Nuce Logo

وەرگێڕانى، ئیسماعیل تەها 

جەنگی ئێران ئاستی لاوازی نەخشەی هەناردەی نەوتی عێراقی ئاشكرا كرد، زۆربەی نەوتی خام لە كێڵگەی بەسڕە و بەندەرەكانى باشوور هەناردە دەكرا، پاشان بە ئاراستەی کەنداو و گەرووی هورمز دەپەڕیەوە.

لەگەڵ داخستنى ئەو رێگەیە بەغدا تووشى قەیرانی ساغكردنەوەى نەوتەکەى بوو، كۆگاكانی پڕبوون لە نەوت، بارهەڵگەرەكان لە گواستنەوە دوودڵ بوون، تێچووی دابینكردنی دەریایی بەرزبۆوەوە، توانای عێراق بۆ گەیاندنی نەوتەكەی بۆ بازاڕەكانی جیهان گەیشتە دیارترین خاڵى فشار بۆ سەر ئابوورییەكەی، چونکە پێش ئەو قەیرانە هەناردەی عێراق لە باشوورەوە رۆژانە لە نێوان سێ ملیۆن و (300) هەزار بەرمیل بۆ سێ ملیۆن و (400) هەزار بەرمیل بوو، بەڵام لە مانگی نیسان بە درێژایی یەك مانگ تەنیا (10) میلۆن بەرمیل بوو، كە رۆژانە تەنیا (330) هەزار بەرمیلی رەوانەكرد بوو، ئەو پاشەكشەیە لە بەرهەمهێنان لە باشوور، رۆژانە گەیشتە نزیكەی (800) هەزار بەرمیل، ئەوەش لەدوای ئەوە هات، كۆگاكان پڕبوون و بارهەڵگرەكان دوو دڵبوون و تێچووی دابینكردنی دەریایی بەرزبۆوە.

بۆیە بەغدا بۆ دۆزینەوەى جێگرەوەیەكی خێرا، دەستی بە مامەڵەكردن كرد، لە (2026/6/3) حكومەتی عێراق پلانی بەرزكردنەوەی هەناردەی نەوتى لە رێگەی بۆڕییەوە پەسند کرد، لە (220) هەزار بەرمیلەوە بۆ (770) بەرمیل لە ماوەی دوو مانگ و نیو، هەروەها هەناردەی لە رێگەی بارهەڵگرەكانەوە لە (420) هەزار بەرمیلی رۆژانە بۆ سێ قۆناغ گواستەوە.

بەڵام ئەگەر ئەو دوو ئامانجە كامڵە بەدەست بێن، هێشتا كۆی گشتی ناگاتە میلۆنێك و (190) هەزار بەرمیلی رۆژانە، واتا ئەو بڕە زۆر كەمترە لە وزەی ئاسایی باشوور، لێرەوە گفتوگۆكان لە عێراق لە باشتركردنی بەندەرەكانەوە بۆ گەڕان بەدوای دەرچەی جێگرەوە، یان پاڵپشتی دەگۆڕێت، كە بەو جۆرە باسیان دەكەین:

1 ــ كەركوك ــ جیهان لە رێگەی هەرێمی كوردستان

لە بنەڕەتەوە ئەو رێگەیە پشت بە نەوتی باكوور دەبەستێت، واتا نەوتی خامی كەركوك و بڕێک نەوتی هەرێمی كوردستان دەگوازێتەوە.

ئەو هێڵە لە كەركوك و كێڵگەكانی هەرێم دەست پێدەكات، پاشان لە سنووری فیشخابوور بەرەو سنووری عێراق و توركیا دەچێت، پێش ئەوەی بچێتە هێڵی عێراق ــ توركیا  و بگات بە بەندەری جیهان لەسەر دەریای ناوەند، بۆیە بە نزیكترین جێگرەوەی پراکتیکى دادەندرێت، چونكە رێڕەوێكی سەرەكی و بەردەستە، پێویست ناکات لە سفرەوە دەست بە بنیادنانى بکرێت.

بەهۆی رێگەدانی توركیا بە هەرێمی كوردستان بۆ هەناردەی نەوت لە رێگەی بەندەری جیهان و بە بێ گەڕانەوە بۆ حكومەتی فیدراڵی، لە مانگی ئاداری (2023) بە بڕیارێكی دادگای نێودەوڵەتی لە بەرژەوەندی بەغدا، هەناردەى نەوتى هەرێمى کوردستان لە هێڵى كەركوك ــ جیهان وەستا.

بەڵام پێش وەستانی رۆژانە نزیكەی (450) هەزار بەرمیلی نەوتی لە باكوورەوە دەگواستەوە، كە (370) هەزار بەرمیل لە هەرێم و (75) هەزار بەرمیل لە نەوتی خامی حكومەتی فیدڕاڵی بەو بۆڕییە دەگوازرایەوە.

هێڵی كەركوك ــ جيهان بە خاكی هەرێمی كوردستان پێویستی بەوە نییە لە سفرەوە درووست بكرێت

دوای قەیرانی گەرووی هورمز ئەو هێڵە لە رێگەی لێکتێگەیشتنی خێرای بەغدا و هەرێم دەستى بەکارکردن کردەوە، حكومەتی ناوەندی داوای لە هەرێمی كوردستان كرد، رێگە بدات نەوتی خامی كەركوك بە تۆڕی بۆڕییەكانی هەرێم بۆ جیهان بڕوات، بە ئامانجی سووكردنی ئەو فشارانەی لەسەر هەناردەی باكوور هەیە.

لە دوای رێككەوتنی نێوان هەردوولا، دەستكرا بە هەناردەی نەوت رۆژانە نزیكەی (170) هەراز بەرمیل نەوت رەوانە دەكرا، ئامانجى سەرەكی رەوانەکردنى (250) هەزار بەرمیلی رۆژانەیە، دواتر وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، ئەو بڕە لە رێگەی بەندەری جیهان بۆ (500) هەزار بەرمیلی رۆژانە بەرزدەكرێتەوە.

بەڵام ئەو دەستپێكردنەوە چارسەری هەموو گرێكوێرەكانی ئەو هێڵەی نەكردووە، توركیا وەك لایەنێكی پێویست مایەوە، چونكە وڵاتی تێپەڕینی نەوت و خاوەنی بەندەری جیهانە، ئەوەش لە كاتێدایە دۆسیەكانی كرێی تێپەڕین و بڕیارەكەی پێشوو چوارچێوەی فراوانتری پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و ئەنقەرە وەك بەشێكی یەكلانەكراوە لە دانووستاندنەكان هێشتا هەر بەردەوامە.

تایبەتمەندی بەندەری جیهان ئەوەیە دوور لە كەنداو و گەرووى هورمز نەوت دەگەینێتە سەر دەریای ناوەند، دەشتوانێت زۆر بەخێرایی لە رێگەی هەر پڕۆژەیەكی نوێ ئەو بڕە زیاد بكات، هەروەك دەرگایەكی ئامادەکراو دەبەخشێتە بەغدا، رێژەیەك لە فشارەكانی باشووریشی لەسەر كەم دەكاتەوە، بەتایبەت ئەگەر لێکتێگەیشتنەكان لەگەڵ ئەنقەرە و هەولێر بگاتە ئەنجام.

بەڵام ئەو رێڕەوە لەو دۆخەی ئێستا راستەوخۆ بەرگەی نەوتی بەسڕە ناگرێت، ئەوەی بەغدا ئێستا دەتوانێت بیكات هاوسەنگی ناوخۆییە لە هەناردەی نەوتی خام لە كەركوكەوە بەرەو باكوور لە رێگەی بەندەرى جیهانەوە، پاشان قەرەبووكردنەوەی بەندەرەكانی باكوورە بە بڕێك نەوتی خامی باشوور لە جێگەی ئەو بڕەی كە هەناردەى بەندەرى جیهانى دەکات. بەو رێگەیە فشار لەسەر باشوور کەم دەبێتەوە، بەڵام خودی نەوتی خامی بەسڕە ناگاتە بەندەرى جیهان. 

ئەو ئاڵۆزییە گەورە ئەوەندەی سیاسی و داراییە ئەوەندە تەكنیكی نییە، ئەو هێڵە بەناو تۆڕێك بەرژەوەندی ئاڵۆزی نێوان بەغدا و هەولێر و ئەنقەرە تێدەپەڕێت، ئەو ناكۆكیەش پەیوەندی بە بەگەڕخستنی بۆڕییەكان نییە، بەڵكو پەیوەستە بەوەی كێ فرۆشتنی نەوت و بەرپرسیارێتی لە بەندەرى جیهان لە ئەستۆ دەگرێت، داهاتەكەی بۆ كوێ دەڕوات، كرێی تێپەڕین و شایستە دارییەكانی ئەو كۆمپانیایانەی لە هەرێم كاردەكەن چۆن دەدرێت. 

هەروەها بایەخی كۆمپانیای سۆمۆ لێرەوە دەركەوێت، كە بەغدا سوورە لەسەر ئەوەی دەبێت هەناردەكان بە رێگەی خۆی تێپەڕێت، لەبەر ئەوەی لایەنی فەرمی بە بازاڕەكردنی نەوتی عێراقە.

ئەو رێڕەوە لە وادەی هەستیاری كۆتایی نزیك دەبێتەوە، توركیا پێشتر رایگەیاندبوو، لە (2026/7/27) هەموو پڕۆتۆكۆڵ و یاداشتەكانی پەیوەست بە رێككەوتنی هێلەكانی نەوتی خام لە نێوان توركیا و عێراق كۆتایی دێت.

2 ــ كەركوك ــ جیهان حكومەتی ناوەندی راستەوخۆ

ئەو هێڵەش دەگاتە بەندەرى جیهان، بەڵام بە چەند رێگەیەكی جیاواز لە رێگەی هێڵی راستەوخۆی حكومەتی ناوەند لە كەركوك و نەینەواوە بە ئاراستەی هێڵی عێراق ــ توركیا، بەبێ پشتبەستن بە تۆڕەكانی هەرێمی كوردستان، وەك رێڕەوی پێشوو.

بایەخی ئەو هێڵە لەوەدایە كۆنتڕۆڵێكی زیاتر لە نەوتی خامی كەركوك بە بەغدا دەدات، ئەگەر بەگەڕبخرێتەوە حكومەتی ناوەندی دەتوانێت نەوتی باكوور بە نەرمنواندنێكی زیاتر رەوانەی توركیا بكات، پشتبەستنی بە لێتکێگەیشتن لەگەڵ هەولێر كەمتر بكاتەوە، بۆیە ئەو رێڕەوە بە قەبارەی ئەوەی رێڕەوێكی نەوتییە، رێڕەوێكی سیاسییشە.

ئەو هێڵە بە كردەیی لە (2014) لەدوای هێرشەكانی رێكخراوی تیرۆرستی داعش وەستاوە، بۆڕییەكانی پچڕاوە، وێستەگانی یان وێران بوونە، یان لە كاركەوتوون، لەدوای پشكنی نزیكەی (100) كیلۆمەتر و دووبارە بەگەڕخستنەوەی وێستگەكانی رەوانەكردن و هەڵگرتن لە (2024 و 2026) بەغدا پێشنیاریی چاكکردنەوەی كرد.

هێڵێ راستەوخۆی كەركوك ــ جیهان لە 2014 وەستاوە

ژمارە پێشنیاركراوەكانی بەگەڕخستنی سەرەتایی لەنێوان (200 و 250) هەزار بەرمیلی رۆژانەیە، لێدوانەكانیش ئاماژە بەوە دەكەن، دەتوانێت بگەیێندرێت بە (350 بۆ 450) هەزار بەرمیلی رۆژانە لە داهاتوو.

تایبەتمەندی ئەو هێڵە كەمكردنەوەی پشتبەستنی بەغدایە بە هەرێمى کوردستان، بەڵام كێشەكەی ئەوەیە پێویستی بە كات و شیاندنەوە و پاسەوانی هەیە، لە كۆتاییشدا پێویستى بە تورکیا هەڵناوەشێتەوە.

هەروەك هێڵی پێشوو دەرگایەكی راستەوخۆش بۆ نەوتی بەسڕە ناكاتەوە، بەڵكو هەناردەی نەوتی باكوور بەهێز دەكات و فشارەکان لەسەر سیستەمی هەناردە كەم دەكاتەوە. 

3ـــ رێگەی سووریا: بانیاس و تەڕتووس

ئەو هێڵە لەنێوان جێگرەوە نوێیەکاندا هەستیارترین هێلە، لە رۆژئاواى عێراق لە رێگەى ئەنبار و دەروازە سنوورییەکان لەگەڵ سووریا دەست پێدەکات، پاشان دەگاتە کەناراوەکانى سووریا، بەتایبەت بانیاس و تەڕتووس لەسەر دەریاى ناوەند، بەڵام پێویستە لەناو ئەو رێگەیە سێ ئاست لێک جیابکرێتەوە.

ئاستى یەکەم: ئێستا بەشێکى هەیە، کە بریتییە لە تەنکەرەکانى عێراق سووتەمەنى نەوتى لە رێگەى سووریاوە بۆ بانیاس دەگوازنەوە.

بەگوێرەى گرێبەستەکانى کۆمپانیاى سۆمۆ رێکارەکان بۆ هاوردەکردنى نزیکەى (650)  هەزار تۆن سووتەمەنى نەوتى لەنێوان مانگى نیسان و حوزەیران بە رێگەى وشکانى لە رێگەى سووریاوە گوازراوەتەوە.

کردنەوەى دەروازەى رەبیعە لە باکوورى رۆژئاواى عێراق لە پارێزگاى نەینەوا لەبەرانبەر یەعبریەى سووریا بۆ سووککردنى فشارەکانە لە دەروازەى وەلید لە رۆژئاواى ئەنبار، کە دەکەوێتە بەرانبەر تەنەفى سووریا، ئەوەش لەدواى ئەوەوە دێت کە بارهەڵگرەکانى سووتەمەنى نەوتى لە بانیاس قەرەباڵغیان درووست کردبوو.

ئەوە هێڵێکى فریاگوزاریى پراکتیکیە، بەڵام زیاتر پەیوەندی بە نەوتی سووتەمەنی و بەرهەمە قورسەکانەوە هەیە نەک بە نەوتی خامی هەناردەکردنی کلاسیکى.

ئەو هێڵە لە رۆژئاواى عێراق لە رێگەى ئەنبار و دەوازە سنوورییەکان لەگەڵ سووریا دەست پێدەکات دەگاتە کەناراوەکانى سووریا

ئاستى دووەم: لە رێککەوتنى عێراق ــ سووریا لە مانگى حوزەیرانى (2026) بۆ گواستنەوە و هەڵگرتن و مامەڵەکردنى نەوتى خامى سووک و مامناوەند و قورسى بەسڕەیە لە رێگەى بەندەرى بانیاس و تەڕتووس، لەگەڵ کردنەوەى نووسینگەى نوێنەرایەتى وەزارەتى نەوتى عێراق بۆ بەڕێوەبردنى کارەکان، لێرەوە قسەکردن سەبارەت بە بارهەڵگرەکانى سووتەمەنى نەوتى دەچێتە چوارچێوەیەکى فەرمى کە نەوتى خامى بەسڕەش دەگرێتەوە.

ئاستى سێیەم: هێڵى کەرکوک ــ بانیاسى مێژووییە، ئەو هێڵە کۆنە، وەک دەروازەیەکى عێراقى گفتوگۆکردن لە بارەیەوە بۆ سەر کەناراوەکان هاتەوە ناو باسەکان.

ئەو هێڵە لە پەنجاکانى سەدەى رابردوو درووستکراوە، درێژیەکەى نزیکەى (800) کیلۆمەترە، رۆژانە (300) هەزار بەرمیل نەوتى پێدا رەوانەکراوە، بەڵام چەندین جار لەبەر هۆکارە سیاسییەکان وەستاوە، دواجار لە (2003) بەهۆى وێرانبوونى بە یەکجاریى وەستا.

بایەخى ئەو رێگەیەى سووریا ئەوەیە دەروازیەک لەلاى رۆژئاوا لەسەر دەریاى ناوەند دەبەخشێتە عێراق، نەک لە رێگەى دەروازەى تورکیا لە باکوور، ئەگەر پەرەى پێبدرێت، دەرفەت دەبەخشێتە بەغدا نەوتى خام و بەرهەمەکانى لە رێگەى کەنارەوەکانى سووریاش دابەش دەکات، لەبرى ئەوەى تەنیا لە کەنداو بێت، هەروەک بانیاس خاوەنى پاڵاوگە و ژێرخانى نەوتییە، کە رۆژانە نزیکەى (130) بەرمیل دەپاڵێوێت، ئەوەش وا دەکات لە رووى پێداویستى نەوتییەوە لە تەڕتووس ئامادەتر بێت.

لە رووى لۆجستییەوە تەڕتووس لە بەندەرەوە نزیکترە، دەتواندرێت بۆ فرۆشتن و هەڵگرتن پەرەى پێبدرێت، تەنانەت ئەگەر توانایەکی سنوورداریشى بۆ  وەرگرتنى بارهەڵگرەکان هەبێت، بەڵام ئێستا دەروازەیەک نییە رووبەرەکەى دیار بێت، ئەوەش ئامادەیى بۆ پێشوازیى فراوان و رێکخراوى هێڵى عێراق ناچەسپێنێت.

بەربەستەکانى رێگەى سووریا تەنیا پەیوەست نییە بە سنوورى نێوانیان، بەڵکو پەیوەستە بە تواناى سووریاى نوێ بۆ ئەوەى کەناراوەکان بکات بە رێڕەوێکى متمانە پێکراو بۆ هەناردەى نەوتى.

عێراق لە سنوورەکانى رۆژئاواى بۆ بانیاس و تەڕتووس پێویستى بە رێگەیەکى ئارام هەیە، کە بەندەرەکان تواناى هەڵگرتن و فرۆشتن و رێکارى روونیان هەبێت بۆ پاراستن و رەوانەکردن و هاوکارییەکانى، ئەوە جگە لە یەکلاکردنەوەى ئەو گفتوگۆیانە تەنیا پەیوەستن بە بارهەڵگر و بەرهەمە قورسەکان، یاخود دووبارە بنیادنانەوەى هێڵى بۆرییە پراکتیکیەکان بۆ نەوتى خام.

بە لەبەرچاوگرتنى بۆ هێڵى بانیاس و تەڕتووسى ئەمڕۆ، وەک دەروازییەکى فریاگوازیى و هەڵگرتن و سووتەمەنیى نەوتى، لەوانەیە لە داهاتووش بۆ نەوتى خام وەک دەرگایەک بێت، بەڵام نابێتە جێگرەوەى بەندەرى  بەسڕە، یان جیهان.

4 ــ گواستنەوەى وشکانى بە تەنکەر

یەکێک لە بژاردە پێشنیارکراوەکانى ئەمڕۆ گواستنەوەیە بە رێگەى وشکانی لە چوارچێوەى تۆڕێکى کاتى رێگە و دەروازەسنوورییەکان، کە دەتواندرێت لە کۆگاکان یان پاڵاوگەکان یان کێڵگەکان دەست پێبکات، پاشان لە چوارچێوەى رێککەوتنە بەردەستەکان لە رێگەى دەروازەى وەلید و رەبیعە رووبکەنە سووریا، یاخود ئوردن، یان تورکیا.

کاتێک لە مانگى ئادار رێرەوى دەریا پەکى کەوت، عێراق پێویستى بە چارەسەرێکى خێرا هەبوو، وەزیرى نەوتى عێراق جەختى لەسەر ئەوە کردەوە، پلانى گواستنەوەى نزیکەى (200) هەزار بەرمیلى رۆژانەیە بە تەنکەر لە رێگەى تورکیا و سووریا و ئوردن، پاشان بڕیارى ئەنجوومەنى وەزیران خواستى خۆى بۆ (420) هەزار بەرمیلى رۆژانە بە سێ قۆناغ بەرزکردەوە.

تایبەتمەندى ئەو بژاردەیە لەوەدایە چاوەڕوانى بنیادنانى بۆڕى ناکات، دەتواندرێت زۆر بەخێرایى تانکەرەکان بەگەڕبخەن ئەگەر دەروازە و شوفێر و ئاسایش و شوێنى بەتاڵکردنى تەنکەرەکان لە لایەنى بەرانبەرەوە ئامادە بکرێن.

بۆیە ئەو بژاردەیە لەو چرکەساتە پڕبوونى کۆگاکان سووک دەکات و دەرگایەکى سنووردار بۆ خەرجکردنى بەرهەمە نەوتییەکان بکاتەوە، کاتێک رێگەى دەریا پەکى دەکەوێت، پەراوێزێک بۆ جووڵەکردن بە عێراق دەدات.

ئەو بژاردەیەش بێ کەموکوڕى نییە، کە بریتییە لە تێچووى تانکەرەکان و لەسەرخۆییان و پێویستى بە ژماریەکى زۆر هەیە، بۆ قەرەبووکردنەوەى ئەو بڕەى هەڵیدەگرن، یان لە هێڵەکانەوە هەڵدەگیرێن، هەروەک هەندێک جار سنوورەکان دەخنکێنێت، زۆر بەخێراییش قەرەباڵغى درووست دەکات.

لەوەش گرنگتر ئەو بەشەى بە شێوەیەکى پراکتیکى جێگەى متمانەیە، تاوەکوو ئێستا زیاتر بۆ سووتەمەنى نەوتییە، لەبرى ئەوەى بۆ نەوتى خام بێت، بەرهەمە قورسەکان بە تانکەر دەگوازرێنەوە، بنیادنانى کەناڵى وشکانى بۆ هەناردەى بەردەوامى نەوتى خامى بەسڕە شتێکى دیکەیە، بۆیە گواستنەوەى وشکانى چارەسەرێکى خێرایە، لەبرى ئەوەى جێگرەوەیەکى هەمیشەیى ئابووریى بێت.

5 ــ هێڵى بەسڕە ــ حەدیسە

ئەوە گرنگترین هێڵە، ئامانج لێى گواستنەوەى نەوتى خامى باشوورە بۆ دەروازەکانى دیکە، ئەو هێڵە لە بەسڕە دەست پێدەکات بۆ ئەنبار درێژ دەبێتەوە، درێژیەکەى نزیکە (700) کیلۆمەتر دەبێت، قەبارەکەى (56) ئینجە، رۆژانە دوو ملیۆن و (250) هەزار بۆ  دوو ملیۆن و (500) ملیۆن بەرمیل دەگوازێتەوە.

بەهاى ئەو هێڵە لەوەدا نییە لە بەندەرەوە کۆتایی دێت، بەڵکو لە دابەشکردنەوەدایە، حەدیسە تەنیا رێڕەوى هەناردە نییە، بەڵکو شوێنى دابەشکردنە، ئەگەر نەوتى خامى بەسڕەى بگاتێ، دەتواندرێت لە باکوورەوە رەوانەى بەندەرى جیهان بکرێت، لە رۆژئاوا روانەى سووریا و بانیاس و تەڕتووس بکرێت، لە باشوور رەوانەى ئوردن و عەقەبە بکرێت، لە ناوەخۆش رەوانەى پاڵاوگەکانى عێراق بکرێت.

بەو واتایە، هێڵى بەسڕە ــ حەدیسە تاکە رێگەیە لە رووى تیۆریەوە ئەوەى لێ دەخوێندرێتەوە نەوتى باشوور لە جوگرافیاى باشوورەوە دەربهێندرێت و بەرەو دەرەوەی ئەو ناوچەیە بگوازێتەوە.

هێڵى بەسڕە ــ حەدیسە، تاکە رێگەیە دەتوانێت نەوتى باشوور لە جوگرافیاى باشوور دەربهێنێت

بەندەرى جیهان پشت بە نەوتى خامى باکوور و باهەڵگرە سنووردارەکان دەبەستێت، بەندەرى بانیاس پشت بە گواستنەوەى وشکانى و سوتەمەنى نەوتى دەبەستێ، بەڵام ئەو هێلە ئەگەر تەواو بکرێت بڕێکى زۆر لە نەوتى خام لە ناوەڕاست و رۆژئاواى عێراق هەڵدەگرێت، دەتوانێت لە چەند شوێنێکى جیاواز دابەشى بکاتەوە.

ئەو پڕۆژەیە لە کاغەزەوە گوازرایەوە بۆ جێبەجێکردنى سەرەتایى، دواى ئەوەى ئەنجوومەنى وەزیران رەزامەندى لەسەر گرێبەستێک لەنێوان کۆمپانیاى نەوتى بەسڕە و کۆمپانیاى پڕۆژە نەوتییەکان دەبڕى کە (حکومیە و سەر بە وەزارەتى نەوتە) بە بەهاى پێنج تریلیۆن (970) مليار دينار، کە دەکاتە نزیکەى چوار ملیار و (600) مليۆن دۆلار، پاشان بۆ ئاسانکاریى جێبەجێکردن هەندێک هەموارى بۆ دەرچوو، وەزارەتى نەوت لە مانگى ئایارى ئەمساڵ لەگەڵ دیاریکردنى پڕۆژەکە، راستەوخۆ پارەدارکردنى سەرەتایى رایگەیاند.

بۆیە ئەوە نایکاتە چارەسەرێکى نزیک تا شەشى حوزەیرانى (2026) دەرفەتێک بۆ بەگەڕخستنى کردەیى ئەو هێڵە نەبووە، تاوەکوو ئێستا پێویستى بە بنیادنانەوە و وێستگەى رەوانەکردن و پاسەوان و پاڵپشتى دارایى بەردەوام و دەرچە کۆتاییەکان هەیە، بۆیە گرنگترین ڕێرەوى ستراتیژییە لە نەخشە، بەڵام نابێتە چارەسەرى خێرا بۆ قەیرانى گەرووى هورمز.

6 ــ هێڵى حەدیسە ــ عەقەبە

ئەو رێڕەوە لە عێراقەوە بەرەو ئوردن دەچێت لە بەندەرى عەقەبە لەسەر دەریاى سوور کۆتایی دێت، لەو پێشنیارە دەکرێت بە بەسڕە یان بە حەدیسە ببەسترێتەوە، پاشان بەرەو خاکى ئوردن ببەپەڕێتەوە، کە رۆژانە جێگەى یەک ملیۆن بەرمیل نەوت دەبێتەوە، بەشێکى بۆ ئوردن دەڕوات، بەڵام زۆرینەى رەوانەى عەقەبە دەکرێت.

بایەخى ئەو هێڵە لەوەدایە دەرچەیەکى دەریایى لە دەرەوەى کەنداو و گەرووى هورمز دەداتە عێراق، لەبرى ئەوەى نەوتى خام لە باشوورەوە بۆ بەسڕە بچێت، پاشان بۆ کەنداو، دەتوانێت لە رۆژئاوا بەرەو ئوردن رەوانە بکرێت پاشان لە بەندەرى عەقەبە بەتاڵ بکرێت لەسەر دەریاى سوور بە ئاراستەى کەناڵى سوێس و بازاڕە جیهانییەکان رەوانە بکرێت.

هێڵى حەیدسە ــ عەقەبە بەهۆى تێچوو و ئاسایش و پاڵپشتى دارایى ململانێى سیاسى تاوەکوو ئێستا وەک خۆى ماوەتەوە

بەڵام تاوەکوو ئێستا ئەو هێڵە دوورە لە جێبەجێکردن، ئەو پڕۆژەیە کۆنە، بیرۆکەکەى دەگەڕێتەوە بۆ دەیەکانى پێشوو، لەرووى مەبدەئییەوە چەند جارێک لێکتێگەیشتنى لەسەر کراوە، بەڵام تاوەکوو ئێستا عەقەبە بەهۆى تێچوون و ئاسایش و پاڵپشتى دارایى و ململانێى سیاسى وەک خۆى ماوەتەوە، هەروەک بنیادنانى ئەو هێڵە درێژە پێویستى بە چەند ساڵێک هەیە.

بۆیە هێڵى عەقەبە جێگرەیەکى دەستبەجێى بەسڕە نییە، بەڵام بژاردەیەکى ستراتیژییە لەسەر دەریاى سوور، ئەگەر هێڵى بەسڕە ــ حەدیسە، یاخود هەر لقێکى بۆڕیەکانى ناوخۆ تواناى گەیاندنى نەوتى خامى بۆ رۆژئاواى عێراق هەبێت، ئەوکات دەبێتە خاوەن بەها.

سەرچاوە: ماڵپەڕى نون پۆست