Nuce Logo

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

لەو کاتەوەى موجتەبا خامنەیى بە رێبەرى باڵاى کۆمارى ئیسلامى ئێران لە شوێنى باوکى هەڵبژدێرداوە، تاوەکوو ئێستا بە ئاشکرا دەرنەکەوتووە، بەڵام تاوەکوو ئێستا کۆمارى ئیسلامى ئێران فەرمانڕەوایى بەردەوامە، پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئەوە کێیە خاوەن لەو جەنگە بڕیارە.

ئێستا دەسەڵاتى ئێران پشت بە چەند کەسایەتییەکى سەرەکى دەبەستێت، کە بریتین لە فەرماندەى سوپاى پاسداران، سەرۆکى ئەنجوومەنى باڵاى ئاسایشی نەتەوەیى و سەرۆکى پەرلەمان کە لەلایەن پاسدارانەوە داندراون.

یەکەم: ژەنەڕاڵ محەمەد باقر زوقەدەر، پیاویکى ئاڵۆز

محەمەد باقر زولقەدەر نوێنەرایەتى ناڕوونى دەسەڵاتى ئێران و ژوورى کۆنتڕۆڵى راستەقینە دەکات، بەو پێیەى ئەمیندارى باڵاى ئاسایشى نەتەوەیییە سەرپەرشتى هەماهەنگى نێوان بەسیج و سوپاى پاسداران و ئتڵاعات و سیاسەتى دەرەوە دەکات، کە ئەو شوێنەیە بڕیارە گەورەکانى جەنگ و پڕۆگرامى ئەتۆمى و هەواڵگرى بۆ قەیرانەکان لێ دادەڕێژرێتەوە.

دانانى محەمەد باقر لە مانگى ئادارى (2026) تەنیا گۆڕینێکى ئیدارى نییە، بەڵکوو ئاماژەیەک بوو بۆ ئەوەى کە دەسەڵاتى ئێران ئەو کەسانەى خاوەن پاشخانى ئەمنین بۆ ئیدارەى ئەو قۆناغە بە باشتر دەزانێت، محەمەد زولقەدەر لە سیاسەتەوە نەهاتووە، بەڵکوو لە قووڵایى ژێرخانى ئەمنییەوە هاتووە، کە سوپاى پاسداران و بەسیج و دەستەى فەرماندەیى سوپایە.

دامەزراوەی بەرگریى لە دیموکراسى دەڵێت، محەمەد باقر ئەندازیارى تۆڕى گرووپە ناوچەییەکانى ئێرانە، ئەوانەى لە دوورەوەى حزبوڵڵا و باڵەکانى دیکەى ئێران لەو ناوچەیە بەڕێوە دەبەن، راپۆرتەکانى رۆژئاوا ئاماژە بەوە دەکەن، بەهۆى رۆڵى باقر لە پڕۆگرامى ئەتۆمى و هێرشکردنە سەرخۆپیشاندەران لە ناوخۆى ئێران لەلایەن وڵاتانى بیانیەوە خراوەتە لیستى سزاکان.

دەشتگوترێت، زولقەدەر بە تەنیا خاون بڕیار نییە، بەڵکوو هێزى هەماهەنگى نێوان ناوەندە جیاوازەکانیشە،  لە زەمەنى نەبوونى رێبەڵى باڵا رۆڵى گرنگترى هەبوو.

دووەم: ژەنەڕاڵ ئەحمەد وەحیدى بەرپرسى کۆنتڕۆڵى ئەمنى

ئەحمەد وەحیدى، کرۆکى بیروباوەڕى ئەمنى دەسەڵاتە، لە رێگەى هێزەوە بەرگریى لەناوخۆ و دەرەوە دەکات، ناوى پەیوەستە بە مێژووی فەیلەقى قوددس لە سوپاى پاسداران، کە قاسم سلێمانى باڵى دەرەکى سوپاى پاسدارانى درووست کردووە، راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان ئاماژە بە ناوى وەحیدى دەکەن کە لە نەوەدەکانەوە پەیوەستە بە چالاکییەکانى دەرەوەى ئێران، یەکێک لە چالاکییەکانى تەقینەوەى (AMIA) کە دواتر بەو هۆیەوە ئینتەرپول ناوى لە لیستى سوور هێشتەوە.

لە ناوخۆش بەهۆى رۆڵى لە داپڵۆسینى خۆپیشاندانەکانى (2022) و بڕینى هێڵى ئینتەرنێت و بەکارهێنانى هێز دژ بە خۆیشاندەران، یەکێتى ئەوروپا و ئەمەریکا سزاکانیان لەسەر هێشتەوە، بەگوتەى لێکۆڵەران وەحیدى بەشێکى فراوانترە لە گۆڕانکارییەکى فراوانتر: کە بەرەوپێشبردنى دامەزراوەى سەربازیى ــ ئەمنیە بۆ ناوەندى دەسەڵاتى کردەیى، بەتایبەت لەو کاتانەوەى کە هەڕەشەى مان و نەمان لەسەر دەسەڵاتى ئێران هەیە.

ژەنەراڵ وەحیدى تەنیا فەرماندەیەکى سەربازیى نییە، بەڵکوو بەرجەستەکردنى بیرۆکەى هێشتنەوەى ئەو دەسەڵاتەیە لە رێگەى کۆنتڕۆڵکردنى تەواوى ئەمنى، نەک لە رێگەى حەوزەى ئاینى کە پێشتر بەهێز بووە.

سێیەم: محەمەد باقر قالیباف، پیاوى ئاسایش و سیاسەت

محەمەد باقر قالیباف نوێنەرایەتى شتێکى جیاواز دەکات، خاڵى پەیوەندى نێوان ئاسایش و سیاسەتە، لەناکاو لەدواى کوژرانى عەلى لاریجانى، سەرۆکى ئەنجوومەنى باڵاى نەتەوەیى ئێران بەناوبانگ بوو، لاریجانى پەرلەمانتار و ئەندامى سوپاى پاساداران و فەیلەسووف بوو، قالیباف لەو سێ سیفەتە بە لاریجانى دەچێت، هەندێکیش لەو بڕوایە دان، بەراورد بەوانەى دیکە میانڕەوترە. 

قالیباف ژیانى لە ریزەکانى سوپاى پاسداران دەست پێکردووە، سەرکردایەتى فەرماندەیى ئاسمانى دەکرد، پێشئەوەى ببێتە سەرۆکى شارەوانى تاران گوازرایەوە بۆ سەرکردایەتى پۆلیس، لە کۆتاییشدا بوو بە سەرۆکى پەرلەمان، ئەو ژیانە تەنیا فرەیى نییە لە ئەرک، بەلکوو بریتییە لە شێوەیەکى روونى بەڕێوەبردنى دەسەڵات لە ئێران، کە دەستاودەستکردنى توێژى ئەمنییە لەناو دامەزراوە مەدەنییەکان.

ئاژانسى هەواڵى رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا ئاماژە بەوە دەکات، لە کاتى قەیرانەکان بۆ بڕیاردان قالیباف لە هەموویان سەنتەریتر بڕیار دەدات، بەتایبەت لە کەناڵە پەیوەندییە ناڕاستەوخۆکان لەگەڵ رۆژئاوا، لەو چرکەساتەى کە هاوسەنگى کلاسیکى لەنێوان پیاوانى ئاینى و سیاسەت نامێنێت، قالیباف وەک پیاوى ئەو قۆناغە دێتە پێشەوە، هەروەها تواناى گوتارى سەربازیى و  دانوستاندنى سیاسى و بەڕێوەبردنى ناوخۆیى هەیە.

بە کورتى وەک شارەزایان دەڵێن، قالیباف نموونەى سیاسى ئەمنییە کە بەرهەمەکەى لە چرکە ساتە مەترسیدارەکان دەچندرێتەوە، لەو بڕوایەش دان، کە سەرەڕاى زمانى توندى لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، بەڵام رێژەیەک لە میانڕەوى تێدایە.

دوو کەسایەتى دیکەى گرنگ دیکە هەیە، دامەزراوەى بەرگریى لە دیموکراسى باسیان دەکات.

غولام حوسێن موحسینى ئیجیى، پیاوى دادگاى ئەمڕۆ و هەواڵگرى دوێنێ

دەسەڵاتى ئێران تەنیا پشتى بە داپڵۆسینى ناوخۆیى نەبەستووە، بەڵکوو پێویستى بە پەردەیەکى یاساییش هەیە، لێرە رۆڵى غولام حوسێنى دێتە پێشەوە، پێس ئەوەى سەرۆکایەتى دەسەڵاتى دادوەرى وەربگرێت، وەزیرى ئیتڵاعاتى بوو، کۆکردنەوەى ئاسایش و دادگا واى کردووە ببێت بە یەکێک لە مەترسیدارترین کەسایەتییەکان لە دەسەڵاتى ئێران، چونکە ئەو پیاوە داپڵۆسینى گۆڕیوە بۆ شەرعیەتى یاسایى.

رۆیتەرز دەڵێت، لە قۆناغى سەرۆکایەتى لە (2021) رێژەى لەسێدارەدان زیادى کردووە، ئەوەش لە کاتێدایە لەسزاکانى وڵاتانى رۆژئاوا لەسەرى لە (2009)ەوە باس لەوە دەکەن رۆڵى لە دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدان هەبووە، لەدواى کوشتنى خامنەیى دادگا لە رێگەى ترساندنى رێکخراو لە دامەزراوەیەکەوە دەبێتە ئامرازێک بۆ گێڕانەوەى سەپاندنى دەسەڵات.

ئەحمەد رەزا رادان، خاوەن کۆنتڕۆڵى رۆژانەى دەسەڵاتى ئێران

دامەزراوەى بەرگرى لە دیموکراسى پێى وایە، ئەو پێنج سەرکردە کۆنتڕۆڵى ئێرانیان کردووە، ئیجیى واژۆ لەسەر حکومەکان دەکات، ئەوا رەزا رادان لە شەقام جێبەجێیان دەکات، ئەحمەد رادان سەرکردایەتى هێزى جێبەجێکردنى یاسا دەکات، کە هێڵى یەکەمە لە بەرەنگاربوونەوەى ناڕەزاییەکان، لە (2010) بەهۆى رۆڵى لە داپڵۆسینى خۆپیشاندەران لە (2009) ئەمەریکا و ئەوروپا سزایان خستەرى، پاشانیش خۆپیشاندانەکان فراوانتر بوو.

دەرهاوێشتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ئەحمەد رەزا رادان لە کاتى قەیرانەکانى ئەم دواییە سەرپرشتى دەستگیرکردنى فراوانى کردووە، لەگەڵ ئەوەشدا گوتارەکانى روون بوو لە بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆ، بەگوێرەى هەڵسەنگاندنى یەکێک لە توێژەرەکان، رادان رۆڵى  سەرەکی لە سیستەمى "داپڵۆسینى خۆپارێزیى"  هەیە، چونکە چاوەڕوانى هەڕەشە ناکات، بەڵکوو پێشوەختە هەوڵ دەدات هەڕەشەکان پووچەڵ بکاتەوە، کە دەکرێت بە "دەوڵەت لە شەقام" ناوببرێت.

دەسەڵاتێک بەبێ سەرە.... بەڵام بەبێ کۆنتڕۆڵ نییە

ئەوەى ئەو سێ کەسایەتییە، یان ئەو پێنج کەسایەتییە ئاشکراى دەکەن، وەک دامەزراوەکانى لێکۆڵینەوە پێیانوایە، ئێمە تەنیا لەبەردەم دابەشکردنى دەسەڵات نین، بەڵکوو گۆڕانکارییە لە سرووشتى فەرمانڕەوایى، دەرکەوت ئێران لە رێگەى هاوسەنگییەکى ورد لەنێوان پیاوێکى ئاینى لە بەرزترین دەسەڵات و دامەزراوەکانى دەوڵەت بەڕێوەناببرێت، بەڵکوو ئێران لە رێگەى هاوپەیمانى نێوان دامەزراوە مونافیسەکان و یەکترتەواوکەرەکان بەڕێوە دەبڕیت.

ئەو نموونەیە واتاى ئەوە نییە لە ئەگەرى ئامادەنەبوونى رێبەرى باڵا دەسەڵات بکەوێت، بەڵکوو رەنگدانەوەى پێچەوانەیەى هەیە: کە دەستکراوەی پێویست دەکات بۆ کەسێکى دیارى دەسەڵات، حکومى بەکۆمەڵ و توندتر و نەرمینواندنى کەمتر زیاد دەکات، بەڵام ئەگەریش هەیە لە داهاتوو ململانێ بکەوێتە نێوان سەرکردەکان.

ئەوەش ئاڵنگەرى راستەقینەیە رووبەڕووى ئێرانى ئەمڕۆ دەبێتەوە، نەک دەسەڵاتیکى لاواز چاوەڕوانى کەوتن بێت، بەڵکوو دەسەڵاتى ئێران دووبارە خۆى داڕشتەوە لە رێگەى میکانزمى هێشتنەوەى بەهێزتر.

لە هەمانکاتدا، پێویستە ئەوە بڵێین، ئێران رووبەڕووى ئاڵنگەرى مەترسیدارى ناوخۆى دەبێتەوە، سەرچاوە داراییەکانى خەریکە لەناو دەچن، جەنگ بۆتە وێرانکارى گەورە لە خزمەتگوزارى گرنگى وەک کارەبا و گاز و هێڵى ئاسنى و پردەکان، کە ئێران لە چەند مانگى داهاتوو دەخاتە بەردەم تووڕەیى جەماوەرى، لەگەڵ نزیکبوونەوەى وەزرى هاوین بانگەشەى سەرکەوتن قبووڵ ناکرێت، لەدواى کۆتایی جەنگ دەستەوەستان بێت لە پێشکەش کردنى خزمەتگوزاریى بنەڕەت، ئەوەش وەک مەترسى گەورەتر لە جەنگ لەسەر دەسەڵات دەمێنێتەوە.

سەرچاوە: ماڵپەڕى موجەلە