Nuce Logo

د. ئارام ئەحمەد - زانكۆی راپەڕین

پێشەکی: ململانێیەک لە نێوان واقیع و ئایدیاڵدا

لە جیهانی سیاسەتدا، ململانێکان زۆرجار وەک دیاردەیەکی سروشتی سەیر دەکرێن، بەڵام تێگەیشتنی قووڵ لە سروشتی ئەم ململانێیانە و ڕێگاکانی چارەسەرکردنیان، پێویستی بە دیدگایەکی فیکری و ستراتیژی هەیە. پرۆسەی ئاشتی تەنها بریتی نییە لە کۆتاییهێنان بە شەڕ و نەبوونی توندوتیژی (ئاشتی نەرێنی)، بەڵکو دەبێت ئامانجی گەیشتن بە ئاشتییەکی ئەرێنی بێت، کە تێیدا دادپەروەری، مافەکان، و سەقامگیری کۆمەڵایەتی دابین بکرێن [1]. ململانێی درێژخایەنی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، نموونەیەکی ئاڵۆز و قووڵە لەم جۆرە ململانێیانە، کە تێیدا واقیعە تاڵەکانی شەڕ و ئایدیاڵەکانی ئاشتی و دادپەروەری پێکەوە گرێدراون. ئەم بابەتە هەوڵدەدات بە دیدگایەکی فیکری و ستراتیژی، شیکردنەوەیەک بۆ ئەم پرۆسەیە بکات، بە تیشک خستنە سەر ڕەگ و ڕیشەی فیکری ململانێکە، گۆڕانکارییە ئایدۆلۆژییەکان، شیکردنەوەی ستراتیژی پرۆسەی ئاشتی، ئاڵنگارییە فیکری و ستراتیژییەکان، و دیدگایەکی ستراتیژی بۆ داهاتوو، بە ئومێدی دۆزینەوەی ڕێگایەک بەرەو ئاشتییەکی قووڵ و دادپەروەرانە.

 ڕەگ و ڕیشەی فیکری ململانێکە و گۆڕانکارییە ئایدۆلۆژییەکان

بۆ تێگەیشتن لە ململانێی تورکیا و پەکەکە، پێویستە سەرەتا لە ڕەگ و ڕیشەی فیکری و ئایدۆلۆژیای هەردوولا تێبگەین. پەکەکە لە ساڵی 1978 دامەزرا، لە سەرەتادا بە ئایدۆلۆژیایەکی مارکسیزم-لینینیزم و ناسیۆنالیزمی کوردییەوە، کە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی سۆسیالیستی بۆ کورد بوو لە تورکیا [2]. ئەم ئایدۆلۆژیایە لەو کاتەدا، وەک زۆرێک لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی جیهان، لەژێر کاریگەری بیرۆکەکانی سۆسیالیزم و خەباتی چینایەتیدا بوو. خەباتی چەکداری پەکەکە لە ساڵی 1984 دەستی پێکرد، کە ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ سەرکوتکردنی مافەکانی کورد و نەبوونی چارەسەری سیاسی بۆ پرسی کورد لە تورکیادا  لە دەیەی هەشتاکان سەیر دەکرا [3].

بەڵام، بە تێپەڕبوونی کات و بە تایبەت دوای گرتنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ساڵی 1999، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەسەر ئایدۆلۆژیا و ستراتیژی پەکەکەدا هات. ئۆجەلان لە زیندانەوە بیرۆکەی 'کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی' پێشنیار کرد، کە تێیدا جەخت لەسەر خۆبەڕێوەبەری دیموکراتی، ئیکۆلۆژیا، و یەکسانی جێندەری دەکرێتەوە، لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی دیموکراتیدا، نەک دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ [4]. ئەم گۆڕانکارییە فیکرییە، کە بە 'پارادایمی نوێ' ناسراوە، نیشانەی گەشەسەندنێکی فیکری قووڵە و هەوڵێکە بۆ گونجاندنی خەباتی کورد لەگەڵ گۆڕانکارییە جیهانییەکان و دۆزینەوەی چارەسەرێکی دیموکراتی و ئاشتییانە. ئەم پارادایمە نوێیە، پرسی کورد لە چوارچێوەی نەتەوە-دەوڵەت دەردەهێنێت و دەیخاتە چوارچێوەیەکی فراوانترەوە کە تێیدا مافە کولتووری و سیاسییەکان لە ڕێگەی خۆبەڕێوەبەرییەوە دابین دەکرێن.

لە لایەکی دیکەوە، دەوڵەتی تورکیا پەکەکە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەناسێنێت و بە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی و ئاسایشی نەتەوەیی خۆی دەزانێت [5]. ئەم دیدگایە، کە ڕەگ و ڕیشەی لە ناسیۆنالیزمی تورکیدا هەیە، وایکردووە کە هەر هەوڵێک بۆ دانوستاندن لەگەڵ پەکەکە وەک سازشکردن لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی سەیر بکرێت. ئەم ناکۆکییە فیکری و ئایدۆلۆژییە قووڵە، یەکێکە لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان لەبەردەم پرۆسەی ئاشتیدا، چونکە پێویستی بە گۆڕانکاری لە دیدگای هەردوولادا هەیە بۆ ئەوەی بتوانن پێکەوە کار بکەن بەرەو چارەسەرێک. تێگەیشتن لەم ڕەگ و ڕیشە فیکرییانە، کلیلی شیکردنەوەی ستراتیژییەکانی هەردوولایە لە پرۆسەی ئاشتیدا.

 شیکردنەوەی ستراتیژی پرۆسەی ئاشتی

پرۆسەی ئاشتی نێوان تورکیا و پەکەکە، تەنها کۆمەڵێک دانوستاندن و ڕێککەوتن نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی ستراتیژی ئاڵۆزە کە تێیدا هەردوولا هەوڵدەدەن ئامانجەکانی خۆیان بەدی بهێنن. هەڵسەنگاندنی پرۆسەکانی ئاشتی پێشوو، بە تایبەت پرۆسەی ساڵانی 2013-2015، زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ستراتیژییەکانی ئێستا و داهاتوو. ئەو پرۆسەیە، کە بە نهێنی لە نێوان حکومەتی تورکیا و عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەستی پێکرد، ئامانجی کۆتاییهێنان بوو بە خەباتی چەکداری و دابینکردنی مافە سیاسی و کولتوورییەکانی کورد [6].  سەرکەوتن و شکستی ئەم پرۆسەیە دەتوانرێت لە چەندین ڕوانگەی ستراتیژییەوە شیکرێتەوە. لە لایەکەوە، ئاگربەست و کشانەوەی چەکدارانی پەکەکە لە تورکیا، نیشانەی پابەندبوونی پەکەکە بوو بە پرۆسەی ئاشتی. لە لایەکی دیکەوە، نەبوونی متمانەی تەواو، ناکۆکی لەسەر چۆنیەتی جێبەجێکردنی خاڵەکانی ڕێککەوتن، و کاریگەری هەڵبژاردنەکانی تورکیا، دەبێتە هۆی داڕمانی پرۆسەکە [7].  ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە پرۆسەی ئاشتی تەنها بەند نییە بە ئیرادەی سیاسی لایەنە سەرەکییەکانەوە، بەڵکو کاریگەری هێزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانیش لەسەر پرۆسەکە زۆر گرنگە.

ستراتیژی چەکدانانی ئێستای پەکەکە، کە لە 11ی تەمموزی 2025 چوویە بواری جێبەجێکردن، هەنگاوێکی ستراتیژی گرنگە[8].  ئەم هەنگاوە دەتوانرێت وەک نیشانەیەک بۆ گۆڕانکاری لە ستراتیژی پەکەکەدا سەیر بکرێت، لە خەباتی چەکدارییەوە بەرەو خەباتی سیاسی و دیموکراتی. ئەمەش پێویستی بە دیدگایەکی ستراتیژی قووڵ هەیە، هەرچەندە چەکدانان لە کاتێکدا کە هەموو داواکارییەکان بەدی نەهاتوون، بەڵام، ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەڕێوەبچێت و لەگەڵ هەنگاوەکانی حکومەتی تورکیادا هاوتەریب بێت، دەتوانێت ببێتە دەرفەتێکی گەورە بۆ گەیشتن بە ئاشتییەکی هەمیشەیی [9]. 

ڕۆڵی عەبدوڵڵا ئۆجەلان وەک ئەکتەرێکی ستراتیژی لەم پرۆسەیەدا زۆر گرنگە. ئۆجەلان، وەک بیرمەند و ئەندازیارێکی سیاسی، توانای گۆڕینی ستراتیژی هەیە و دەتوانێت کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی پەکەکە دابنێت. بانگەوازەکانی ئۆجەلان بۆ ئاشتی و چەکدانان، نیشانەی تێگەیشتنێکی قووڵە لە دۆخی ناوچەکە و پێویستی گۆڕینی ستراتیژی خەبات [10]. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی بەندە بە توانای ئۆجەلان بۆ قەناعەتپێکردنی پەکەکە بە گۆڕینی ستراتیژییەکانی و هەروەها توانای حکومەتی تورکیا بۆ دابینکردنی مافەکانی کورد لە چوارچێوەیەکی دیموکراتیدا. بۆیە ئەم ستراتیژییە، پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ لە دینامیکییەتەکانی ناوخۆیی و دەرەکی ململانێکە هەیە.

 ئاڵنگارییە فیکری و ستراتیژییەکان لەبەردەم ئاشتیدا

پرۆسەی ئاشتی نێوان تورکیا و پەکەکە، سەرەڕای هەوڵەکان، ڕووبەڕووی چەندین ئاڵنگاری فیکری و ستراتیژی قووڵ دەبێتەوە کە دەتوانن کاریگەری نەرێنی لەسەر سەرکەوتنی پرۆسەکە دابنێن. یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان، پرسی متمانەیە. مێژووی درێژی ململانێ و خوێنڕشتن، وایکردووە کە متمانە لە نێوان هەردوولادا زۆر کەم بێت. حکومەتی تورکیا هەمیشە نیگەرانی ئەوەیە کە پەکەکە بە تەواوی چەک دانەنێت و لە داهاتوودا دووبارە دەست بە خەباتی چەکداری بکاتەوە. لە لایەکی دیکەوە، پەکەکە نیگەرانی ئەوەیە کە حکومەتی تورکیا بەڵێنەکانی لەبارەی کورد بە تەواوی دابین نەکات [11]. ئەم کەمی متمانەیە، ڕەگ و ڕیشەی لە دیدگا فیکرییە جیاوازەکانی هەردوولادا هەیە، بەتایبەتی ترسی هاتنەناوەوەی ولاتی سێیەم کە باس لە ئیسرائیل دەکرێت متمانەو جیاوازییەکانی نیوان هەدوو لا بقۆزێتەوە و  لەم پڕۆسەدا یەکتر وەک دوژمنی بنەڕەتی بیینن ، نەک وەک دوو لایەن کە دەکرێت لەگەڵ یەکتدا بگەنە چارەسەرێکی هاوبەش.

ئاڵنگارییەکی دیکە، پرسی پێناسەی پەکەکەیە. وەک ئاماژەمان پێدا، تورکیا و زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوا پەکەکە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەناسێنن [12]. ئەم پێناسەیە، کە ڕەهەندێکی فیکری و سیاسی قووڵی هەیە، وایکردووە کە دانوستاندن لەگەڵ پەکەکە زۆر ئاڵۆز بێت. چۆن دەکرێت حکومەتێک لەگەڵ لایەنێک دانوستاندن بکات کە وەک تیرۆریست ناوی دەبات؟ ئەمە پێویستی بە گۆڕانکاری لە دیدگای نێودەوڵەتی و ناوخۆیی تورکیادا هەیە، یان بە گۆڕینی پێناسەی پەکەکە یان بە دۆزینەوەی میکانیزمێکی دیکە بۆ دانوستاندن کە ئەم ئاڵنگارییە تێبپەڕێنێت. ئەمە تەنها کێشەیەکی یاسایی نییە، بەڵکو کێشەیەکی فیکرییە کە چۆن لایەنەکان یەکتر دەبینن و پێناسە دەکەن.

هەروەها، کاریگەری لایەنە ناوخۆیی و دەرەکییەکان لەسەر پرۆسەی ئاشتی نابێت پشتگوێ بخرێت. لە ناوخۆی تورکیادا، هەندێک هێز زۆرجار دژی پرۆسەی ئاشتی بوون و بە هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی تورکیایان زانیوە [13]. ئەم هێزانە، کە دیدگایەکی فیکری  توندیان هەیە، دەتوانن فشارێکی زۆر لەسەر حکومەت دروست بکەن بۆ ئەوەی سازش لەسەر پرسی کورد نەکات. لە لایەکی دیکەوە، لایەنە کوردییەکانی دیکە لە ناوچەکە، وەک پارتە کوردییەکانی عێراق و سوریا، کاریگەرییان لەسەر پرۆسەکە هەیە و پێویستە ڕۆڵی ئەوانیش لەبەرچاو بگیرێت [14].  ئەمەش ئاڵنگارییەکی ستراتیژییە، چونکە پرۆسەی ئاشتی پێویستی بە هاوئاهەنگی و تێگەیشتن لە نێوان هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکاندا هەیە.

پرسی کۆنفیدڕالیزمی دیموکرتیک، ئاڵنگارییەکی فیکری و ستراتیژی قووڵە. کورد چۆن دەتوانێت بنەمای ئەم کۆمەڵگەیە جێبەجێبکات [15].  بەڵام، چۆنیەتی جێبەجێکردنی ئەم مافە لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی وەک تورکیادا، پرسیارێکی ئاڵۆزە. ئایا کۆن فیدڕالیزمی دیموکراتی کە پەکەکە پێشنیاری دەکات، دەتوانێت چارەسەرێکی گونجاو بێت کە مافەکانی کورد دابین بکات و لە هەمان کاتدا یەکپارچەیی خاکی تورکیا بپارێزێت؟ ئەمە پێویستی بە گفتوگۆیەکی فیکری قووڵ و دانوستاندنێکی ستراتیژی هەیە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک کە هەردوولا قبووڵی بکەن. ئەم ئاڵنگارییانە نیشانەی ئەوەن کە پرۆسەی ئاشتی تەنها بریتی نییە لە کۆتاییهێنان بە شەڕ، بەڵکو بریتییە لە چارەسەرکردنی کێشە فیکری و ستراتیژییە قووڵەکان کە لە بنەڕەتی ململانێکەدا هەن.

 دیدگای ستراتیژی بۆ داهاتوو و ئەگەرەکان

گەیشتن بە ئاشتییەکی هەمیشەیی و دادپەروەرانە لە نێوان تورکیا و پەکەکە، پێویستی بە دیدگایەکی ستراتیژی دووربینی هەیە کە تەنها لە چوارچێوەی کۆتاییهێنان بە شەڕدا قەتیس نەبێتەوە. وەک ئاماژەمان پێدا، ئاشتی نەرێنی (نەبوونی شەڕ) بەس نییە، بەڵکو پێویستە بەرەو ئاشتی ئەرێنی هەنگاو بنرێت، کە تێیدا دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافە کولتووری و سیاسییەکان، و بەشداری دیموکراتی دابین بکرێن [16].  ئەمە پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە دیدگای هەردوولادا هەیە، لە دیدگای ململانێی سفر-سەرکەوتن (zero-sum game) بەرەو دیدگای هاوبەشی و پێکەوەژیان.

ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەم پرۆسەیەدا زۆر گرنگە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت وەک نێوەندگیرێک ڕۆڵ بگێڕێت هاوبەشییەک بۆ هەردوولا دروست بکات بۆ پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکان و جێبەجێکردنی خاڵەکانی پرۆسەی ئاشتی. هەروەها، دەتوانێت پشتیوانی تەکنیکی و دارایی بۆ پڕۆژەکانی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان لە ناوچە زیانلێکەوتووەکان دابین بکات [17]. بەڵام، ئەم ڕۆڵە  لە دیدی کۆماری تورکیا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ لە ئاڵۆزییەکانی ململانێکە و ڕێزگرتن لە سەروەری خاکی تورکیا هەیە.

وانەکانی مێژوو دەبێت ڕێنوێنێک بن بۆ داڕشتنی ستراتیژییەکی دروست بۆ داهاتوو. مێژووی  کورد و تورک پڕە لە وانە و ئەزموون. پێویستە لە هەڵەکانی ڕابردوو فێر بن و هەوڵبدەن چارەسەرێک بدۆزینەوە کە دووبارەبوونەوەی ململانێکان قەدەغە بکات. ئەمەش پێویستی بە گفتوگۆیەکی کراوە و ڕاستگۆیانە لەسەر ڕابردوو و دۆزینەوەی ڕێگایەک بۆ ئاشتەوایی نیشتمانی هەیە [18].  ستراتیژی داهاتوو دەبێت لەسەر بنەمای دانپێدانان بە مافەکانی کورد و لە هەمان کاتدا پاراستنی یەکپارچەیی خاکی تورکیا بێت، بە شێوەیەک کە هەردوولا هەست بە سەلامەتی و دادپەروەری بکەن.

ئەگەرەکانی سەرکەوتن و شکست لەم پرۆسەیەدا هەمیشە لە ئارادان. سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی دەتوانێت ببێتە نموونەیەک بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان لە ناوچەکەدا و ببێتە هۆی سەقامگیری و گەشەپێدانێکی فراوان. ئەمەش دەتوانێت کاریگەری ئەرێنی لەسەر دۆخی کورد لە وڵاتانی دیکەی ناوچەکەش هەبێت و ببێتە هۆی سەقامگیری زیاتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست [19].  بەڵام، شکست هێنانیشی دەتوانێت دۆخەکە ئاڵۆزتر بکات و ببێتە هۆی دەستپێکردنەوەی شەڕێکی خوێناویتر، کە قوربانی زیاتری لێبکەوێتەوە و کاریگەری نەرێنی لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی تورکیا دابنێت. بۆیە، سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە زۆر گرنگە نەک تەنها بۆ تورکیا و کورد، بەڵکو بۆ ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە بە گشتی. ئەم دیدگا ستراتیژییە پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسی بەهێز و پابەندبوونێکی درێژخایەن هەیە لە هەردوولا.

دەرئەنجام: بەرەو ئاشتییەکی قووڵ و دادپەروەرانە

پرۆسەی ئاشتی نێوان تورکیا و پەکەکە، پرۆسەیەکی ئاڵۆز و فرە ڕەهەندە، کە کاریگەری قووڵی لەسەر داهاتووی ناوچەکە و بە تایبەت گەلی کورد هەیە. مێژووی درێژی ململانێ و قوربانییەکان، ئاڵنگاری گەورەی فیکری و ستراتیژی لەبەردەم ئەم پرۆسەیەدا دروست کردووە، بەڵام لە هەمان کاتدا، ماندووبوونی هەردوولا لە شەڕ و ڕۆڵی  عەبدوڵڵا ئۆجەلان، دەرفەتی گەورەی بۆ ئاشتی ڕەخساندووە. گەیشتن بە ئاشتییەکی قووڵ و دادپەروەرانە، پێویستی بە تێگەیشتنێکی بنەڕەتی لە ڕەگ و ڕیشەی فیکری ململانێکە، شیکردنەوەیەکی ستراتیژی بۆ هەنگاوەکانی ئاشتی، و تێپەڕاندنی ئاڵنگارییەکانی متمانە و پێناسە هەیە.

ئەم پرۆسەیە پێویستی بە گفتوگۆیەکی کراوە و ڕاستگۆیانە لەسەر ڕابردوو و دۆزینەوەی ڕێگایەک بۆ ئاشتەوایی نیشتمانی هەیە. سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە پێویستی بە پابەندبوونی هەردوولا، پشتیوانی نێودەوڵەتی، و دیدگایەکی ستراتیژی دووربینی هەیە کە تەنها لە چوارچێوەی کۆتاییهێنان بە شەڕدا قەتیس نەبێتەوە، بەڵکو بەرەو ئاشتییەکی ئەرێنی هەنگاو بنێت کە تێیدا مافەکانی کورد دابین بکرێن و سەقامگیری و دادپەروەری لە ناوچەکەدا بەرقەرار بێت. ئەگەر ئەم پرۆسەیە سەرکەوتوو بێت، دەتوانێت ببێتە نموونەیەک بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان لە ناوچەکەدا و ببێتە هۆی سەقامگیری و گەشەپێدان. بەڵام، شکست هێنانیشی دەتوانێت دۆخەکە ئاڵۆزتر بکات و ببێتە هۆی ناسەقامگیری زیاتر. بۆیە، گرنگە هەموو لایەنەکان بە وریایی و بەرپرسیارێتییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرۆسەیەدا بکەن، بە ئومێدی گەیشتن بە ئاشتییەکی هەمیشەیی و دادپەروەرانە.

سەرچاوەكان:

[1] s  Philosophy of Peace. (n.d.). Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/peace/

[2] Kurdistan Workers' Party - Wikipedia. (n.d.). https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdistan_Workers%27_Party

[3] Conflict Between Turkey and Armed Kurdish Groups. (2025, May 27). Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/.../conflict-between-turkey-and-armed...

[4] Kurdistan Workers' Party (PKK) | Kurdish Militancy, History ... (n.d.). Britannica. https://www.britannica.com/topic/Kurdistan-Workers-Party

[5] PKK - Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs. (n.d.). https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa

[6] 2013–2015 PKK–Turkey peace process - Wikipedia. (n.d.). https://en.wikipedia.org/.../2013%E2%80%932015_PKK%E2%80...

[7] Why are Turkey and the PKK turning to peace – and can it last? (2025, May 14). The Conversation. https://theconversation.com/why-are-turkey-and-the-pkk...

[8] PKK begins disarmament process after 40 years of armed struggle ... (2025, July 11). Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/.../pkk-begins-disarmament...

[9] Disbanding the PKK: Political Engagement as the Key to Ending ... (2025, June 10). RAND Corporation. https://www.rand.org/.../disbanding-the-pkk-political...

[10] A New Phase in Turkey's Kurdish Conflict: Ocalan's Call and Its ... (2025, March 12). Arab Center Washington DC. https://arabcenterdc.org/.../a-new-phase-in-turkeys.../

[11] A Promising Route to Peace in Türkiye's PKK Conflict. (2025, March 11). International Crisis Group. https://www.crisisgroup.org/.../promising-route-peace...

[12] PKK - Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs. (n.d.). https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa

[13] Full article: Explaining the Severity of the Turkey-PKK Conflict. (2025, April 22). Taylor & Francis Online. https://www.tandfonline.com/.../10.../17419166.2025.2495550

[14] Relationship in Crisis: Identifying Strategies for Kurdistan and Iraq to ... (2025, June 20). Russian Council. https://russiancouncil.ru/.../relationship-in-crisis.../

[15] Towards A United Kurdistan: Prospects for Kurdish Self-Determination. (2023, July 24). EJIL: Talk!. https://www.ejiltalk.org/towards-a-united-kurdistan.../

[16] Philosophical and Ethical Foundations of Peace. (2022, November 3). ResearchGate. https://www.researchgate.net/.../364826075_Philosophical...

[17] Renewed Turkey-Kurd Peace Push Presents Opportunities for ... (2025, March 17). Foreign Policy Research Institute. https://www.fpri.org/.../03/renewed-turkey-kurd-peace-push/

[18] The Kurdish Conflict in Turkey: The Central Role of Identity ... (2023, November 15). Taylor & Francis Online. https://www.tandfonline.com/.../10.../17449057.2023.2275229

[19] The dissolution of the PKK could transform Turkey's domestic politics ... (2025, May 22). Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2025/05/dissolution-pkk-