Nuce Logo

ڕۆژی سێشەممە، ڕێكەوتی (14/4/2026) لە چوارچێوەی پرۆگرامی (گفتوگۆی هەفتانە)، لە دەزگای نوچە، بۆ توێژینەوەی سیاسیی و پەرەپێدانی كولتووریی، گفتوگۆیەكی كراوە، بۆ (ئيسماعيل تەها) ڕێكخرا، تێزی سەرەكی گفتوگۆكە، تایبەت بوو بە رێککەوتنى ئیبراهیمى و چەمکى ئایینى ئیبراهیمى و بەریەککەوتنى لەگەڵ ناوەندە ئایینییەکانى دیکە لە وڵاتانى ئیسلامى و قوتابخانە فکرییەکان، هەروەک تیشکى خستە سەر لایەنى سیاسى ئەو رێککەوتنە و بەریەکەوتنى ئیسرائیل و تورکیا لە داهاتووش، پاشان ئامادەبووان بە بەشدارییەكانییان، گفتوگۆكەیان دەوڵەمەندتر كرد.

ئامادەبووانی بەرێز بەخێر بێن، ئێمە بەنیازبوون زووتر ئەو باسە پێشكەش بكەین، بەڵام كۆمەڵێك بەربەست درووست بوو، نەتواندرا وەك پێویست لە كاتی خۆی پێشەكەشی بكەین، بابەتی باسەكەمان، "چەمكی رێككەوتنی ئیبراهیمی ئالنگەرییە سیاسی و فیكرییەكانی بەردەم"یەتی.

ئێمە بەر لەوەی بچینە ناو چەمكی ئایینی ئایینی ئیبراهیمی، كۆمەڵێك تێزی فیكریمان هەیە، كە دەبێت زانین تاچەند ئەو تێزە فیكریانە بەریەكەوتنیان لەگەڵ ئایینی ئیبراهیمی دەبێت، ئێمە یەك یەك باسی ئەو تێزە فیكریانە دەكەین، كە بەر یەككەوتنیان لەگەڵ ئایینی ئیبراهیمی دەبێت.

ئەگەر پێناسەی ئەو چەمكانە بكەین، بەو جۆرەیە: 

رێككەوتنی ئیبراهیمی: كۆمەڵێك پەیمانامەیەی ئاسایكردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسیی و ئەمنی و ئابوورییە لە نێوان ئیسرائیل و بەحرێن و مەغریبە.

ئایینی ئیبراهیمی: ئیبراهیمی بانگەوازە بۆ هەر سێ ئایینی، "ئیسلام و مەسحیی و جوو" لە یەك ئایین.

بەیتی ئیبراهیمی: كە لە (2020) دەوڵەتی ئیمارات دایمەزراند، زاراوەیەكە لە زاراوەكانی ئایینی ئیبراهیمی، كە ئەمڕۆ زیاتر لە (20) زاراوەی هەیە لە لایەن هێزە سیاسییە جیهانییەكان دامەزاراوە و زانكۆ و ناوەندە جیهانییەكان برەویان پێ دەدرێت.

باسی سەرەكیمان لەسەر ئەو سێ چەمكە دەخولێتەوە، كە لەكوێ بەر تێزە فیكرییەكان و پڕۆژەكانی دیكە دەكەوێت.

یەکەم: یەکێتى باڵاى ئایینەکان

سەرەتا لە چەمکى "یەکێتى باڵاى ئایینەکان" كە بە زمانی عەرەبی "وحدة المتعالیة للأدیان"ی پێ دەڵێن، ئەو تێزە رەگێكی لە توراسی عیرفانی ئیسلامی هەیە، كە دەگەڕێتەوە بۆ ئیبن عەرەبی سۆفی، ئەو تێزە بەردەوامی لە مێژوودا هاتووە، بەڵام لە سەدەی رابردوودا بیرمەندێكی فەرەنسی كە دواتر موسڵمان دەبێت، ناوە فەرەنسییەكەی رێنیە گینۆنە، پاشان كە موسڵمان دەبێت ناوەكەی خۆی دەگۆڕێت بۆ شێخ عەبدولواحید یەحیا، ئەو پیاوە كاری زۆری لەسەر ئەو تێزە كردووە، كە بە دیارترین بیرمەندی ئەو قوتابخانەیە دەناسرێت، لە (1951) لە میسر كۆچی دوایی كردووە، دوای ئەوەی كە مسوڵمان دەبێت دەیەوێت لە شوێنێك بژیت نزیك بێت لە شارستانیەتی ئیسلامی، بۆ ئەوە میسر هەڵدەبژێرێت و لە قاهیر نیشتەجێ دەبێت، ئەو بیرمەندە خاوەنی كۆمەڵێك كتێبە لە دیارترین كتێبەكانیی بەو ناونیشانانە وەرگێردراون بۆ زمانی عەرەبی، "أزمة العالم الحدیث" و "الشرق والغرب" و "الهیمنة وعالامات الكم".

شێخەکانى ئەزهەر ئامادەنەبوونە لە ئیسرائیل نزیک ببنەوە

لە كتێبی "أزمة العالم الحدیث" كە بە كوردی "دەبێتە قەیرانی دونیای مۆدێرن" لەو كتێبە  رەخنەی توند لە شارستانیەتی مۆدێرنی رۆژئاوا دەگرێت، كە دووركەوتۆتەوە لە لایەنی رۆحانی و مادیگەرایی و عەقڵانیەت لەسەر حیسابی ئایین زاڵ بووە.

هەروەها لە كتێبی "الشرق والغرب" باس لە جیاوازی نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوا دەكات، كە لە كرۆكەوە جیاوازن، رۆژهەڵات لەسەر بنەمای رۆحانی و بەها قووڵە ئایینییەكان و مەعریفەی باتینی دامەزراوە، رۆژئاوا، لەسەر بنەمای مادی و زانستی ئەزموونی و لەدەستدانی رەهەندی رۆحی دامەزراوە، هەروەك پێشی وایە سروشتی رۆژهەڵات و رۆژئاوا جیاوازییان هەیە پێكەوە كۆنابنەوە.

پاشان یەكێكی دیكە كاری لەسەر ئەو تێزە كردووە، فریتۆف شۆن، كە لە (1907) لە دایكبووە، لە (1998 ) كۆچی دوایی كردووە، كاریگەری زۆری هەبووە لەسەر ئەو قوتابخانەیە، ئەو بیرمەندە بە رەگەز سویسریە، ئەوەش موسڵمان بووە، ناوە ئیسلامییەكەی شێخ نورەدین عیسایە، دیارترین كتێبی ئەو بیرمەندە، بە عەرەبی ناوەكەی "وحدة المتعالیة للأدیان" كە بە كوردی دەبێتە یەكێیەتی باڵای ئایینەكان، شۆن پێیی وایە كە هاموو ئایینە گەورەكان لە حەقیقەتی رۆحی یەكن، لەڵام لە فۆڕمی دەركەوتن لە شەریعەت و بیروباوەڕ جیاوازن.

لەو تێزە هیچ ئایینێك ئایینەكەی دیكە رەشناكاتەوە و لە ناوخۆی نایتوێنێتەوە، وەك چۆن عیسا لای موسڵمانێك پێغەمبەری خودایە، لەلای جووێك و مەسحیەكیش دەبێت پێغەمبەری ئێمە لای ئەوان پێغەمبەری خوایە.

یەكێكی دیكە لە بیرمەندەكانی ئەو قوتابخانەیە، سەید حوسێن نەسرە، كە لە (1933) لە ئێران لە دایك بوو، خوێندنی كلاسیكی ئیسلامی لای تەباتەبائی خوێندووە، پاشان چۆتە ئەمەریكا، لەوێ ماستەر و دكتۆرا بخوێنێت، بەڵام دواتر بواری زانستی بەلاناوە، درێژەی بە خوێندنی ئیسلامی داوە.

لەدوای ئەو ناوانە، هەندێك بیرمەندی دیكە هەن، لەوانە مارتن لینگز، ولیەم چتیك، كە لە دایكبووی (1943)یە موختەسە بە ئیبن عەرەبی، چەندین كتێبی لەسەر ئیبن عەرەبی هەیە، عنوانی كتێبەكانی سەرنج راكێشن، یەكێك لە كتێبەكانی بەناوی، "إبن عربی وارث الأنبیاء"یە، كە بە كوردییەكەی دەبێتە ئیبن عەرەبی میراتگری پێغەمبەرانە. ئەوانە دەتوانین بەڵێین بە جیلی یەكەم و ناوەندی ئەو قوتابخانەیە دادەندرێن. 

لە نەوەی ئەو قوتابخانەیە كۆمەڵێك ئەو قۆتابخانەیە، كۆمەڵێك بیرمەندی دیكە هەیە، یەكێك لەوانە جۆزێڤ لامباردە، لە كۆلیژی دراساتی ئیسلامیە لە زانكۆی حەمەد بن خەلیفەیە لە قەتەر.

لە نەوەى نوێی ئەو قوتابخانەیە دیاترین بیرمەندەکانى، جۆزێف لامبارد، دەیڤید دەکاک، ماریا دەکاک،  لە توركەكان د.ئیبراهیم کاڵن، كاڵن قوتابی سەید حوسێن نەسرە، نووسینەكانی لەو چوارچێوەیە دەخولێنەوە.

لەو قوتابخانەیە، کرۆکى ئەو بابەتە، حەقیقەتى ئیلاهییە یەکە لە ئاستى باڵا، بەڵام ئایینەکان لە فۆڕم و شەریعەت جیاوازن، لە رووکەش جیاوازن، بەلام لە قووڵایى رۆحى سەرچاوەکەیان یەکە.

ئەو قۆتابخانەیە، لە رۆژئاوا زیاتر ناسراوە، لە جیهانی عەرەبی تەنیا شێخ عەبدولواحید زۆر ناسراوە، ئەویش بەهۆی رۆحە تەسەوفیەكەتی ئەوەندە ناسراوە، نەك بەهۆی ئەو قوتابخانەیە.

دووەم: فرەیى حەقیقەت، یان (فەریى ئایینى)

فرەیی حەقیقەت، یان فرەیی ئایینی، كە لە عەرەبی "تعدد الحقیقة"ی پێ دەڵێن، عەبدولكەریم سروش ناوی ناوە رێگە راستەكان، ئەو چەمکە دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسۆفێکى وەک جۆن هیک، لە رۆژهەڵاتییەکان دیارترین کەسێک تیۆریزەى ئەو مەدرسەیە بکات، عەبدولکەریم سروشە بیرمەندى ئێرانییە، بە جۆرێك لە جۆرەكان نزیكایەتی لەگەڵ جون هیك هەیە.

لە جیهانى عەرەبى، نەسر حامد ئەبوو زەید، محەمەد ئەرگۆن و حەسەن حەنەفی و محەمەد عابد الجابری و بیرمەندانی دیكە نزیكایەتیان لەگەڵ ئەو قوتابخانەیە هەیە، لێرە مەبەستى سەرەكی ئەوەیە کە ئێمە یەک کرۆکمان بۆ حەقیقەتی رەها نییە، بەڵکوو فرە حەقیقەتمان لە رێگەکانى حەقیقەت، بەگشتی ئەوانە پێیان وایە حەقیقەتی رەها بوونی نییە، بەڵام لە وحدەی موتەعالی ئەدیان دەڵێن، یەك حەقیقەتی رەها بوونی هەیە.

قوتابخانەی یەكێتی باڵای ئایینەكان بەر ئایینی ئیبراهیمی دەكەوێت، چونكە ئایینی ئیبراهیمی تێكەڵكردنی ئایینەكانە و لێدانە لەكۆی ئایینەكان، بەڵام لە "تعدد الحقیقة" بەو جۆرە نییە، بەڵكوو بە جۆرێك لە كرانەوەی ئایینی سەیر دەكرێت،"جیاوازی سەرەكی نێوان ئەم دوو قوتابخانەیە لە بابەتی یەكایەتی یان فرەیی حەقیقەتە.

دامەزراوەی ئەزهەر

ئێمە ئەزهەرمان هەیە، بەڵام ئەزهەر زیاتر فۆرمێكی مەزهەبییە، لە رووی عەقیدەوە ئەشعەرییە، لە رووی فیقهییەوە شافعی بەسەریدا زاڵە، بەڵام لەگەڵ مەزهەبەكانی حەنەفی و مالیكی كێشەی نییە، لە توراسی ئیسلامی زاناكان مەرج نییە، ئەوەی شافعی مەزهەب بێت، ئەشعەریش بووبێت، بە نموونە چەندین زانا هەیە لە مەزهەب حەنەفیە، لە عەقیدە ئەشعرین، بە نموونە زانایانی وەك، "فەخری رازی و ئەبوو بەكری جەساس و بەدرەدینی عەینی و شەمسەدینی فەناری" لە مەزهەب حەنەفین لە عەقیدە ئەشعەرین، بەگشتی حەنەفییەكان لە عەقیدە ماتوردین، بەڵام زانای دیكە هەیە ماتوردیە و شافعیە، چونكە ماتوردی و ئەشعەرییەكان خیلافی قووڵیان لە عەقیدە نییە.

ئەزهەر یەكێك لەو قوتابخانەی بەر ئایینی ئیبراهیمی دەكەوێت، چونكە ئەزهەر نایەوێت ببێت بە بەشێك لە ئایینی ئیبراهیمی.

هەوڵەکانى پێش ئایینى ئیبراهیمى

"پەیماننامەى برایەتى مرۆڤایەتى لە پێناو ئاشتى جیهانى و پێکەوەژیان"

ئەو پەیماننامەیە لە ساڵى (2019) لایەن پاپا فرانسس و شێخ ئەحمەد تەیب شێخى ئەزهەر لە ئەبوو زەبى واژۆکرا. 

رێککەوتنى ئایینى ئیبراهیمى لە (2020)لە ئیمارات واژۆکرا

ئاساییكردنەوەی پەیوەندیەكانی وڵاتانی عەرەبی لەگەڵ ئیسرائیل مێژووێكی هەیە، كە بەو جۆرە دەست پێ دەكات.

قۆناغی یەكەم: میسر ــ ئیسرائیل (1979)

قۆناغی دووەم: ئوردن ــ ئیسرائیل (1994)

بەڵام ئەو وڵاتانە ناچنە چوارچێوەی رێككەوتنی ئیبراهیمی

ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لە چوار چێوەی رێككەوتنی ئیبراهیمی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (2020)

ئیمارات ــ ئیسرائیل (2020)، قۆناغی ئێستا ئاساییكردنەوەی پەیوەندییە ئابوورییەكانە، لە هەمان كاتدا پەیوەندی سیاسی و دیپلۆماسییان بەهێزكرد

بەحرێن ــ ئیسرائیل (2020) پەیوەندی دیپلۆماسی بوو. 

سوودان ــ ئیسرائیل (2020) رایگەیاندنی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان، بەڵام دواتر نەخرا بواری جێبەجێكردن. 

مەغریب ــ ئیسرائیل (2020) دەستپێكردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان. 

سعوودیە یەكێكی دیكە بوو لەو وڵاتانە بوو ئەمەریكا و ئیسرائیل مەبەستیان بوو پەیوندییەكانی تەلئەبیب و ریاز ئاسایی بكەنەوە. 

ئێمە دەزانین پڕۆژەیە، پڕۆژەی جارید كۆشنەر زاوای ترەمپ بوو لە خولی یەكەمی ئیدارەی ترەمپ بوو، لە ئیسرائیل بنیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیران بوو، بەڵام لە سەردەمی ئیدارەی بایدن، بە هەمان شێوە ئیدارەی ئیسرائیلیش گۆڕا، نەفتالی بنێت بوو بە سەرۆك وەزیران، ئەو حەماسەتەی لای ناتەنیاهۆ هەبوو، لای نەفتالی بنێت بەو جۆرە نەبوو ئەوە وای كرد، ئەو هەوڵانە سست ببێتەوە، بەڵام پڕژەكە كۆتایی نەهاتبوو ئیشی لەسەر دەكرت، چونكە لە ئیدارەی جۆ بایدن، برێت مەكگۆرك، راوێژكاری باڵای جۆ بایدن، سەرۆكی ئەمەریكا بۆ كاروباری رۆژ هەڵاتی ناوەڕاست هەوڵی زۆری دا بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی سعوودیە و ئیسرائیل، بەڵام لەگەڵ هێرشەكانی حەوتی ئۆكتۆبەر، پاشان هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر غەزە هەوڵەكان ئەوە ئۆتۆماتیكی وای كرد سعوودیە لەو هەوڵانە بووەستێت.

ئێستا ئێمە دەگەڕێینەوە سەر پەیماننامەكەی پاپا فرانسیس و شێخ ئەحمەد تەیب، كە لەسەر چەند چەمكێكی سەرەكی رێككەوتبوون، كە تەركیزی لەسەر "ئاشتی و پێكەوژیان و رێزی مرۆڤ و رەتكردنەوەی توند و تیژی بوو."

رێزی مرۆڤ لەسەر بنەمای مرۆڤبوون، نەك لەسەر بنەمای ئایین و رەگەز و رەنگ

ئایینەكان نەكرێنە پاساو بۆ كوشتن و تۆقاندن. بەكارهێنانی ئایین بۆ توندوتیژی لادانە لە جەوهەری ئایین.

مرۆڤ ئازادی تەواو هەبێت لە هەڵبژاردنی ئایینەكەی، ناچاركردن درووست نییە. 

پێكەوە ژیان و گفتوگۆی ئایینی، بانگەوازی گفتوگۆی ئایینەكان لەبری ململانێ.

بەرپرسانى ئیسرائیل بە ئاشکرا دەڵێن، دواى ئێران تورکیا دەبێتە مەترسى بۆ سەر ئیسرائیل

هەماهەنگی بۆ ئاشتی جیهانی.

دادپەروەری كۆمەڵایەتی

دژایەتی هەژاری

هاوكاری هەژاران

چەپاندنی دادپەوەری.

پارێزگاری لە خێزان و منداڵ 

رێزگرتنی مافەكانی منداڵ و پارێزگاریان لە بەكارهێنان و پاڵپشتی سەقامگیری خێزان.

ئەوانە هەموویان هەموویان لەو پەیماننامەی هاتبوو، پەیماننامەكە لەسەر ئاستی عالەمی ئیسلامی و لە دەرەوەی عالەمی ئیسلامی دەنگدانەوەیەكی زۆری هەبوو، ئەمە لە ساڵی (2019) بوو، كە لە (2020) رێككەوتنی ئیبراهیمی كرا، خەریك بوو، ئەو دوو بابەتە جۆرێك لە تێكەڵی لە نێوانیان درووست بوو، ئەو پەیماننامەی مرۆیی بوو، دوو كەسایەتی كاریگەری لە جیهانی ئیسلامی و مەسیحی بەشدار بوون، ئەوانیش پاپا فرانسیس و ئەحمەد تەیب بوو، هەموو دەزانین ئەزهەر پێگەیەكی گرنگی لە جیهانی ئیسلامی هەیە.

كردنەوەی بەیتی ئیبراهیمی

شێخ ئەحمەد تەیب كە پێشتر پەیوەندی لەگەڵ ئیمارات زۆر باش بوو، لە 2023 ماڵى ئیبراهمى لە ئیمارات کرایەوە، داوایان لێكرد كە بەشداری لە كردنەوەی بەیتی ئیبراهیمی بكات، بەڵام ئامادە نەبوو بەشداری بكات، بەشداركردنەكەی رەت كردەوە.

ئەوەی كە من بەدواداچوونم بۆی كردووە، كە بۆچی بەشدارییەكەی رەت كردەوە؟ هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، لەدوای (1948) كە ئیسرائیل وەك دەوڵەت دادەمەزرێت، بە درێژایی ئەو ماوەیە ئەوانەی كە پۆستی شێخی ئەزهەریان وەرگرتیە، هیچ یەكێكیان دانیان بە ئیسرائیل دانەناوە، بەشداری شێخ ئەحمەد تەیب لەبۆ كردنەوەی بەیتی ئیبراهیمی ئۆتاماتیكی داننانی ئەزهەر بوو بە ئیسرائیل، ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی شێخەكانی ئەزهەر هەڵوێستیان هەبووە، بە نموونە لە سەردەمی ئەنوەر سادات، شێخی ئەزهەر ناوی شێخ جاد لحەق بوو لە (1982 تاوەكوو 1996) شێخی ئەزهەر بوو، رەتی كردەوە سەردانی قوددس بكات، گوتووشیەتی، هەر موسڵمانێك سەردانی قوددس بكات گوناحبارە، هەروەك ئامادە نەبوو لەگەڵ حوسنی موبارك پێشوازی لە سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل بكات، كاتێك سەردانی قاهیرەی كرد.

پێش شێخ جادلحەق، شیخ عەبدولحەلیم مەحموود شێخی ئەزهەر بوو، دەڵێت، ململانێ لەگەڵ ئیسرائیل تەنیا جەنگی سنوور یان سیاسەت نییە، بەڵكوو جەنگی بیروباوەڕو و بوونە، وێنەیەكە لە جیهاد لە پێناوی خودا.

لە شێخەكانی ئەزهەر تەنیا سەید محەمەد تەنتاوی، ویستیكی نەرمی بەلای ئیسرائیل هەبوو، كە لە (1996 تاوەكوو 2010) شێخی ئەزهەر بوو.

بۆیە شێخ ئەحمەد تەیب كاتێك داوای لێ دەكەن، ئیقتیدا بە پێشەخۆی ئەو داواكارییە رەت دەكاتەوە، بۆیە تەوانین بڵێین، ئۆتۆماتیكیەن، ئەزهەر بەر ئەو رێككەوتنە نوێیە دەكەوێت كە ناوی رێككەوتنی ئیبراهیمیە، كە دواتر درووستكردنی ماڵی ئیبراهیمی لێكەوتۆتەوە، چونكە دەڵێ، ئەوە پڕۆژەیەكی سیاسییە، پڕۆژەیەكی دینی نییە، ئەو زیاتر وەسیقەی ئینسانی خۆی بە پڕۆژەی دینی دەزانیتن، نەك رێككەوتنی ئیبراهیمی، چونكە رێككەوتنی ئیبراهیمی دەخاتە ناو چوارچێوەیەكی سیاسییەوە، بۆیە ئەزهەر ئەم پڕۆژەیە زیاتر وەك پڕۆژەیەكی سیاسی دەبینێت..

رەوتى سەلەفیەت 

یەكێكی لەو رەواتانەی كە كە دەتوانین بەر ئایینی ئیبراهیمی دەكەوێت، رەوتی سەلەفییە، بە تایبەت ئەو بەشەی كە لە سعوودیە هەماهەنگە لەگەڵ حكومەتی سعوودیە، بۆیە دەتوانین بڵێین بەگشتی رەوتی سەلەفی ئەوەندەی بەریكەوتنی لەگەڵ رەوتەكانی ناو ئیسلام هەیە، بەتایبەت ئەشعەرییەكان و سۆفییەكان، ئەوەندە بەری بە هیچ ململانێیەكی دیكەوە نییە، ئەگەر تەماشای ئەدەبیاتی سەلەفیەتی هاوچەرخ بكەین، وەكوو ئیبن باز و ئیبن عوسەیمین و شێخ فەوزان و ئەوانە ئەدەبیاتەكەیان ئەوەندەی باسكردنە لە بیدعە، ئەوەندە باسكردن نییە لە پرسە گرنگەكان، پرسە گرنگەكان وجوودی نییە، بۆیە رەوتی سەلەفی چەند لەگەڵ ئەو پڕۆژەیەش ناكۆك بێت، چاوەڕوان ناكرێت بەرەنگاری ئەو پڕۆژەیە بێتەوە، ئەوەش لەبەر دوو هۆكارە، هۆكارێكی پەیوەست دەبێتەوە بە سیاسەتەوە، سبەینێ سعوودیە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی بكاتەوە، رەوتی سەلەفی ئامادەی شەرعاندنی ئەو رێككەوتنەیە، بۆیە كاتێك ئەگەر بگەڕێێنەوە بۆ رابردوو لە (1991) حكومەتی سعوودیە بۆ رێگری لە هێرشی عێراق پەنا دەباتە بەر ئەمەریكا، ئەو رەوتە سەلەفییە زوو فەتوای شەرعاندنی دەدات، دەڵێت، درووستە ئیستیعانە بە كافر بكرێت، ئەگەر ئیسرائیل و سعوودیە پەیوەندیان ئاسایی بكەنەوە، چاوەڕوان دەكرێت بەیتی ئیبراهیمی لە سعوودیەش درووست بكرێت.

یەکێتى جیهانى زانیانى ئایینى 

لە پاڵ ئەو رەوتانەی باسمان كرد، یەكێتی جیهانی زانایانی ئایینمان هەیە، دەتوانین بڵێین ئەو یەكێتییە نوێنەرایەتی ئیخوان موسلمین دەكات لە جیهانی ئیسلامی، كە دكتۆر عەلی قەرەداغی سەرۆكایەتی دەكات، بەشێكی زۆری ئەندامەكانیان ئیخوانن، د.یوسف قەرزاوی كە بە دیارترین زانای ئیخوان دادەندرا، ئەو دامەزرێنەری ئەو رێكخراوەیە، لەدوای سەید قوتب یەكێكە لە كاریگەرترین كەسەكان، ئەو رێكخراوە هەر زوو بابەتی رێككەوتنی ئیبراهیمی و بەیتی ئیبراهیمی رەت كردەوە، ئەگەر تەماشا بكەین بە یەكێك لە پاڵپشتە سەرەكییەكانی حەماس دادەندرێت، هەمووشمان دەزانین كە لە ململانێی حەماس لەگەڵ ئیسرائیل گەیشتۆتە چ ئاستێكی خوێناوی، ئەو رێكخراوە بەیتی ئیبراهیمی رەت كردەوە، رێككەوتنی ئیبراهیمی رەتكردەوە، لە داهاتووشدا هەموو هەر رێككەوتنێكی تازە لەو چوارچێوەییە رەت دەكاتەوە.

یەکێتى جیهانى زانایانى ئایینى زۆربەى چالاکییەکانى گواستۆتەوە تورکیا

ئەو رێكخراوە ئێستا كەوتۆتە نێوان قەتەر و توركیا، راستە ئەو رێكخراوە بارەگا سەرەكییەكەی لە قەتەرە، بەڵام لایەنگری زۆریان بۆ توركیا پێوە دیارە، بە تایبەتیش د.محەمەد عەلی سەڵابی، كە خۆی كەسایەتییەكی لیبیە، هەر لە زووەوە موهتەم بوو بە مێژووی دەوڵەتی عوسمانی، ئێستاش بەشێكی زۆری نووسینەكانی لەسەر زەمەنی و نوێ و بڵێین توركیای سەردەمی ئەردۆغانە، زۆر ستایشی توركیای نوێ دەكاتن، ئێستا ئەو یەكێتییە بەشێكی چالاكییەكانی گواستۆتەوە توركیا، بە نموونە كۆنگرەكانی، ئەوان ئێستاش لەگەڵ رێككەوتنی ئیبراهیمی و ئایینی ئیبراهیمی ناكۆكن. 

ئەگەرچی قەتەر وەك بزوێنەری ئەو رێكخراوە دادەندرێت، بەڵام ئێستا خەریكە رێكخراوەكە دەبێتە واجیهەیەكی توركی. 

هەڵوێستى تورکیا لەسەر ئاستى ئایینى

لەسەر ئاستی سیاسی دوو وڵات دژ بە پڕۆژەكانی ئیسرائیلن، یەكەم ئێران، دووەم توركیا.

كە دەڵێین، ئێران زۆربەی زۆری شیعەكان دەگرێتەوە، ئازەربایجانی لێ دەربچێت، كە هاوپەیمانیەكی ستراتیژی ئیسرائیلە، زۆرینەی ئەوانە دیكە دەگرێتەوە، چونكە هەموویان لەگەڵ ئێران هاوسۆزن.

ئەگەر سەیر بكەین، حزبوڵڵای لوبنان، حووسیەكان، گرووپە چەكدارەكانی شیعە لە عێراق، ئەوانە هەموویان بەشێكن لە جەنگی ئیسرائیل و ئێران،كە  پێیان دەگوترێت، بەرەی موقاوەمە، كە بەرانبەرەكەیان ئێسرائیلە.

سەبارەت بە رێككەوتنی ئیبراهیمی و ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ تەلئەبیب ئێران زۆر توند دژی رێككەوتنی ئیبراهیمی وەستایەوە، عەلی خامنەیی، رابەری كۆماری ئیسلامیی ئەو رێككەوتنەی بە خیانەتی گەورە ناوبرد. 

لە سەر ئاستی عێراق سیستانی نەك ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان، تەنانەت بە جائیزی نازانێت كاڵای ئیسرائیلیش بكڕن.

شیعەكان لە سوننەكان توندترن بەرانبەر ئیسرائیل، ئێساش لە رووی چەكدارەوەی ئەوەی بەرەنگاری ئیسرائیل بۆتەوە، بە پلەی یەكەم شیعەكانن، ئێستا بزووتنەوەی حەماسیش بۆتە بەشێك لە گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە، بەڵام هەموو ئاساییكردنەوەیەكی پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل وادەكات ئێران هەست بە مەترسی زیاتر بكات، هەر ئەوەش وادەكات ئێران ئەم پڕۆژەیە وەك هەڕەشەیەك دەبینێت بۆ بەرەی موقاوەمە.

توركیا و ئیسرائیل

ئەگەر باسی توركیا بكەین، پەیوەندی سیاسی توركیا لەگەڵ ئیسرائیل جیاوازە، لە رابردوو پەیوەندی سیاسی و ئابووری و هەواڵگری لەگەڵ ئیسرائیل بەهێز بوو، بەڵام ئێستا چۆتە قۆناغێكی ترەوە. 

ئەو كاتەی ئەو رێككەوتنە دەكرێت، توركیا زۆر موهتەمە بە رووماڵكردنی ئەو وڵاتانەی كە ئەو رێككەوتنە رەت دەكەنەوە، رەخنە لەو رێككەوتنە دەگرن، رەخنە لە بەیتی ئیبراهیمی دەگرن، تەماشای ماڵپەڕی ئەنادۆڵم كردووە، هەر كەسێك دژی ئەو رێككەوتنە قسەیەكی كرد بێت، رووماڵی كردووە.

ئێستا لەسەر ئاستی سیاسی ئیسرائیلییەكان دەڵێن، لەدوای ئێران تاكە بەربەست لە بەردەممان بێت توركیایە، چونكە توركیا سەرقاڵی درووستكردنی میحوەرێكی سوننییە، ئیسرائیلییەكان دەڵێن، ئەو میحورە توندڕەوەی ئێستا ئێران نوێنەرایەتی دەكات، لە داهاتوو توركیا نوێنەرایەتی دەكات، توركیا ئەوە ناشارێتەوە كە بە تەواوی دژی ئیسرائیل قسە دەكات، بۆیە لە داهاتوو بەریەككەوتنیان دەبێت، بەڵام ئەو دیوە سیاسییەی توركیا جارێكی دیكە سەرقاڵی بەهێزكردنەوەی رەهەندە ئایینییەكەی خۆیەتی.

لەدواى هاتنە سەر دەسەڵاتى پارتى دادوگەشەپێدان چالاکى ئایینى بە شێوەیەکى فراوان لە تورکیا زیادى کردووە

جەنابتان دەزانن توركیا لەدوای روخاندنی دەوڵەتی عوسمانی، مەسەلەی رێگری ئایینی زۆر زۆر توند بووە، تەنانەت تا هاتنی عەندنان مەندەریس بانگ قەدەغە بووە، ئەو وردە وردە هەندەك كرانەوەی ئایینی كردووە، دواتر كرانەوە درووست بووە، تا دەگاتە ساڵی 2002 و هاتنی ئاكپارتی. 

لەو نێوانە هەندێك بەرەوپێشچوونی پڕۆژەی هەبووە، لەوانە "ناوەندی لێكۆڵینەوەی ئیسلامی" ئەو ناوەندە لە (1983) دامەزراوە، تاوەكوو (1993) لە رووی ئیدارییەوە بەرەوپێشچووە. لە (1993) تاوەكوو (2005) هیچ بەورەو پێشچوونێكی نەبووە، لە (2005) بڵاوكراوەی ئیسام دادەمەزرێنێت، لێرە بەدواوە ئەو پڕۆژەیە گەشە دەكات. 

ئەگەر سەیری بڵاوكراوەكانیان بكەین، بەشێكی سەرەكی بڵاوكراوەكان چاپكردنی ئەو كتێبانەیە كە زانا توركەكان نووسیوویانە، كە ئەو زانایانە مەزهەبیان حەنەفی بووە بەشێكی دیكەی كتێبی زانایانی ئیسلامییە لە بواری علمی كەلام و تەسەوف، فیقه و ئوسڵ فیقه و لوغەی عەرەبی و مەنتیق و زانستە ئیسلامییەكانی دیكەیە، كتێبەكانی ئەو ناوەندە بەشێكیان بە زمانی توركین، بەشێكیان بە زمانی عەرەبین، ئەوەش وای كردووە، پردێك درووست ببێتەوە لەنێوان ناوەندە ئیسلامییەكان، ئێمە هەموومان دەزانین كە شوێنێكی وەك ئەزهەر كە ناوەندێكە موهتەمە بە عەقیدەی ئەشعەری لەگەڵ ئەو ناوەندا یەكتر دەگرێتەوە، من پێموایە ئەوەی ئێستا ناوەندە ئیسلامییەكانی توركیا دەیكەن، لەرووی سەقافییەوە دەبێتە بەربەست لەبەردەم ئایینی ئیبراهیمی.

لێرە دەتوانین بڵێین، ئەو بایەخەی زۆرەی توركیا بە ئەرشیفی عوسمانی و بڵاوكردنەوە و دەرگاكردنەوەی بەشێكی پەیوەستە دەبێتەوەی جارێكی دیكە زەمینە ساز دەكاتەوە بۆ درووستكردنەوەی دیدگایەكی هاوبەش، بە پاشخانی توركی، كە هەندێك پێی دەڵێن، عوسمانی نوێ، یان عوسمانییە نوێكان.  

ئەو ناوەندە دوو گۆڤار دەردەكات، البحوث الإسلامیة، البحوث العثمانیة

توركیا ئێستا زۆر بایەخ بە زیندووكردنەوەی بابەتە دینییەكان دەدات، ئێستا توركیا زۆر بایەخ بە فەرمانگەی كاروباری ئایینی دەدات، تەنانەت توركیا لە (2025) بودجەی كاروباری ئایینی لە هی شەش وەزارەت زیاتر بووە، گەیشتۆتە زیاتر لە (91) ملیار لیرە بوو.

دار الأصول العلمیة 

ئەو خانەیە، یەكێكە لە خانەكانی بڵاوكردنەوە، بایەخ بە كتێبی ئایینی، كتێبی بیرمەندە ئیسلامییەكان بڵاودەكاتەوە، بەتایبەت ئەوانەی كە خاوەنی پاشخانێكی نزیك لە بزووتنەوە ئیسلامییەكانیان هەیە، لە ماوەی رابردووش دەستی كردووە، بە وەرگێڕانی كتێبەكانی د.ئیبراهیم كاڵن وەك بیرمەندێكی ئیسلامی، هەروەها كتێبەكانی یاسین ئەقتاش هەر لەو خانەیە بڵاودەكرووتەوە، ئەم هەوڵانەی توركیا لە رووی سەقافی و دینییەوە دەتوانن بەربەست لە بەردەم پڕۆژەی ئیبراهیمی درووست بكەن.

كێشەی فەڵەستین و درووستبوونی بەربەست 

بەهۆی ئەوەی پەیوەندی ئیسرائیل و وڵاتانی عەرەبی لە كۆت و بەندی دۆزی فەڵەستین رزگاری دەبێت، رێككەوتنی ئیبراهیمی دەبێتە هەڵوەشاندنەوەی چارەسەری دۆزی فەڵەستین.

چونكە سەیر دەكەی، بەشێكی سەرەكی لە وڵاتانی عەرەبی بە نموونە میسر و ئیمارات و بەحرێن و مەغریب و ئوردن و سوودان و لە داهاتووش ئەگەری سعوودیە و وڵاتی دیكەش هەیە پەیوەندیان ئاسایی دەكەنەوە، ئەوە گرفت درووست دەكات، چونكە ئەوكات ئۆباڵەكە دەخرێتە ئەستۆی دەسەڵاتی فەڵەستین و فەڵەستییەكان، ئەوكات ئەو حەماسەتە بۆ فەڵەستیینییەكان نامێنێت. 

پەراوێزخستنی دۆزی فەڵەستین و بێبەشبوونی لە قووڵایی عەرەبی بەو پێیەی پاڵپشتێكی سەرەكی بوو لە پاڵپشتی خەبابی فەڵەستینیەكتن، ئەمجارە دۆزی فەڵەستین دەبێتە بار بەسەر وڵاتانی عەرەبی.

لە هەمووی مەترسیدارتر بەلای لایەنگرانی دۆزی فەڵەستین ئەوەیە رێككەوتنی ئیبراهیمی ئەو پاساوە دەداتە ئیسرائیل كە سەركردایەتی فەڵەستین و جەماوەرەكەی بەرپرسن لە گەیشتن بە چارەسەر، بەم شێوەیە رێككەوتنی ئیبراهیمی دەتوانێت دۆزی فەلەستین بخاتە پەراوێزەوە.

بەراوێزخستنی كەمایەتییەكان 

سەبارەت بە كاریگەری رێككەوتنی ئیبراهیمی لەسەر پرسی كورد دەگەڕێمەوە بۆ دانیشتنی رابردوو، كە كاك رێبوار رەزا بە شێوەیەكی روورد و بابەتیانە روونی كردەوە، بۆیە لێرەوە دەگەڕێمەوە بۆ خاڵەكانی ئەو كە بەو جۆرە باسی كردووە، ئێمە لەسەرەتا باسمان لەوە كرد، كە ئەو تێزە جارید كۆشنەر ئامادەی كردووە، كە بەو جۆرە خاڵبەندی كردووە، لەوە هاوڕایمە، كە دەڵێت، پێناچێت تێزە كۆشنەرییەكە یارمەتیدەری چارەسەركردنی كێشە و دۆزی كورد بێت، وەك ئەوەی كە سەرەتا خستمانەڕوو، كورد خۆی دەستی هەڵبژاردنی چارەنووسی خۆیدا هەبێت و ئەو مافەشی پێبدرێت، چونكە لە لایەك هەڵبژاردنی جووسەنتەریی و تۆخكردنەوەی ڕۆڵی پێكهاتە ئایینییەكانی دەرەوەی ئیسلام لە ناو كورد و نەتەوەكانی تری ناوچەكەدا، سێ دەرەنجامی لێدەكەوێتەوە.

كاك رێبوار باسی لە چوار رووداو كرد، دوو رووداوی ئایینی و دوو رووداوی نەتەوە، لە پرسی (16)ی ئۆكتۆبەر لە كەركوك، ئەمەریكا هەڵوێستی نەبوو پشتی لە كورد كرد، بەڵام كە هێرش دەكرێتە سەر شەنگال ئێزدییەكان وەك كەمایەتیەكی ئایینی دەگرێتەوە، ئەمەریكا  دێتە وەڵام و هێز پێك دەهێنێت.

لە سووریا، كە هێرش دەكرێتە سەر سوەیدا، كە دروزەكان، ئیسرائیل و جیهان دێنە وەڵام، بەڵام لە پرسی رۆژئاوای كوردستان،  كە كەمایەتییەكی كوردییە، بێ دەنگ دەبن. 

لە كۆتاییدا دەتوانین بڵێین كە بابەتی رێككەوتنی ئیبراهیمی تەنها پرسیەكی سیاسی نییە، بەڵكوو تێكەڵەیەكە لە فكر، سیاسەت و دۆخی ناوچەیی.

سوپاس بۆ گوێگرتنتان.