Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

توركیا و ئازەربایجان پێیانوایە، رێڕەوی زەنگزور حەلقەی بەستنەوەی ئەو وڵاتانەی بە زمانی توركی قسە دەكەن لە رووی بازرگانی و سیاسی و كلتووری كامڵ دەكات، بۆ ئەمەریكاش دەرفەتێكە سنوورێك بۆ هەژموونی ئێران و رووسیا لە ناوچەی قەوقاز دانێت، كەواتە ئێران چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە دەكات، بژاردەكانی چین.

لەدوای رێككەوتنەی ئاشتی ئازەربایجان و ئەرمینیا بە نێوەندگیری ئەمەریكی، رێڕەوزی زەنگزور، یان ترەمپ تەنیا ئامانج لێی بەستنەوەی ئازەربایجان نییە لە رێگەی پارێزگای سیونیكی ئەرمینیا بە هەرێمی نەخچیڤان، یاخود بگوترێت پڕۆژەیەكی گواستنەوەیە، بەڵكوو هەڵگری چەندین رەهەندە ئەوانەی تێپەڕاندووە.

دەتواندرێت ئەو رێڕوەوە هاوسەنگی جیۆسیاسی لە باشووری قەوقاز بگۆڕێت، پێكهاتەی ئابووری ئەو ناوچەیە داڕێژێتەوە، كاریگەری لەسەر هاوكێشە ئەمنی و سیاسییەكان هەبێت.

كەواتە ئێران چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو پڕۆژەیە بكات، كە قەوقاز بەشێكە لە بازنەی ئاسایشی نیشتیمانی تاران؟ دەكرێت وەڵامی لەو ستراتیژییە ئەرێنی بێت، جووڵەكان جۆراوجۆر بێت، دەستپێشخەری زیرەكانە و چارەسەری جێگرەوەی دوورە لە دژایەتی و لێدوانە نەرێنییەكان پێشكەش بكرێت.

ئەنقەرە و باكۆ پێیانوایە، رێڕەوی زەنگزور دەبێتە پرد بۆ بەستنەوەی ئەو وڵاتانەی بە زمانی توركی قسە دەكەن لە رووی بازرگانی و سیاسی وو كلتووری تەواو دەكات، بۆ ئەمەریكاش دەرفەتێكە بۆ دانانی سنوورێك بۆ هەژموونی ئێران و رووسیا لە ناوچەی قەوقاز، ئێران پێیوایە ئەو رێڕەوە هێڵی سوورە، چونكە دەرفەت لەبەردەم هێزە بیانییەكان دەكاتەوە بۆ گەیشتن بە سنوورەكانی باشووری رۆژئاوای، سەرەڕای ئەوەی ئەو رێككەوتنەی كۆتایی جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە هێشتنەوەی ئەو رێڕەوە لەژێر سەروەری ئەرمینیایە، بەڵام ئامادەبوونی كۆمپانیا ئەمەریكیەكانی بوار وەبەرهێنان، دڵەڕاوكێی لای تاران درووست كردووە، چونكە دەرفەت لە بەردەم هێزە بیانییەكان دەكاتەوە بۆ گەیشتن بە سنوورەكانی لە باكووری رۆژئاوا، هەرچەندە بەگوێرەی رێككەوتنی ئاشتی نێوان باكۆ و یەریڤان ئەو رێڕەوە لەژێر دەسەڵاتی ئەرمینیا دەبێت، بەڵام بەشداری كۆمپانیاكانی ئەمەریكا تارانی تووشی دڵەڕاوكێ كردووە، لەو چوارچێوەیە پێویستە ئێران رۆڵی بكەرێكی كارا ببینێت، نەك نەیارێكی نەرێنی.

پێشتر عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاندبوو، لە هەر پڕۆژەیەك هەرێمی پێویستە رەچاوی بەرژەوەندی هەموو وڵاتانی دراوسێ بكرێت، نەكرێت بە سەكۆیەك بۆ كۆتاییهێنان بە هەندێك لایەن، یاخود هەڕەشە لەسەر ئاسایشی نەتەوەییان.

هەندێك لە چاودێران لە تاران پێیانوایە، لەگەڵ فراوانبوونی رۆڵی توركیا و پاشەكشەی رێژەیی ئامادەیی رووسیا ئەو رێڕەوە نەخشەی هاوپەیمانییەكان لە قەوقاز دادەڕێژێتەوە.

هەڕەشە و دەرفەت

هەندێك لە لێكۆڵێینەوە تازەكان ئاماژە بەوە دەكەن، لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوو جووڵەی گواستنەوەی كاڵاكان لە رێگەی رێڕەوە جیهانییەكان زیاد دەبێت، ئەوەش واتا زیادبوونی كێبڕكێ لەنێوان رێرەوە كلاسكی و تازەكان.

لە سایەی ئەو واقیعە نوێیە، ئابووریناسانی ئێران هۆشداری لە هەر دواكەوتنێكی تەواوكردنی پڕۆژەكانی ژێرخانی نیشتیمانی دەدەن، كە هەر دواكەوتنێك ئێران دەخاتە دەرەوەی نەخشەی رێڕەوە نێودەوڵەتییەكانی گواستنەوە.

كۆمپانیا لۆجستییەكانی جیهان دەستیان بە چاودێری چڕی گۆڕانكارییەكانی ئەو ناوچەیە كردووە، ئەو قۆناغە نوێیەش وا پێویست دەكات ئێران لە خستنەڕووی جێگرەوەی واقیعی و شایەنی جێبەجێكردن پەلە بكات.

چاودێرانی سیاسی پێیانوایە، سەركەوتنی ئەو رێڕەوانە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی رۆڵی وڵاتانی قەوقاز، بەو پێیەی خاڵی پەیوەندی نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوان، ئەوەش وادەكات هاوسەنگی هێزی ئابووری لەو ناوچەیە بگۆڕێت.

هەڵسەنگاندنەكان ئاماژە بەوە دەكەن رێڕەوە نوێكان دەبێتە كەمكردنەوەی ماوەی گواستنەوەی نێوان ئاسیا و ئەوروپا، كە لەوانەیە بۆ دوو هەفتە كەم بێتەوە، ملیاران دۆلار دەخاتە ناو بازرگانی ناوچەیی، ئازەربایجان و ئەرمینیا راكێشانی ئەو ملیاران دۆلارەیان بەرچاوە، بەڵام ئێران رووبەڕووی مەترسیدارترین پاشەكشەی پشكی ترانزێت دەبێتەوە، كە پسپۆڕانی ئەو بوارە رێژەی ئەو پاشەكشەیان بە لە (20 بۆ لە 30%) رەخساندووە، ئێران لەبەردەم ئەو هەڕەشەیە چەند بژاردەیەكی گرنگی ستراتیژی لەبەردەمە:

1ــ تەواوكردنی رێڕەوی باكوور ــ باشوور بە هەماهەنگی لەگەڵ رووسیا و هندستان، بۆ بەستنەوەی بەندەر عەباس و كەمكردنەوەی ماوەی نێوان هندستان و ئەوروپا بۆ نیووە.

2ــ جێبەجێكردنی رێڕەوی ئاراس لە رێگەی خاكی ئێران بۆ بەستنەوەی نەخچیڤان بە باكۆ، كە پڕۆژەیەكە دەبێتە وەڵامدانەوەی خواستی ئازربایجان و بەهێزكردنی رۆڵی ئێران.

3ــ دووبارە كاراكردنەوەی پڕۆژەی كەنداو ــ دەریای رەش، بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەرمینیا و جۆرجیا، بۆ دابیكردنی رێڕەوی راستەوخۆ لە ئێرانەوە بۆ ئەوروپا.

دۆسیەی ئەمنی: هێڵی سووری تاران

ئێران راشكاوانە رایگەیاند، هیچ گۆڕانكاریەكی سنووری یاخود بوونی سەربازیی بیانی لە قەوقاز قبوڵ ناكات، مەشقی سەربازیی سووپا و سوپای پاسداران لە باكووری رۆژهەڵات جەختكردنەوەیە لەسەر ئەو هەڵوێستە، نەك تەنیا لێدوانی دیپلۆماسی، هەرچەندە پاشەكشەی مەترسی ئەو جەنگە كاتییە، بەڵام بەڕێوەبردنی رێڕەوەكان لە رێگەی كۆمپانیا ئەمەركییەكان دەبێتە زیادبوونی هەژموونی ئەمنی و ئامادەیی ناڕەساتەوخۆی ناتۆ یاخود ئیسرائیل لەو ناوچەیە، ئەوەش بە هەڕەشەیەكی راستەوخۆ لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی ئێران دادەندرێت، ئەو دۆخە پێویست دەكات ئێران ئاسایشی ڕێڕەوەكان وەك كارێكرێكی ئابووری و ناسەربازیی وەربگرێت.

پێشتر بەرپرسانی سەربازیی ئێران زیاتر لە بۆنەیەك ئاماژەیان بەوە كردووە، كە تاران وەڵامی هەر جووڵەیەك دەداتەوە كە هاوسەنگی مەیدانی لە قەوقاز بگۆڕێت، پسپۆڕانی ستراتیژی جەخت لەسەر ئەوەش دەكەنەوە، هاتنی هەر لایەنێكی رۆژئاوایی لە ئیدارەی ئەو رێڕەوانە ئەو ناوچەیە دەكاتە گۆڕەپانی ململانێی ئەمنی درێژمەودا.

یەكێكی دیكەی لەو بابەتانەی شارەزایانی سیاسی ئاماژەی پێدەكەن، بەردەوامی ناڕوونییە لەسەر سرووشتی بوونی ئەمەریكا، كە دەرگا لەبەردەم پێشبڕكێی هەژموونی نوێ لەنێوان هێزە گەورەكان لە باشووری قەوقاز دەكات، راپۆرتە ناوخۆییەكان ئێران ئاماژە بەوە دەكەن تاران بە بایەخەوە چاودێووری جووڵەی توركیا لەو دۆسیە دەكات، ترسی ئەوەی هەیە ئەنقەرە بە پاڵپشتی رۆژئاوا ببێتە جێگرەوەیەكی ئەمنی.

لەو چوارچێەوەیە پێویست دەكات تاران مۆركی ئابووری خۆی لەو رێڕەوانە قووڵتر بكاتەوە، بە جۆرێك ببێت بە هێڵی یەكەمی بەرگری لە سەقامگیری ئەو ناوچەیە و رێگری لە ئاڵۆزبوون بكات.

كلتوور و ناسنامە: سەرمایەی شاراوەی ئێران

قەوقاز تەنیا دراوسێیەك نییە بۆ ئێران، بەڵكوو بەشێكە لە مێژوو و كلتووری هاوبەش، هاوبەشییە ئاینییەكان لەگەڵ ئازەربایجان و پەیوەندیی دێرینە لەگەڵ ئەرمینیا سەرمایەیە بۆ تاران، دەتوانێت بۆ بونیادنانی متمانە بەكاری بهێنێت، هەروەك دەتوانێت كەرتی گەشتیاری پەرە پێبدات، ئاڵوگۆڕی زانستی و كلتووریی و ئامادەیی راگەیاندنی چالاك هەژموونی نەرمی ئێران بەهێز دەكات، هەژموونێك كە هیچ رێڕەوێكی مادی نەتوانێت هەڵوەشێنێتەوە، لەبەر ئەو هۆكارانە پێویستە ئێران لەبری دژبوون، ئەو رێكارانە ئەرێنیانە بگرێنەبەر: 

1ــ بەهێزكردنی رێڕەوە جێگرەوەكان: تەواوكردنی خێرایی رێڕەوی باكوور ــ باشوور و كاراكردنی رێڕەوی ئاراس و دووبارە بەگەڕخستنەوەی رێڕەوەی كەنداو ــ دەریای ڕەش.

2ــ دیلپۆماسیەتی چالاكی فرەلایەن: بەكارهێنانی میكانمزەكانی وەك دەستەواژەی 3+3 بۆ گرەنتی ئیدارەدانی رێرەوە هەرێمییەكان رێگری لە قۆرغكردنی دەرەكی.

3ــ رێككەوتنی ئەمنی هەرێمی: ئێران دەتوانێت پێشنیارێك بكات كە وڵاتانی باشووری قەوقاز پابەند بكات بە هێشتنەوەی رێڕەوە ئابوورییەكان و قبووڵنەكردنی هەر بنكەیەكی بیانی.

4ــ بەهێزكردنی پەیوەندییە ئابوورییە دوو قۆڵییەكان: بەرزكردنەوەی قەبارەی بازرگانی لەگەڵ ئەرمینیا بۆ زیاتر لە دوو ملیار دۆلار و دەستپێكردنی پڕۆژەی هاوبەش لە بواری وزە و پیشەسازیی.

5ــ وەبەرهێنانی هێزی نەرم: لە راگەیاندنی ناوخۆییەوە بۆ پەپێدان بە كەرتی گەشتیاریی و پڕۆژە كلتوورییەكان، هەموو ئەوانە وێنەی ئێران لەو ناوچەیە بەهێز دەكەن.

هەموو ئەوانەی لە پێشوو باسمان كرد، لە یەك كاتدا رێڕەوی زەنگزور هەڕەشەیەك و دەرفەتێك بۆ ئێران درووست دەكەن، ئەگەر ئەوەی كۆتایی نەرێنی و لێدوانە هەڕەمەكییەكان وا دەكات بەشێكی رۆڵی جیۆسیاسی و ئابووری لە دەست بدات، بەڵام ئەگەر دەستپێشخەری بكات بۆ بەشداری لە رێگەی دەرگا دیپلۆماسییەكان ب بەپەرپێدانی ژێرخان و وەڵامدانەوەی ئەمنی و سەرمایەی كلتووریی، ئەوە دەتوانێت ئەو هەڕەشە بۆ دەرفەتێك بگۆڕێت، بۆ بەهێزكردنی پێگەی مێژوویی لە قەوقاز.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئیستقلال