Nuce Logo

وەرگێڕانى: ئیسماعیل تەها

گرووپى " نصرة الإسلام والمسلمين" کە لە لیستى تیرۆردایە، زیاتر لە دوومانگە ئابلوقەى باماکۆى پایتەختى مالى داوە، سەرجەم رێگەکانى گەیاندنى هاوکارى لە وڵاتى رۆژئاواى ئەفریقیا بڕیووە، ئەو ئابلوقەیە جووڵەى بازرگانى و قووتابخانەکانى وەستاندووە، مالى تووشى قەیرانى بژێوى ژیان درووست کردووە، ئەوەش رووداوێکى لە ناکاو نییە، بەڵکوو لە ئەنجامى کەڵەکەبوونى سیاسیی بڕیارە درێژخایەنەکانى زنجیریەک کودەتاى ساڵانى رابردوو درووستى کردووە.

کودەتاى ئابى (2020) بوو هۆى لادانى ئیبراهیم بوبکەر کینا، سەرۆکى مالى، ئەو وڵاتەى خستە بەردەوامى ئاڵۆزییە سیاسییەکان.

تەنیا دواى ساڵێک سوپا لیوا ئەسیمى گویتا، سەرۆکى مەدەنى بۆ قۆناغى راگوزەریان لادا، کە بەهێزترین پیاوى ئەو وڵاتە بووە، لەگەڵ هەموو کودەتایەک دامەزراوەکانى دەوڵەت لاواز دەبوو، لایەنەکان لە هەژموونى وڵاتیان کەم دەکردەوە، ئەوەش بۆشایەکى ئەمنى درووست کردووە، رێگەى بۆ گرووپە توندڕەوەکان خۆش کرد فراوان بوون.

دوورخستنەوەى هێزەکانى فەرەنسا کە لە (2013) باماکۆیان لە کەوتن لەسەر دەستى ئەو گرووپەى ئەمرۆ گەمارۆ دایە رزگار کرد، ئەوە تەنیا راگەیاندنى دەستەوەستانى مالى بوو لەبەردەم رەوتى جیهادى، لەم چوارچێوەیە ئەو گەمارۆیەى ئێستا وەک لوتکەیە لە بەرەو داڕوخانى هەنگاو بەهەنگاو.

ئەو گرووپە تیرۆرستییەى ئەمرۆ گەمارۆی پایتەختیان داوە لە هەموو کودەتا و پاشەکشەکان گەورەترە، بۆ ئەوەى ئامادەیى خۆى بەسەر جوگرافیا و سیاسەت و خەڵک بسەپێنێت.

تەنیا مالى گیرۆدەى کودەتا و تیرۆر نەبووە، بەڵکوو لە بۆرکینا فاسۆ و هاوشێوەى مالى لە (2022) کودەتا  لەسەر دەستى ئەفسەرەکانى نزیک لە یووسیا روویداوە، لە  (2023 ) سوپاى نیجەیر محەمەد بازووم، سەرۆکى هەڵبژێرداویان لە دەسەڵات لادا، پێشەوەى رایبگەیێنن هەموو هەماهەنگییەک لەگەڵ وڵاتانى رۆژئاوا دەپسێنن. 

بەڵام ئەو هاوپەیمانییە بە مردووى لە دیکا بوو، چونکە سەرجەم ئەندامەکانى پشت بە پارێزگارى رووسى لە رێگەى گرووپى ڤاگنەر دەبەستن، کە بە کردەیى نەیتوانى ئاسایشى ئەو وڵاتانە دابین بکات، بەڵکوو شکستى گەورەى لە باکوورى بەدواوەدا هات، لە یەک جەنگ لە نزیک سنوورەکانى بەرەى رزگاربخوازى ئازاود (84) سەربازییان کوژراو و دوو سەربازیش بە دیل گیران.

سەرەڕاى بەڵێنەکانى سێرگى لاڤرۆڤ، وەزیرى دەرەوەى رووسیا بۆ کۆتاییهێنان بە تیرۆر و هاووڵاتیانى سڤیل، بەڵام ئەوەى روویدا پێچەوانەبوو، هێزەکانى مالى و بۆرکینافاسۆ، کە لەلایەن رووسیاوە پاڵپستى دەکران تاوانی جەنگیان لە وڵاتانى هاوپەیمانى ساحیل ئەنجام دا.

بەگوێرەى ناوەندى ئەفریقیا بۆ لێکۆڵینەوە، لە ساڵى رابردوو (365) رووداوى توندوتیژى لەلایەن ئەنجوومەنەکانى سەربازیى و هاوپەیمانەکانى رووسیا لە هاوپەیمانى ساحل روویدا، زیاتر لە دوو هەزار کەس گیانیان لە دەستدا، بەراوبەر هەزار و (778) پەیوەست بە گرووپە تیرۆرستییەکان.

لە مالى لە (75%) مردنەکان لە ئەنجامى توندوتیژى بوو لەسەر دەستى گرووپە چەکدارەکان میلیشیاکان، لە بۆرکینا فاسۆ ئەو رێژەیە گەیشتە (54%) هەر لە ساڵى رابردوو ژمارەى کوژراوان گەیشتە (10) هەزار و (400) کەس، ئەو ژمارەیەش زیاتر لە (55%) کۆى مردنى پەیوەست بە توندوتیژییە لە کیشوەرى ئەفریقیا.

گرووپە تیرۆرستەکان لە ساحل سوودیان لە سنوورە کراوەکانى وڵاتانى لاواز بەهۆى کودەتاکان وەرگرتووە، ئەوەش بۆ فراوانکردنى چالاکییەکانیانە بە ئازادانە، بەڵام لەوەش گرنتر ئەو گرووپانە سەرکەوتووبوونە لە ناداپەرەوەرى کۆمەڵایەتى و قۆستنەوەى پاکتاوکردنى هۆزەکان لە بەشدارى لە سیاسەت و نەبوونى دادپەروەرى و هەژاریى و گەندەڵى و شکستى ئەزموونى دیموکراسى لەو ناوچەیە و زیادبوونى ئایدۆلۆژیاى سەلەفى جیهانى وەک جێگروەر لە ئەنجامى شکستى عەلمانیەت لە بەدەستهێنانى خۆشگوزەرایى  سەرچاوەى گرتووە.

بەو ستراتیژییە ئەو گرووپانە لەبەر چاوى هەندێک کۆمەڵگە لە هێزێکى تیرۆرستى بوون بە هێزێکى رزگارکەر، لەگەڵ بوونى کارەسات بۆ گێڕانەوەى بیرى خەڵک بۆ سەرەتاى ململانێى ئەفغانى و سووری.

ریشەى گرووپى (نصرة الإسلام والمسلمين) دەگەڕێتەوە بۆ باڵى رێکخراوى قاعیدە لە ساحل لە سەرەتاى (2017) لە رێگەى یەکخستنى لەگەڵ گرووپە جیهادییەکانى وەک ئەنسارى دین و مورابیتوون و کەتائیى ماسینا لە ژێر سەرکردایەتى ئەیاد ئاغ گال

ئاغ گالى دیارترین کەسایەتى جیهادییە لە ئەفریقیا لە لایەن دادگاى تاوانەکانى نێودەوڵەتى بە تۆمەتى تاوان دژى مرۆڤایەتى داواکراوە، ئەمەریکا بڕە پارەیەکى زۆرى بۆ ئەو کەسانە تەرخان کردووە، بۆ ئەوەى زیانیارى پێ بدەن بۆ دەستگیرکردنى.

گالى سەرەتاى یاخیبوونى لە ریزەکانى بزووتنەوەى جەماوەرى بۆ ئازادکردنى ئەزواد لە (1990) دژ بە حکومەتى مالى بوو، دواى مافى پەرەپێدانى لە هەریمەکان دەکرد، پێش رێککەوتنى ئاشتى لە جەزائیر کە بە "پەیمانى نیشتیمانى" کە جەخت لەسەر یەکخستنى ئەو هێزە لەگەڵ سوپا و دیپلۆماسیەتى مالى کرابۆوە.

پاشان وەک دیپلۆماتکار لە باڵیۆزخانەى مالى لە سعوودیە دامەزرا، چاوى بەو جیهادییە سعوودیانە کەوت کە لە نەوەدەکان لە ئەفغانستان گەڕابوونەوە، هێزێکى بیر سەلەفى تیرۆرستى پێکهێنا، لە سەرتاوە گۆرانیبێژ و پارێزەرى مافى ئەمازیغەکان بوو، پێش ئەوەى دەسەڵاتدارانى سعوودیە بەهۆى چالاکییەکان دوورى بخەنەوە، بوو بە تیرۆرست.

لە (2012) ئەیاد ئاغ هاوپەیمانییەکى لەنێوان گرووپە تیرۆرستییەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنى باکوورى مالى بە تەواوى پێکهێنا، دواتر جووڵانەوەى نیشتیمانى بۆ رزگاریکردنى ئەزواد لە کاتى راگەیاندنى سەربەخۆیى هەرێمى ئەزواد لە شەشى نیسانى (2012) دووریان خستەوە.

گرووپە تیرۆرستییەکان ژمارەیەک شاریان لە باکوورى مالى کۆنتڕۆڵ کرد، لەوانە تەمبکتۆ و گاو و کیدال، نزیکەى (10) مانگ لەو کۆنتڕۆڵکردنە بەرەوام بوون، دواتر لە (2013) فەرەنسا لە رێگەى ئۆپراسیۆنى بەرخان لەسەر داواى داەسەڵاتدارانى مالى بۆ رزگارکردنى وڵاتەکەیان لە کەوتنى تەواوى لەسەر هێزە توندڕەوەکان چووە ئەو وڵاتە.

لەو ماوەیە ئەو گرووپانە چەندین تاوانیان دژ بە مرۆڤایەتى ئەنجام دا، شەریعەتى ئیسلامییان بە ناشیرنترین شێوە سەپاند، دەستى بە رەجم و دارکارى دەستبڕین و کوشتنى هەڕەکەمى کرد، چەندین کتێبخانە و ناوەندى دەستنووسى تەمکتۆى مێژوویان سووتاندد، شوێنەوارە مێژووییەکانى لیستى جیهانى یۆنسکۆیان وێران کرد.

لەو کاتەوە ئەو گرووپە زینجیرەیەک تەقینەوە و چالاکى رفاندن و بە ئامانجگرتنى هاووڵاتیان و بیانى و بەرپرسانى وڵاتیان گرتە ئەستۆ، لەوانەش شێخەکانى تەریقەتە سۆفییەکان کە بە کافریان دەزانین، بە تێپەڕینى کات ئەو گرووپانە ریشەیان زیاتر لە ناو پێکهاتەى کۆمەڵایەتى قووڵ بۆوە.

نەزانى و نەخوێندەوارى هەزاران گەنجیان بۆ راکێشیان بۆ ریزەکانى خۆیان قۆستەوە، لە رێگەى دزى بە زۆرلێسەندنى زەکات پاڵپشتیان کۆدەکردەوە، دەیان کانى زێریان لە باکوورى مالى دەستبەسەرداگرت، کە کردیان بەسەرچاوەى سەرەکى چالاکییەکانیان.

ئەمرۆ هەموو رەگەزەکانى تەقینەوەى دۆخ لە مالى کۆبۆتەوە: وڵاتێکى لاواز, دەسەڵاتێکى سەربازیى گۆشەگیر، سنوورێکى کراوە، ناداتى کۆمەڵایەتى، ئابلووقەى تیرۆرستان ئابوورى وڵاتى پەکخستووە. 

لەگەڵ نەبوونى هەڵوێستێکى یەکلاکەرەوەى نێودەوڵەتى، سیناریۆى ئەفغانستان یاخود سووریا بە یەکێک لە شێوەکانى نزیکە دووبارە بێتەوە.

وەسیم نەسر، رۆژنامەنووس و پسپۆڕ لە جووڵانەوە جیهادییەکان دەڵێت، پەیوەندى چڕ لەنێوان گرووپى نسرەتى ئیسلام و موسڵمانان کەسایەتییە ئۆپۆزسیۆنەکان لەناخۆ و دەورەوە هەیە، ئەو گرووپە بەبێ هاوپەیمانیەکى جۆرى لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنى دەسەڵاتى ئێستاى سەربازیى یاخود گرووپە ناوخۆییە کاریگەرەکانى وەک محەمەد دیکۆ، کە ئۆپۆزسیۆنە و جەماوەرێکى فراوانى لە مالى هەیە نانوانن کۆنترۆڵى پایتەخت بکەن.

بە بۆچوونى وەسیف هاوپەیمانیە هاوشێوەکان ئەو گرووپەیمان لە پەیوەندى راستەوخۆ لە سووریا دوورخستۆتەوە، وەک ئەوەى لە سووریا روویدا، بەتایبەت ئەو گرووپە نادادى کۆمەڵایتیان قۆستۆتەوە.

ئەوەشە شترۆڤەى گەمارۆى ئەو دوایەى پێ دەکرێت، کە جیهادى ئابوورى لەسەر بنەماى خنکاندنى پایتەخت و هیلاککردنى دامەزراوە، تاوەکوو بەبێ جەنگى فراوان دەکەوێت، ئەوەش لە رێگەى سیاسەتى برسیکردن و فشارى ئابووریى و سیاسییە.

لە مابى چوار لایەنى سەرەکى ململانێیانە، رێکخراوى داعش، گرووپى نەسرەتى ئیسلام و موسڵمانان، کە سەر بەقائیدەن، بەرەى رزگاریخوازى ئەزواد، کە داواى سەربەخۆیى هەرێمى باکوور دەکات، دەسەڵاتدارانى مالى کە لایەن رووسیاوە پاڵپشتى دەکرێت، هەموو لایەنێک هەوڵى سەپاندنى هەژموونى خۆى بەسەر ناوچەکە دەدات.

گرووەکە ئێستا لەسەر ئەوەیە کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو قەیرانە دەکات، ئایا وەک قەیرانێکى مرۆیى مامەڵەى لەگەڵ دەکات، یاخود وەک مەترسیەک کە نەخشەى سالحل و رۆژئاواى ئەفریقیا بە تەواوى دادەڕێژێتەوە.

لە حاڵەتى بەردەوامى دۆخى ئێستاى مالى لەوانەیە ئەو پرسیارە بێتە پێشەوە، یایا باماکۆ لەسەر دەستى گرووپە تیرۆرستییەکان دەکەوێت؟ بەڵام کەى؟.

سەرچاوە: ماڵپەڕى میدل ئیست ئۆنلاین