییستە سەرەتا پرۆسەی هەناردەكردنی نەوت دەستپێبكات، دواتر دەتوانن باس وردەكاریی و مەرجەكانی پرۆسە لەگەڵ هەولێر تاوتوێ بكەن.

حكومەتی هەرێم بۆ بەغدا: بۆچی وردەكاریی بەربەستەكانی هەناردەكردنی نەوت باس ناكەن؟

چەند كاتژمێرێك دوای ڕاگەیێندراوەكەی وەزارەتی نەوتی عێراق، حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لە ڕاگەیێندراوێكی شەش خاڵی، وەڵامی وەزارەتی نەوتی عێراقیی دایەوە و ڕایگەیاند، "وەزارەتی نەوتی عێراق بەیاننامەیەکیان بلاوکردووەتەوە کە گوایا هەرێمی کوردستان ئامادە نییە نەوت" بە ڕێگەی بۆڕی نەوتی كوردستان - توركیا بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا هەناردە بکات، بەڵام "ئەوەی ڕاستی بێت لە بەیانەکەدا هەموو ڕەهەندەکانی کێشەکە باس نەکراون و بابەتەکەیان شێواندووە و هەوڵی تۆمەتبارکردنی هەرێمی کوردستانیان داوە بۆ چەواشەکردنی رای گشتی."

حكومەتی هەرێم لەگەڵ ئەوەی ئامادەیی خۆی دەردەبڕێت بۆ هەناردەكردنی نەوتی عێراق لە ڕێگەی ئەم بۆڕییەوە و چارەسەركردنی بەربەستەكانی دەستپێكردنی پرۆسەی هەناردەكردنی نەوت، دەڵێت، "ئامادەین بۆ ئەوەی هەرچی زووتر، تیمە پسپۆرەکان لە سەر ئەم خاڵانەی جێی ناکۆکین دانیشتن بکەن و بگەینە ئەنجامێکی خێرای وا کە هەموو عێراق لیێ سوودمەند بێت" هەروەها "هەرێمی کوردستان بە هەموو شێوەیەک ئامادەیی خوی دەربڕیوە کە عێراق و هەرێمی کوردستان لەم قەیرانە دەرباز بکات و ئەمە چەندین جارە داوا لە بەغدا دەکەین گفتگۆیەکی بنیادنەر بوچارەسەری کۆی ئەم کێشانە دەست پێ بکرێت، بەڵام داواکاری ئێمە پشتگوێ خراوە و هەوڵ دراوە ئەجندای نادەستوری و نایاسایی لە سەر هەرێم بسەپێندرێت." 

هاوكات حكومەتی هەرێمی كوردستان چەندین داواكار و بەرپرسیاریەتی ڕووبەڕووی حكومەتی عێراق دەكاتەوە و داوای هەنگاوی كرداری دەكات و ڕایدەگەیێنێت:

 ــ حکومەتی ئیستای بەغدا لە مانگی یەکەوە ئابلوقەیەکی خنکێنەری بە بیانووی جێگیرکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان و ڕێگە نادات دۆلار بۆ بازرگانەکانی کوردستان بەردەست بێت و لەو کاتەوە، هیچ جوڵەیەکی بازرگانی نەماوە و ئامادە نیە کاتی پێویست بۆ هەرێم تەرخان بکات بو جێگیرکردنی سیستەمەکە، کە هەر لە سەرەتای ئەم قەیرانەوە داوامان کردووە.

ــ لە ئەنجامی  هێرشە تیرۆریستییەكانی میلیشیا لە یاسادەرچووەكان،بەرهەمهێنانی نەوت لە هەموو کێڵگە و پالاوگەکانی نەوت و گاز و وزەی هەرێم بەرهەمهێنان وەستاوە و هیچ بەرهەمێکی نەوتی نەماوە لە کوردستان تا هەناردەی دەرەوە بکرێت، بەڵام "بەغدا ئامادە نییە ڕووبەڕووی ئەو هێرشە تیروریستیانە ببێتەوە کە دەکرێنە سەر هەرێمی کوردستان و رێگرییان لێ بکات. تا ئێستا هیچ رێکارێکی کاریگەر بەدی ناکرێت بۆ وەستاندنی ئەم هێرشانە."

هاوكات عەزیز ئەحمەد جێگری بەڕێوەبەری نووسینگەی سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان لێدوانەكانی بەغدا ڕەتدەكاتەوە لەبارەی “مەرجەکانی هەرێمی کوردستان” بڵاودەکرێنەوە و رایدەگەیەنێت، تەنیا یەک داواکارییان هەیە ئەویش لادانی ئەو گەمارۆ بازرگانییەیە کە خراوەتە سەر هەرێمی کوردستان، دەڵێت، سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەخشەڕێگەیەکی بۆ چارەسەری کێشەی گومرگ بۆ سوودانی ناردووە.

لە ئاڵۆزییەوە بۆ چارەسەریی

لە چوارچێوەی گفتوگۆكانی هەولێر و بەغدا بۆ هەناردەكردنی نەوتی عێراق بە بۆڕی كوردستان – توركیا بۆ جیهان، هاوتەریب لەگەڵ بڵاوكردنەوەی ڕاگەیێندراوی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان و نەوتی عێراق، ژمارەیەك بەرپرس و لایەنی سیاسی، وەك وەزارەتی نەوتی عێراق بەبێ ئەوەی بەڕوونی ئاماژە بە مەرجەكانی حكومەتی هەرێم بدەن بۆ بەكارهێانی بۆڕی نەوتی كوردستان،  لە بەیاننامەکەیاندا بە زمانی هەڕەشەوە مەرجەکانی هەرێمی کورستانیان بۆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکوک لەرێگەی بۆڕیی کوردستان-تورکیا ڕەتکردەوە، تانەت هەڕەشەی دەرکردن و هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەكانی ئەو کۆمپانیا نەوتییانەیان كرد، كە ساڵانێكە بەپێی دەستووری عێراق  لە هەرێمی کوردستان كاردەكەن. لەلایەكی ترەوە، حەیان عەبدلغەنی وەزیری نەوتی عێراق ڕایگەیاند، ڕێگەیەکی دیکە دەگرینە بەر بۆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکوک بۆ بەندەری جیهان، کە بە هەرێمی کوردستان تێنەپەرێت، هێلی بۆریی عێراق-تورکیا لە ژێر نۆژەنکردنەوەدایە و تەنها (100) کیلۆمەترێکی ماوە کە هەفتەی داهاتوو تەواو دەبێت، بەبێ ئەوەی وردەكاریی دامەزراندنی ئەو بۆڕییە نەوتییە لەم كاتە بخاتەڕوو، ئەمە لە كاتێكدا ڕۆژی (15-3-2026) حەیان عەبدولغەنی راگەیاند بوو، "داوامان لە برایانمان لە هەرێمی کوردستان کردووە رەزامەندی بدەن لەسەر هەناردەکردنی نەوتی خاو لە رێگەی ئەو بۆرییەی کە بە بۆریی نەوتی عێراق - تورکیا دەبەسترێتەوە. بڕی پێشنیازکراویش بۆ هەناردەکردن لە نێوان (250) بۆ (300) هەزار بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا."

ئێوارەی ڕۆژی (16-3-2026) سەرۆك بارزانی پەیامێكی بڵاوكردەوە و  بیری بەغدای خستەوەوە و گووتی، "لەو کاتەیدا کە شەڕ و ئاڵۆزییەکی زۆر لە ناوچەکەماندا هەیە، عێراق لەژێر هەڕەشەی قەیرانی جۆراوجۆر دایە و جیاوازی لە بۆچوونی سیاسیی لایەنەکانیش پەرەی سەندووە"، بۆیە داوای لە هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراق كرد، "پێکەوە کۆببنەوە بۆ ئەوەی چارەسەری کێشە و گرفتەکان بکەن و بگەنە ڕێکەوتن و ڕێگەش لەو خەڵکە هەلپەرستە بگیرێت کە بەنیازن قەیران و کێشەکان قووڵتر بکەنەوە."

پەیامەكەی بارزانی كاریگەریی لەسەر ڕێڕەوی هەنگاوەكانی گفتوگۆی بەغدا و هەولێر دروستكرد، هەر ئەمەیش وایكرد، دوای هەڵوێستەی سەرۆك بارزانی، چوارچێوەی هەماهەنگی لە ڕاگەیێندراوێكدا داوای كرد، بەرێوەبردنی دۆسیەی نەوت و گاز بە پێی دەستوور مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت هەروەها بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتیمان بخرێتەوە پێش هەموو شتێک هەماهەنگی و هاوکارییەکی باش لە نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان هەبێت بۆ هەناردەکردنەوەی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهان، بەڵام ناڕازی بوونی چوارچێوەكەیان دژ بە ڕاگەیێندراوەكەكەی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان نەشاردەوە.

لە پێشهاتێكی نوێدا، بەپێی ڕاگەیێندراوی پەرلەمانی عێراق، وابڕیارە ڕۆژی سێ شەمە (2026-3-17) پەرلەمانی عێراق لەسەر پرسی هەناردەی نەوت، كە بە پێی زانیارییەكان ئەمەریكاش ئاگاداری و نێوەندگێری دەبێت لەسەر پرۆسەی گفتوگۆكان، پەرلەمانی عێراق میوانداریی وەزیرانی نەوتی عێراق، وەزیری سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بریکارانی وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری دەرهێنان و دابەشکردن، بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەکات بۆ تاوتوێکردنی میکانیزمى هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بۆڕی نەوتی كوردستان – توركیت بۆ بەندەری جەیهانی تورکییەوە.

 سەبارەت بە وردەكاریی زیاتر كۆبوونەوەكەی سبەی شاندی هەولێر و بەغدا لە پەرلەمانی عێراق كە بە ئۆلاین بەڕێوەدەچێت، جگە لە هەناردەکردنی نەوت لەڕێگەی بۆری نەوتی کوردستان،  پرسی سیستمی ئەسیکۆدا و کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا تاوتوێ دەكرێت.

سەرچاوەکان:

ــ مایڵز کاگینز: دەتوانرێت نەوتی عێراق لە ڕێگەی بۆڕیی نەوتی کوردستان-تورکیا هەناردە بكرێت

ــ پەیامێک لە سەرۆک بارزانییەوە

ــ ڕاگەیێندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق

ــ ڕۆڵی بۆڕی نەوتی كوردستان – توركیا لەسەر دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان

ــ حكومەتی هەرێم بۆ هەناردەكردنی نەوتی عێراق لەڕێگەی بۆڕی نەوتی كوردستان وەڵامی بەغدا دەداتەوە

ــ وەزیرانی سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان و نەوتی عێراق دەچنە پەرلەمان

ــ حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم بە ئۆنڵاین کۆدەبنەوە