Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

جارێكی دیكە هێڵەكانی نەوت و گازی وڵاتانی عەرەبی بەرەو دەریای ناوەند، یان ئەوروپا لە رێگەی سووریاوە بۆوە بابەتی رۆژ، ئەوەش بە پاڵنەری وەستانی هاتوچۆیە لە گەروی هورمز. 

دوای زیاتر لە سێ دەیە لە بەریەككەوتن لە هەر گفتوگۆیەك كە كە سەبارەت بەستنەوەی هێلەكانی كەنداو بە دەریای ناوەند، یان ئەوروپا پێكەوە دەكرا: سووریا كە بەسەرۆكایەتی حافز ئەسەد و بەشاری كوڕی كە پەیوەندی سیاسیان لەگەڵ ئێران هەبوو، لە زۆربەی كاتەكان دژ بە وڵاتانی كەنداوی عەرەبی دەستانەوە.

لە مانگی كانوونی یەكەمی (2024) لە دیمەشق  هاوكێشەكە دەگۆڕێت، رژێمی بەشار ئەسەد دەكەوێت، دەسەڵاتدارانی نوێی سووریا بە سەرۆكایەتی ئەحمەد شەرع هەوڵ دەدەن وەبەرهێنانی وڵاتانی كەنداو بۆ سووریا رابكێشن، هاوكات پەیوەندییە ئابوورییەكان لەگەڵ توركیا پەرەپێدەدات، كە خاڵی تێپەڕینی گازی رووسی و ئازربایجانە بۆ ئەوروپا.

لە مانگی كانوونی یەكەمی (2024) چەند رۆژێك دوای كەوتنی بەشار ئەسەد، ئەلپ ئەرسەلان بەیرەقدار، وەزیری وزەی توركیا رایگەیاند، دەتواندرێت هێلی گواستنەوەی گازی نێوان قەتەر و توركیا لە رێگەی سووریاوە زیندوو بكرێتەوە.

لەگەرووی هورمز ئاوڕدانەوە بۆ رۆژئاوا

قەیرانی گەرووی هورمز بۆ گێرانەوەی پێگەی پڕۆژەكانی گواستنەوەیە كە لەسەر رێڕەوی ئاوی، وەك ئەوەی لەنێوان سعوودیە و ئیمارات بنیادنرا، كاریگەریی هەیە لەسەر ئەو شۆكەی لە ئەنجامی گەرووی هورمز درووست بووە، لەوانە بارهەڵگەرەكانی نەوت و گازی شروشتی، كە بووە هۆی بێبەشبوونی یەك لەسەر پێنجی پشكی سووتەمەنی لە جیهان.

داخستنی گەرووی هورمز زیانی لە وڵاتانی هەناردەی نەوت لە كەنداو دا، لەوێوە بۆ عێراق كە بوودجەی گشتی لە (90%) پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، ئەو قەیرانە جارێكی دیكە بایەخی عێراقی بە هێڵەكان زیاد كردەووە، كە نەوتی عێراق بۆ بازاڕەكانی جیهان لە رێگەی بەندەری بانیاسی سووری دەگوازێتەوە، كە لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو سووریا وەك پاڵپشتییەك بۆ ئێران بەهۆی جەنگی لەگەڵ ئەو هێڵەی راگرت.

رۆژی (29)ی حوزەیرانی ئەمساڵ لەدوای دیداری وەزیرانی دەرەوەی عێراق و سووریا لە دیمەشق، گفتوگۆیان لەسەر گواستنەوە و رێگەكانی تێپەڕی وزە و پڕۆژەی دووبارە شیاندنەوەی هێڵەكانی نەوت لە عێراقەوە بۆ سووریا كردووە، كە تۆڕێكە لقێكی بۆ پاڵاوگەكانی تەرابلس لە باكووریی لوبنان درێژدەبێتەوە.

پاتریك بۆیانییە، سەرۆكی جێبەجێكاریی كۆمپانیای "تۆتاڵ ئیرجیز" كە یەكێكە لە كۆمپانیا چالاكە جیهانییەكانی بواری نەوت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست باس لە گرنگی دووبارە شیاندنەوەی ئەو هێڵانە دەكات، ئەوەش لە چوارچێوەی ئەو پێشینە مێژووییەی تایبەت بە كۆمەڵەكەیەتی، ئاماژە بەوەش دەكات كە كۆمپانیاكەی لە ساڵی (1928) دەرفەتی گواستنەوەی بۆ كەناراوەكانی دەریای ناوەند و دابینكردنی نەوت بۆ پاڵاوگەكان لە باشووری فەرەنسا رەخساندووە.

رۆژی (23)ی حوزیرەیان لە كۆنگرەی وزە لە پاریس رایگەیاند، ئەگەر پێشینەكانمان (100) ساڵ پێش ئێستا ئەوەیان كردبێت، ئەوا لەم بڕوایەدام ئێمەش ئەمڕۆ لە توانامان دا هەیە ئەو كارە بكەین. 

پرسی رێڕەوە جێگرەوەكانی گەرووی هورمز ئەمرۆ گەیشتوونە ئاستی سیاسیە باڵاكان، لە (15)ی حوزەیرانی (2026) لوتكەی كۆمەڵەی حەوت لە شاری ئیڤیان لی بان لە باشووری رۆژهەڵاتی فەرەنسا بەسترا، باسی ئەو پرسە كرا.

ئیمانوێڵ ماكرۆن، سەرۆكی فەرەنسا لە دبدارێكی كەناڵی (تی ئێڤ 1)ی فەرەنسی ئاماژەی بەوە كرد وڵاتانی (G 7) هەموو هەوڵێك دەدەن بۆ كەمكردنەوەی پشبەستنیان بە رێڕەوى گەرووی هورمز، ماكرۆن بە راشكاوانە سووریای خستە چوارچێوەی رێڕەوە جێگرەوەكان.

سووریا وەك چارەسەرێك بۆ گەرووی هورمز و دەیای سوور

پێش ئەوەش تۆم باراك، نێردەی تایبەتی ئەمەریكا بۆ سووریا و عێراق ئاماژەی بە بایەخی سووریا وەك شوێنی تێپەڕینی نەوتی وڵاتانی عەرەبی كرد.

لە چوارچێوەی بەشداری لە كۆنفراسی ئەنجوومەنی كاری ئەمەریكی ــ سووری كە ئەنجوومەنی ئەتڵەسی لە واشنتن رێكیخستبوو، رایگەیاند، چركەساتێكە لە مێژوودا، كە سووریا خاوەن رۆح و جوگرافیا و توانای جیۆسیاسییە، بۆ ئەوەی ببێتە چارەسەر بۆ گەرووی هورمز و دەریای سوور.

د.ناجی ئەبوو عاد، لێكۆڵینەوەیەكی لە، "مركز الخليج للأبحاث" لە سعوودیە بڵاوكردۆتەوە، دەڵێت، بیرۆكەی گواستنەوەی گازی كەنداو بۆ رۆژهەڵات و ئەوروپا دەگەڕێتەوە بۆ نەوەدەكان، كە یەكێكە لە رێڕەوە پێشنیاركراوەكانی گازی قەتەری لە كێڵگەی باكوورەوە، كە سەكێكە لە گەورەترین كێڵگەكانی گازی سرووشتی لە جهان لە رێگەی سعوودیە و ئوردن و سووریا و پاشان بۆ توركیا لەوێشەوە بە هێلەكانی ئەوروپا ببەسترێتەوە.

لێكۆڵینەوەكە لە (2009) كراوە تێچووكەی بە نرخی دۆلاری ئەو كاتە بە (10) ملیار خەمڵاندرا بوو، كە بۆ ئێستا دەكاتە (15) ملیار دۆلار، یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ئەو رێڕەوە خۆپاراستنیەتی لە سێ خاڵی خنكاندن، كە گەرووی هورمز و باب لمەندەب و كەناڵی سوێسە، ئەوە جگە لەوەی بڕێكی زیاتری گاز بۆ ئوردن و سووریا و لوبنان بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا دابین دەكات، بەڵام دۆخی سیاسی ئەو كاتە لە بار نەبوو.

كاتێك قەتەر لە نەوەدەكان دەستی بە هەناردەی گاز كرد لە رێگەی دەریاوە، دەروازەی سووریا داخراوبوو، دەروازەی عێراقیش بەهۆی جەنگ و ململانێكان وەك رێگەی تپەڕین داخراو بوو. 

رێڕەوێك بۆ تێپەڕینی نەوتی كوێت

بڵاوكراوەی، "میدل ئیست ئیكۆنۆمیك سەرفی" ئاماژە بەوە دەكات، دامەزراوەی نەوتی كوێت گفتوگۆی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دەستپێكردووە، سەبارەت بە ئەگەری هەناردەی نەوتی كوێت، ئێستا تاوتوێی بەستنەوە لەگەڵ رێڕەوی تابلاین دەكەن، كە لە رێگەی سعوودیە و ئوردن و سووریاوە دەبێت، كاتێك لە هەشتاكان نرخی تێپەڕێن لە سووریا بۆ ئاستی نەبوونی سوودی ئابووری بەرزبۆوە، پڕۆژەكە داخرا.

كوێت بە یەكێك لە وڵاتانەی كەنداو دادەندرێت ئەو جەنگە زیانی ئابووریی زۆری لێداوە، لەبەر ئەو زیانانەی بەری كەوتووە، پێویستی بە رێڕەوێك هەیە بۆ هەناردە، تاوەكوو جێگەی گەرووی هورمز بگرێتەوە. 

بەگوێرەی ئامارێكی بانكی نێودەوڵەتی، حكومەتی نوێی سووریا رووبەڕووی ئاڵنگەری گەورەی ئاوەدانكردنەوە دەبێتەوە، كە تێچووی بنیادنانەوەی ژێرخان و نوێكردنەوە و دامەزراوە وێرانبووە ئابوورییەكانی پێویستی بە زیاتر لە (200) ملیار دۆلارە.

تێپەڕێنی هێڵەكانی گاز و نەوت بە سووریا یەكێكە لە كۆڵەگەكانی دووبارە ئاوەدانكردنەوە، بە تایبەت لە بەكارهێنانی پڕۆژەكانی بنیادنانەوە و چاكردنەوە و باركردن و داهاتی تێپەڕبوون و ئەگەری بەكارهێنانی وێستگە نوێكان بۆ دووبارە شیاندنەوە و پەرەپێدانی كەرتی نەوتی سووری.

ئەوەش لەگەڵ ئەوە دێت،كە دوای دەیەیەك لە گۆشەگیری كە كۆمپانیا گەورە جیهانییەكان دەستیان بەگەڕانەوە كردووە، لە مانگی نیسانی ئەمساڵ كۆمپانیای "تۆتاڵ ئینەرجی" بە هاوبەشی لەگەڵ، "قەتەر ئینێرجی" و "كۆنۆكۆ فیلیپس" یاداشتی لێتێگەیشتنیان لەگەڵ كۆمپانیای نەوتی سووری واژۆكرد، بۆ هەڵسەنگاندنی سێ بەشی دەریایی، ژمارە 3 لە كەناراوەكانی سووریا لە دەریای ناوەند، هەروەك كۆمپانیای، "گولف ساندز"ی بەریتانی ئامادەیە بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو كێڵگەی كە پێش هەڵگیرسانی جەنگ لە (2011) كاری تێدا دەكرد.

بەرهەمی نەوتی سووریا رۆژانە دەگاتە (400) هەزار بەرمیل نەوت، كە زۆربەی لەناوەخۆ بەكاردێت و بەشێكی كەمی بۆ دەرەوە رەوانە دەكرێت، لەدوای سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆی سووریا ئەو بەشە لە (2023) رۆژانە بۆ (40) هەزار بەرمیل دابەزی، بەرهەمی گاز زۆر كەمتر بوو لە پێداویستی بەكارهێنانی ناوخۆی، ئەوە سووریای ناچاركردن لە رێگەی هێووەكانی بە ئوردن تێدەپەڕی گاز هاوردە بكات.

لەو چوارچێوەیە، ناوەندی لێكۆڵینەوەی، "نیو لاینز بۆ ستراتیژ و سیاسەت" لە مانگی حوزەیران دەستپێشخەریی چوار دەریای راگەیاند، داوای لە كۆشكی سپی و كۆمسیۆنی ئەوروپا كرد، چاودێری ئەو پڕۆژانە بكات كە ئاسایشی وزەی ئەوروپا دوور لە پشتبەستن بە رووسیا بەهێز دەكات، ئەوەش لە رێگەی گەیاندنی گاز بۆ ئەو كیشوەری ئەوروپا، لە رێگەی ئەو وڵاتانەی دەكەونە سەر دەریای سوور و دەریای ناوەند و دەریای رەش و دەریای قەزوین.

هێڵەكانی گازی عەرەبی لەو پڕۆژانەن كە فراوان دەكرێن، ئێستا لە رێگەی عەقەبەوە بەشێك لە گاز ئوردن دەگوازێتەوە، پاشان لە رێگەی باكوورەوە رەوانەی سووریا دەكرێت، لەدوای دەستپێشخەریی بەستنەوەی هێڵەكان بە كێڵگەكانی رۆژهەڵاتی ناوەند، میسر لە وڵاتێكی هەناردەی گازەوە بوو بە وڵاتێكی هاوردەی گاز بەشێكی پێویستییەكانی لە ئیسرائیل دەكڕی، ئەو دەستپێشخەرییە پێشنیاری بەستنەوەی هێڵەكانی بە كێڵگەكانی رۆژهەڵاتی ناوەند كردووە، كە لە قوبرس دۆزراوە، ئەگەر هەیە لە سووریا و لوبنانیش بدۆزرێتەوە، لەوێشەوە بۆ توركیا بگوازرێتەوە، پاشان رەوانەی ئەوروپا بكرێت.

لەگەڵ دووبارە تیشكخستنەوە سەر ئەو پڕۆژە گەورانە، ئەبوو عاد ئاماژە بەوە دەكات، كە كار گەڕانەوەی پەیكەری بازرگانی دەكرێت، كە ئەوەش پێویستی بە نەرمینواندنی زیاترە، بۆ رازیكردنی هەموو لایەنەكان: هەناردەكاران و هاوردەكاران و ئەو وڵاتانەشی كە كاڵای پێدا تێدەپەڕێت.

ئەبوو عاد دەشڵێت، بەیەكگەیشتنی گۆڕینی رژێم لە سووریا و قەیرانی گەرووی هورمز و پێویستی ئەوروپا بۆ كەمكردنەوی پشتبەستن بە گازی رووسی، چركەساتێكی جیۆسیاسی و ئابوورییە، لەبەر بەرژەوەندییەكانی ئەو پڕۆژە هاوبەشە گەورانەی وڵاتانی ئەو ناوچەیە دەستبەری دەكەن، پێویستە لێكۆڵینەوەی لەبارەوە بكرێت. 

سەرچاوە: ماڵپەڕی میدل ئیست نیوز