Nuce Logo

نووسینی: سۆنەر چاگابتای

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەهل

شیكاریی كورت

رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا بۆ دابڵۆسینی پارتی گەلی كۆماری جەهەپە تەكنیتیكی توند بەكاردەهێنێت، بەڵام بڕیاریی داهاتووی پەیوەست دەبێت ناڕەزاییە ناوخۆییەكان و فاكتەرە ئابووریی و جیۆسیاسیەكان.

لە (15/ئەیلوول/2025) یەكێك لە دادگاكانی توركیا بڕیاری دواخستنی حكومدانی هەڵوەشاندنەوەی كۆنگرەی دا تاوەكوو (24/تشرین یەكەم/2025) كە لە مانگی تشرینی دووەمی (2023) پارتی گەلی كۆماری گۆنگرەی خۆی بەست بوو، ئەوەش بە پشتبەستن بە تۆمەتباركردنی ساختەكاری، كە كاریگەری لە سەركردایەتی گەلی كۆماری درووستكردووە، رایگەیاندنی پووچەڵەكردنەوەی كۆنگرەی جەهەپە دەرگا لەبەردەم سەرۆكی توركیا دەكاتەوە، كاریگەری لە سەركردایەتی جەهەپە درووست دەكات و دەبێت كاندێك هەڵبژێرن لەسەر حیسابی ئۆزگۆر ئۆزێل، سەرۆكی ئێستای جەهەپە.

ئەو دواخستنە لەدوای ناڕەزاییە فراوانەكانی سەركردایەتی جەهەپە بوو لە هەموو ناوچەكانی توركیا ئەو پرسە رەتكرایەوە.

پاشەكشەی ئاراستەی دیموكراسی توركیا لەسەردەمی رەجەب تەیب ئەردۆغان بەشێوەیەكی فراوان تۆماركراوە، بەگوێرەی راپۆرتەكانی رێكخراوی "فریدۆم هاوس" كە بە عەرەبی بە "ماڵی ئازادی ناسراوە" توركیا لە (2010) لە ریزی وڵاتانی باشووری رۆژهەڵاتی ئەوروپای وەك ئەلبانیا بوو بواری ئازادییە دیموكراسییەكان وەك ئەلبانیا بوو، بەڵام ئەمڕۆ نزیكبۆتەوە لە عێراق لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

سەرەڕای ئەو دابەزینە، ئەردۆغان فراوانترین هەڵمەتی كردۆتە سەر دبارترین پارتی ئۆپۆزسیۆن و لە مانگی ئادارەوە، ئەكرەم ئیمامئۆغلۆ، سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵ و كاندیدی داهاتووی پۆستی سەرۆكایەتی دەستگیركردووە، ئەو رووداوانە پرسیاری جەوهەری لەسەر چڕبوونەوەی هۆكارەكانی ئەردۆغان بۆ ئەو هەڵمەتە لەو كاتەدا درووست دەكات، كە پاتی گەلی كۆماری توانای مانەوەی بۆ ململانێكان هەیە.

سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵ لە بەرەنگاربوونەوەی سەرۆكێكی هەمیشەیی

لە (2003) رەجەب تەیب ئەردۆغان لەو كاتەوەی كە پۆستی سەرۆ ك كۆماری وەرگرتووە، لەسەر ئاستی هەڵبژاردنە نیشتیمانییەكان (15) سەركەوتنی بەدەست هێناوە، لەوانەش هەندێك سەركەوتن راپرسی بوو، لەدوای سەركەوتنی بۆ ئەو پۆستە گەشەی ئابووری هاوكاری بوو بۆ بونیادنانی بنكەیەكی فراوانی جەماوەری دڵسۆز. لە بەرانبەردا ئۆپۆزسیۆن بە سەركرایەتی جەهەپەی لاواز كرد، كە بە درێژایی (20) ساڵی رابردوو تەنیا لە (20%)ی دەنگەكانی هێناوە، ئەوەش پێگەی ئەردۆغانی بە رێژەیەكی بەرچاو بەهێز كرد، بەڵام لەگەڵ گۆڕانكارییەكان لە ئابووری توركیا لە (2018) ئەردۆغان ناچار بوو بۆ هەژموونی خۆی پشت بە لیژنە ناوخۆییەكانی هەڵبژاردن و دامەزراوە حكومی و دادگاكان و دەزگا راگەیاندنەكان ببەستێت بۆ راكێشانی دەنگدان لە بەرژەوەندی خۆی.

لەدوای سەركەوتنی بۆ پۆستی سەرۆك شارەوانی ئیستەنبۆڵ لە (2019) ئیمامئۆغلۆ لە گۆڕەپانی سیاسی بووە وەرچەرخانێكی دیار، بەوەش توانی شكست بە كاندیدی ئەردۆغان بۆ ئەو پۆستە بهێنێت، سەرەڕای ئەەی ئەردۆغان فەرمانڕەوا بوو، بەڵام ئیمامئۆغلۆ كە سیاسییەكی سۆشیال دیموكراتی كاریزمی و نزیك لە خەڵك بوو، توانی هاوپەیمانێكی فراوان لە دەنگدارانی بونیاد بنێت لەسەرووی هاوپەیمانی ئەردۆغان بوو. لەدوای سەركەوتنی لە (2024) ئیمامئۆغلۆ ئاماژەكانی بۆ كاندیدبوونی دژ بە ئەردۆغان لە هەڵبژاردنی داهاتووی سەرۆكایەتی دەست پێكرد، كە ئەگەری بەهێزیش ئەوەیە هۆكاری دەستگیركردنی لە مانگی ئادار بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە.تۆمەتەكانی كە ئێستا رووبەڕووی ئیمامئۆغلۆ كراوەتەوە، سپیكردنەوەی پارە خراپبەكارهێنانی بەڕێوەبردنی گرێبەستەكانە، ئەوەش بە پشبەستن بە شایەتیدانی شایەتی نادیار، كە تا ئەردۆغان لە دەسەڵات بمێنێتەوە، ئیمامئۆغلۆ لەو چوارچێوە یاساییە دەمێنێتەوە.

گەڕانەوەی پارتی گەلی كۆماری 

دەستگیركردنی سەرۆك شارەوانی ئیستەنبۆڵ، چارەسەری كێشەی جەهەپە ناكات كە رووبەڕووی ئەردۆغان دەبێتەوە، كە لە چەند ساڵی رابردوو جارێكی دیكە بەهێزبۆتەوە، جەهەپە حزبی دامەزرێنەری مستەفا كەمال ئەتاتوركە و لە سەدەی بیستەم عەلمانیەتی كردە بەرنامەی توركیا و جیاوازییەكی توندی لە نێوان دین و دەسەڵات.لە نەوەدەكان لەژێر سەركردایەتی سەركردەی كاریزمی بوڵند ئەجاوید ناسنامەی حزبەكەی كرد بە سۆشیالیزمی دیموكراسی پاڵپشتی چینی كرێكار، بەڵام لە نەوەدەكان بە هۆی لاوازی سەركردایەتی و دەستبەرداربوونی لە چینی كرێكار و شكستی لە هەڵبژاردنەكان لە بەرەژەندی پارتەكانی دیكە جەهەپە پاشەكشەی كردەوە.

لەم چەند ساڵەی رابردوو جەهەپە بەهۆی ئەو هۆكارانە بەشێوەیەكی بەرچاو پێشكەوتن:

ئیمامئۆغلۆ لە بەستنەوەی حزب بە دەنگدەرانی چینی ناوەڕاست و چینی كرێكار سەركەوت، بەوەش رەگەزێكی یەكلاكەرەوەی مێژوویی ناسنامەی حزبەكەی گێڕایەوە، لە ئیستەنبۆڵەوە دەستی پێكرد كە گەورەترین شاری وڵات و ناوەندی دارایی و پیشەسازییە.

مەنسور یاڤاش، سەرۆكی شارەوانی ئەنقەرە، كە خاوەن پاشخانێكی قووڵی توركییە توانی رەهەندی نەتەوەیی لە جەهەپە لە كرۆكی پایتەخت و دووەم شاری گەورە و گەورەترین ناوچەی شاراستانی لە ئەنادۆڵ قووڵ بكاتەوە.

ئۆزگور ئۆزێل، سەرۆكی جەهەیە كە خەڵكی شاری مانیسیای دراوسێی ئیزمیرە و سێیەم گەورەشاری شاراستنی توركیا و عەلمانیترینانە، توانی لە رێگەی یەكخستنی هەر سێ باڵی ئایدۆلۆژیای جەهەپە كە: "عەلمانی، نەتەوایەتی توركی، سۆشیال دیموكراتی" لەژێر یەك چەتر كۆبكاتەوە.

لە (2019) سەرۆك شارەوانییەكانی جەهەپە كە دەسەڵاتیان شارە گەورەكان گرتە دەست، توانیان لێهاتوویی ئیداریی خۆیان لە رێگەی تۆڕەكانی میترۆ و پڕۆژەكانی گواستنەوەی گشتی و فراوانكردنی پڕۆگرامی كلتووریی و كۆمەڵایەتی خۆیان بسەلمێنن، ئەوەش وای كرد بە حزبێكی ئیداریی لێهاتوو سەیر بكرێت.

لەدوای (2003)وە بۆ جاری یەكەم ئەو رووداوانە توانی دەنگدەران بڕوا پێبهێنێت كە جەهەپە توانای بەڕێوەبردنی توركیای هەیە بە شێوەیەكی لێهاتووتر و باشتر لە پارتی دادوگەشەپێدان بە سەرۆكایەتی توركیا، لە راپرسییە گشتییەكانی جەهەپە لە پێشەوە بوو، لە ئەنجامدا لە بۆ جاری یەكەم  (2024) پارتی گەلی كۆماری لەسەر ئاستی توركیا لە شارەوانییەكان شكستی بە ئاكپارتی هێنا.

هەنگاوەكانی داهاتووی ئەردۆغان

پارتی گەلی كۆماری بە هەموو پێكهاتەی رێكخستنی وەك هەڕەشەیەكی جدی سیاسی بۆ سەر ئەردۆغان دەركەوتووە، بەپشبەستن بەوە سەرۆك كۆماری توركیا بەردەوام دەبێت لە هەوڵەكانی بۆ دابڵۆسینی ئەو حزبە لە رێگەی سوودوەرگرتن لە كۆنتڕۆڵكردنی دادگاكان و دامەرزاوە نیشتیمانییەكان و دەزگاكانی راگەیاند.

پێشبینی دەكرێت داواكارانی گشتی دۆسیەی دیكە دژ بە ئیمامئۆغلۆ و بەرپرسانی دیكەی جەهەپە بجوڵێنن، دادگانیش بەردەوامبن لە دوورخستنەوە و زیندانیكردنیان لەگەڵ گۆڕێنیان بە جێگرەوەكانیان لە باڵەكانی ئۆپۆزسیۆن و درووستكردنی دابەشكاریی ناوخۆیی لەو حزبە، هەروەك پێشبینی دەكرێت دادگاكان پرسە هەڵواسراوەكانی دژ بە جەهەپە و سەركردەكانی بە مەبەست بە كراوەیی بهێڵنەوە بەتایبەت ئەو تۆمەتانەی ئاراستەی ئیمامئۆغلۆ كراوە.

ئەردۆغان گرەو لەسەر زەمەن لە بەرژەوەندی خۆی دەكات، بەوەش چەسپاندوویەتی كە توانای گێڕانەوەی راگەیاندنی لەسەر پرسەكانی دادگا هەیە، خۆپیشاندانە فراوانەكانی مانگی ئادار دژ بە دەستگیركردنی ئیمامئۆغلۆ پاشەكشەیان كرد، هەروەك پاشەكشەی جەهەپەش لە راپرسییەكان بەرانبەر ئاكپارتی پاشەكشەی كردەوە، ئەوەش ئەو بڕوایە لای ئەردۆغان بەهێز دەكات، كە كات باشترین هاوپەیمانیەتی.

ئەنجامەكان:

ئەگەری بەهێز ئەوەیە ئەردۆغان لە هەوڵەكانی دژ بە جەهەپە بەردەوام بێت، بەڵام ئاستی رێكارەكانی دەیگرێتبەر بر، ئەوە مایەی پێشبینیە، توانای دیموكراسی توركیا و دێری پارتە سیاسییەكانی لەسەر مانەوە دەمانگەینیتە ئەو ئەنجامانە:

1ــ دابەشبوونی توند لەناو جەهەپە

ئەردۆغان هیواخوازە جەهەپە كات و توانای لەپرسە بێكۆتاییەكانی دادگا بەهەدەر بدات، گرووپەمانی نقومی ململانێی وێرانكەری ناوخۆیی بن، ئەو سیناریۆ نموونەیە بۆ جەهەیە دەبێتە ململانێی ناوخۆیی و دەركەوتنی ئاژاوە كە ئەوەش بۆ فەرمانڕەوایی ناشێت، كە ئەوەش دەبێتە مانەوەەی پارتی دادوگەشەپێدان و پێشكەوتنی لە راپرسییەكان.

2ــ مانەوەی جەهەپە

داوای ماوەبەك لە ئاڵۆزی و ناكۆكی گرووپەكانی جەهەپە لەژێر ئاڵای جەهەپە كۆدەبنەوە، ئەو سیناریۆیەش لە ماوەی مامناوەند و درێژمەودا شتێكی گونجاوە.

3ــ گۆڕێنی بۆ دەوڵەتێكی پۆلیسی، دەكرێت بۆ سیناریۆی سێیەم هەڵمەتێكی فراوان دژ بە جەهە پە دەست پێبكات، ئەوەش ببێتە سەرهەڵدانی ناڕەزاییە جەماوەرییەكان بە شێوەیەكی فراوانتر و بەردەوامتر، ئەوەش وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ ئەو دابڵۆسینە، توركیا هەنگاودەنێت بەرەو چواندنی بە وڵاتێكی پۆلیسی، قەدەغەی درێژمەدوا بەسەر ئازادی رادەربڕین و گردبوونەوە و خۆپیشاندان و دەزگاراگەیاندنەكان دەسەپێنێت، لەو چوارچێوەیە ئەردۆغان بیر لە دواخستنی هەڵبژاردنەكانیش دەكاتەوە، بەتایبەت ئەگەر پێش سەرۆكایەتی داهاتوو بووژاندنەوەی ئابووری توركیا شكست بهێنێت.

4ــ جەنگی ماندووكردن

چاوەڕوان دەكرێت رەجەب تەیب ئەردۆغان ئە هەنگاوانە بنێت، بە هەمان شێوە كۆتوبەند بخاتە سەر جووڵەكانی جەهەپە بۆ ئەوەش چەندین فاكتەر لە دژی هەیە:

• قەبارەی چینی مامناوەند لە توركیا، كە خواستی زۆریان بەلای پاڵپشتی جەهەپەیە.
• بڵاوبوونەوەی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە تا ئاستێكی زۆر لە پاڵ ئۆپۆزسیۆنن.
• قووڵی دامەزراوە سیاسییەكان و نەرمیان بۆ نموونە پارتی گەلی كۆماری تەمەنی زیاتر لە سەد ساڵە.
• پەیوەندی قووڵی سیاسی و كلتووری لەگەڵ ئەوروپا.
• تێكەڵبوونی توركیا بە كامڵی لەگەڵ بازاڕەكانی جیهان، كە فاكتەری گرنترە، كە ئەو بازاڕانەش لەگەڵ پێشكەوتنی بازاڕەكانی جیهان پەرەی سەندووە ئەوەش لە چوارچێوەی دەرەی دەسەڵاتی ئەردۆغانە.

دادگای ئەنقەرە بڕیارەكەی لەسەر جەهەپە و سەرۆكەكەی دواخستەوە، وەك دیارە ئەوەش لە ئەنجامی ترسە لە فراوانبوونی هەڵگیرسانی ناڕەزایی فراوانتر، وەك دیارە ئەردۆغان ناتوانێت كۆتایی بە جەهەپە بهێنێت، مەگەر توركیا بكات بە وڵاتێكی تەواو پۆلیسی، ئەوكاتەش دەبێتە وێرانكردنی ئابووری وڵاتەكەی.

لێكەوتەكان لەسەر سیاسەتی ئەمەریكا

راپرسییەكان دەردی دەخەن سێیەكی توركەكان پێیان وایە ئیمامئۆغلۆ بەهۆی ململانێی سیاسی زیندانی كراوە، ئەو ململانێیەش لەنێوان ئەردۆغان و جەهەپە بە كراوەی دەمێنێتەوە، لە كۆتاییش هاوونیشتیمانی توركیا رۆڵی یەكلاكەرەوەی لە دیاریكردنی سەركردایەتی داهاتووی وڵاتەكەی دەبێت.

ئیدارەی ئەمەریكاكانی ئەمەریكا بە دیموكرات و كۆمارییەكان سوورن لەسەر پێدانی لەپێشینە بۆ پەیوەندییە ستراتیژییەكانیان لەگەڵ توركیا، كە هاوپەیمانی سەرەكییە لە ناتۆ، سەرەڕای پاشەكشەی دیموكراسی لە توركیا، بەڵام ئەگەری بەهێز ئەوەیە ئیدارەی ترەمپ درێژە بە سیاسەتی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئەنقەرە دەدات، رەچاوی ئەوە دەكات توركیا وەك هێزێكی مامناوەند لە ململانێی هێزە گەورەكان.

بەدەر لەو ئاراستەی واشنتن دەیگرێتەبەر، پێویستە چاودێری رووداوە ناوخۆییەكانی توركیا بكرێت كە رەنگدانەوەی راستەوخۆی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەنقەرە دەبێت، بەرەوپێشچوونی جەهەپە پاڵ دەنێت بە ئەردۆغان بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆی سیاسەتی بنكەی جەماوەری نەتەوەیی دەگرێتەبەر، لەسەرووی هەموویانەوە پرسی كورد، لەوانەش هەڵوێستی ئەنقەرە لە هەماهەنگی ئەمەریكا لەگەڵ هێزەكانی هەسەدە. لە سیناریۆیەكی دیكە ئەردۆغان هاوپەیمانی لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ سەبارەت بە سووریا و پرسە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكانی دیكە هەڵدەبژێرێت، بۆ نیشاندانی وێنەی خۆی وەك سەرۆكێكی بەهێز، لەناوخۆش فشارەكانی لەسەر جەهەپە توند دەكاتەوە.

سەرچاوە: پەیمانگەی واشنتن