Nuce Logo

وەرگێڕانی: ژیوار سلێمان سەلكە

بەرپرسانی کورد ڕایانگەیاندووە، تۆم باراک نێردەی تایبەتی ئەمریکا لە سەردانەکەی هەفتەی ڕابردوویدا بۆ هەولێری پایتەختی کوردستانی عێراق، لەبارەی یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە دڕێژخایەنەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر پرسی نەوت گفتوگۆیەکی وردی لەگەڵ سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەنجامداوە، هەروەها ئەوەیان ڕەت کردەوە کە قەیرانی دارایی وڵات ببێتە هۆکاری دەرکردنی یاساییەکی فیدراڵی بۆ ڕێکخستنەوەی سامانە سروشتییەکان.

بەرپرسانی کورد ڕایانگەیاندووە، تۆم باراک نێردەی تایبەتی ئەمریکا لە سەردانەکەی هەفتەی ڕابردوویدا بۆ هەولێری پایتەختی کوردستانی عێراق، لەبارەی یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە دڕیژخایەنەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر پرسی نەوت گفتوگۆیەکی وردی لەگەڵ سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەنجامداوە، هەروەها ئەوەیان ڕەتکردەوە، کە قەیرانی دارایی وڵات ببێتە هۆکاری دەرکردنی یاساییەکی فیدراڵی بۆ ڕێکخستنەوەی سامانە سروشتییەکان، لە مانگی سێی ساڵی (2007)ـەوە، حکومەتی فیدراڵی بەسەرۆکایەتیی نووری مالیکی، یەکەمین ڕەشنووسی یاسای نەوت و گازی عێراقی پێشکەش بە پەرلەمانی عێراق کرد، بەڵام پەرلەمان لە دەرکردنی یاساکە سەرکەوتوو نەبوو، کە مەبەست لێی چۆنیەتی بەرهەمهێنانی سامانە سروشتییەکان و دابەشکردنی داهاتەکان بوو، هەروەها هێزە سیاسییەکان بۆ بەرێوەبردنی کێشەکە پشتیان لە رێککەوتن و لێکتێگەیشتنەکانی نێوان عێراق و هەرێمى کوردستان کرد.

دووبارە گفتوگۆکردنەوە لەسەر یاسای نەوت و گازی عێراق لە (2026/6/16)ی لە دوای سەردانەکەی تۆم باراک بۆ عێراق و کوردستان سەری هەڵدایەوە، کاتێک لەگەڵ حکومەتی حکومەتی هەرێمی کوردستان و سەرکردەی هەردوو حیزبە سەرەکییەکەی کوردستان کۆبوونەوە، پلاتفۆرمە نێوخۆییەکان چەندین ڕاپۆرتیان بڵاوکردەوە ئاماژەیان کردووە، نێردەی ئەمریکا گەشبینە بە توانای عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییە تەقلیدییەکان لەگەڵ هەولێر.

ماجد شنگالی پەرلەمانتاری پێشووی پەرلەمانی عێراق بە ماڵپەری شەرقولئەوسەتی ڕاگەیاند، تۆم باراک گفتوگۆی بەهیزکردنی هاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ عێراق لە بواری نەوت و وزەدا کردووە، هەروەک گفتوگۆى لەسەر بەهێزکردنى پەیوەندییەکانى بەغدا و بۆ هەولێریش کردووە، گفتوگۆى لەسەر نۆژەنکردنەوەی بۆڕیی کەرکوک - بانیاس کە لەڕێگەیەوە نەوتی عێراق بگوازرێتەوە بۆ سووریا و لەوێشەوە بۆ دەریای ناوەڕاست.

هاوكات مەیادە ئەلنەجار پەرلەمانتاری پێشووی عێراق ڕایگەیاند، کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر پرسی نەوت لە قۆناغی چەقەبەستووییەوە بۆ قۆناغی دانوستاندن و گفتووگۆی جدی گۆراوە، هەروەها پەویوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لە چەند هەفتەی ڕابردوودا زیاتر شەفاف بووە، بە ئاڵوگۆڕی سەردان و کۆبوونەوە لە نێوان بەرپرسە باڵاکاندا تیشکیان خستۆتە سەر دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت و یەکلاییکردنەوەی کێشە داراییەکان و ئامادەکردنی زەمینە بۆ پەسەندکردنی یاسایەکی نەوت و گاز”.

ریشەى ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر

چاودێرانی سیاسی باوەڕیان وایە کە جیاوازی بۆچوونە سیاسییەکان هەمیشە ڕێگرییەکی سەرەکی بووە لە دەرچوونی یاسای نەوت گازی عێراق، لە هەمان کاتیشدا ناکۆییەکانی زیاتر دەگەرێنەوە بۆ لێکدانەوەی بڕگە دەستوورییەکانی پەیوەست بە دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان کە تا ئێستا بە چارەسەرنەکراوی ماونەتەوە.

ناکۆکییەکان بەردەوامی هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا حکومەتی هەرێمی کوردستان مافی ئەوەی هەیە ڕاستەخۆ لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکانی بواری نەوت گرێبەست واژۆ بکات و برەو بە پرۆسەی نەوت بدات، یاخود حکومەتی عێراق تاکە دەسەڵاتداری ئەو پرسەیە بە پێی دەستوور و یاساکان  دەسەڵاتی پێدراوە، هەروەها جیاوازییەکان سەبارەت بە کێڵگە کۆنەکان و کێڵگە نوێیە دۆزراوەکان و سروشتیی گرێبەستەکان لە جۆری خزمەتگوزاری و هاوبەش.

حکومەتی هەرێمی کوردستان هەوڵیدا جارەسەری ئەو بۆشاییە یاساییە بکات لە کوردستان، هەر بۆیە لەئابی (2007) یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستانی دەرکرد، بەڵام دادگای فیدراڵی لە مانگى شوباتی (2022) بە بڕیارێک کە بەرەنگاری بنەما یاساییەکەی کرد، یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستانی هەڵوەشاندەوە.

ماجد شنگالی ئاماژە بەوە دەکات، "هیچ هیوایەک نیە دەرکردنی یاسای نەوت و گازی عێراق لە داهاتوویەکی نزیکدا"، هەروەها دەڵێت، "بەغدا مەیلی چەسپاندنی دەسەڵاتی مەرکەزییەتی هەیە بەسەر سەرچاوە نەوتییەکانی هەرێمدا."

شنگالی ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان گوتیشی، "عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی نوێی عێراق لە توانایدا نییە یاسای نەوت و گازی عێراق لە کابینەکەیدا دەربکات لە پەرلەمانی عێراقەوە بە بێ ڕەزامەندی گشت لایەنە سیاسییەکان کە نوێنەریان لە پەرلەماندا هەیە. هەروەها جەختی لەوەشکردەوە، کە تاوەکو ئێستا پەرلەمانی عێراق نەگەیشتۆتە چوارچێوەیەکی گشتگیری قبوڵکراو لەنێوان هەولێر و بەغدا و پارێزگا وەبەرهێنەرەکانی نەوت، کە ڕێگە بدات یاساکە دەربچێت و کۆتایی بەو کێشەی بیست ساڵەی نێوان هەرێم و بەغدا بهێنێت.

ماجد شنگالی پێشبینی ئەوە دەکات، ‌هێزە سیاسیەکانی عێراق هەر وەک و پێشتر بەردەوام بن لە بەرێوبەردنی قەیرانەکە، لە ڕێگەی رێککەوتنی کاتی نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵ، ئەمەش بە مانای پاراستنی دوایین ڕێکخستنە کە بووە هۆی پەسەنکردنی یاسای بودجەی سێ ساڵەی فیدراڵی لەسەردەمی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی.

لە حوزەیرانی (2023)، هێزە سیاسیەکانی بەغدا بە سەرۆکایەتی چوارچێوەی هەماهەنگی و پارتی دیموکراتی کوردستان، رێککەوتن لەسەر کێشە داراییەکانی نێوان هەردوولا، بەپێی ڕێککەوتنەکە هەرێمی کوردستان بڕی (250) هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بدات بە عێراق دوای لێبڕینی پشکی ناوخۆ بۆ هەرێم، هەروەها لە ڕێککەوتنەکەدا ڕێگە بە گواستنەوەی نەوتی خاوی کەرکوک درا لە ڕێگەی بۆری کوردستانەوە بۆ بەندەری جەیهانی تورکیە، لەبەرامبەر پابەندبوونی حکومەتی فیدراڵی بە پێدانی پشکی هەرێم لە بودجەی دەوڵەت.

سەبارەت بەو رێککەوتنە شنگالی ئاماژەی بەوەشدا، "دەکرێت ئەم رێککەوتنە زیاتر پەرەی پێبدرێت لە داهاتوودا لە نێوان بەغدا و هەولێر، بە لەبەرچاوگرتنی خواستی هەموو لایەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی دارایی سەخت".

ئاماژە  ئەرێنییەکان

سوبحی مەندەلاوی ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، تیشکی خستە چەند خالێک کە وەک" ئامرازێکی ئەرێینی" وەسفکرد، لەو کاتەوەی کە عەلی زەیدی وەک سەرۆک وەزیران دەستەبەکاربووە.

سوبحی لە لێدوانەکەیەدا بۆ شەرقولئەوست دەڵێت،" حکومەتی نوێی عێراق لە سەرەتای دەستبەکاربوونەیەوە بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ باشکردنی پەیوەندییە نیشتیمانیەکان لە ناوخۆی دەوڵەتدا، لە نێویشیاندا ئەو پەیوەندییە مشتومراوییەکان لەگەڵ هەولێر، مەسرور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە ئەرێنی سەیری ئەم هەنگاوانە دەکات."

بەڵام مەندەلاوی پێشنیازکرد، هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان هەردوو حکومەت ڕەنگە لە ژێر فشاری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بە تایبەتیش ئەمریکا کۆبوونەوەکان بەهێزتر بێت، هەروەها جەختی لەوە کردەوە، کە پارتی دیموکراتی کوردستان بە بەردەوامی هاوبەشی لەگەڵ هەموو حکومەتێکی نوێ لە بەغدا کردووە لە هەوڵدان بۆ پەسەندکردنی یاسایەکی نەوت و گاز، هیوادارە لە ماوەی خولی ئێستای پەرلەماندا یاساکە پەسەند بکرێت، بەڵام مەندەلای ئاماژەی بەوەشدا، هەمان ئەو هێزە سیاسیانەی لە ڕابردوودا دژی یەکلاکردنەوەی یاسادانان بوون، بەردەوام دەبن لە بەکارهێنانی هەموو ئامرازەکانی بەردەستییان بۆ ڕێگریکردن لە دەرکردنی یاساکە.

پەرلەمانتاری پێشووی عێراق مەیادە ئەلنەجار، ئاماژەی بەوەشکرد، کە دەکرێت ناکۆکییەکان چارەسەر بکرێت، ئەمەش لە ڕێگەی بەرەوپێشچوونى هەردوولا لە هەماهەنگی ئابووری و ئەمنی.

لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی (2026)دا، وەفدێکی سەربازی عێراق بە سەرۆکایەتی لیوا عەبدولئەمیر ڕەشید یاروڵڵا سەردانێکی مەیدانی لە هەولێر ئەنجامدا بۆ پشکنینی چەند کێڵگەیەکی نەوتی، بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی ئەمنی و تاوتوێکردنی ڕێوشوێنەکان بە ئامانجی پاراستنی دامەزراوەکان و کارمەندان.

سەڕەرای ئەوەی ئاماژە سیاسییەکان ئەوە دەردەخەن کە بە‌غدا و هەولێر نزیک دەبنەوە لە چارەسەرکردنی کێشەکانی پرسی نەوت، مەیادە ئەلنەجار ئاماژەی بەوەدا، هەر یەکلاکەرەوەیەک و ڕێککەوتنێک کە لە نێوان بەغدا و هەولێر ڕووبدات، دەبێت بە پێوەری سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان سەرۆک مەسعوود بارزانی و عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق قەیرانی نەوت و گاز بە تەواوی یەکلابکرێتەوە.