Nuce Logo

ئامادەکردنى: ئەحمەد دەباغ

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

لە سەروبەندى سەردانەکەى عەلى زەیدى، سەرۆک وەزیرانى عێراق بۆ واشنتن، پێشبینییەکان زیاد دەکەن و هەوڵەکانی ئەمەریکا ئەمەریکا بۆ بەهێزکردنى پەیوەندى بازرگانى نێوان عێراق و سووریا دەبێتە بابەتى میدیاکان، ئەوەش لە سایەى ئەو هەوڵانەیە کە پەیوەستن بە هەناردەکردنەوەى نەوت و دەستپێکردنەوەى ئاڵوگۆڕى بارزگانى نێوان بەغدا و دیمەشق.

حەیدەر مووسەوى، گوتەبێژی حکومەتى عێراق رایگەیاند، رۆژى دووشەممە زەیدى بەرەو ئەمەریکا بەڕێ دەکەوێت، ئامانج لەو سەردانە بەهێزکردنى پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانى نێوان هەردوو وڵاتە، کە لەسەر بەرژەوەندى هاوبەش بنیادنراوە.

مووسەوى لە بەشێکى دیکەى قسەکانى گوتى، یاداشتى چاوەڕوانکراوى لێتێگەیشتنى نێوان واشنتن و بەغدا بوارەکانى نەوت و گاز دەگرێتەوە، کە کۆمپانیاى تایبەتى ئەمەریکا لە بەرزکردنەوەى بەرهەمهێنانى وزە و دۆزینەوەى رێڕەوى جێگرەوە بۆ هەناردە بەشدار دەبێت، بە ئامانجى دانانى سنوورێک بۆ لێکەوتەکانى داخستنى گەرووى هورمز.

حەیدەر مووسەوى دەشڵێت، دیدارەکان لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکى ئەمەریکا و بەرپرسانى باڵاى ئەو وڵاتە زۆر گرنگن، شاندى عێراق لەگەڵ نوێنەرانى دامەزراوە و کۆمپانیا ئابووریى و داراییەکانى ئەمەریکا کۆدەبنەوە، ئەوەش بە ئامانجى فراوانکردنى هەماهەنگى و گفتوگۆیە بە جۆرێک لەگەڵ لە بەرژەوەندیی عێراق بێت.

عەلى زەیدى لە بابەتێکدا کە رۆژنامەى، "واشنتن پۆست"ى ئەمەریکى بڵاوکراوەتەوە، بەناونیشانى، "بۆچى سەردانى واشنتن دەکەم". عەلى زەیدى لەم هەفتەیە بەرەو ئەمەریکا بەڕێکەوت، لە کۆبوونەوەى لەگەڵ ترەمپ رێگەکانى بەرەوپێشبردنى پەیوەندییە دوو قۆڵییەکان و لە بەڕێوەبردنى قەیرەکانەوە بۆ درووستکردنى دەرفەت دەخاتەڕوو، بەتایبەت لە بوارەکانى ئابووریى و تەکنەلۆژیى و ئاسایش دەبێتە تەوەرى گفتوگۆ.

چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن، زەیدى لە سەردانى بۆ واشنتن تەرکیز لەسەر چەند تەوەرێک دەکات، لە پێش هەموویانەوە داماڵینى چەک لە گرووپە چەکدارەکان لە عێراق و رێککەوتنى ستراتیژیى ئابووریى لەگەڵ سووریا، دیارترینیشیان زیندووکردنەوەى هێڵى نەوتى کەرکوک ــ بانیاس، کە دەروازەیەکى نوێ دەبێت بۆ هەناردەى نەوت لە کێڵگەکانى کەرکوکەوە بۆ بانیاسى سووری لەسەر دەریاى ناوەند دەڕەخسێنێت. 

دۆسیەى وزە

لە جەنگى ئەمەریکا و ئێران عێراق گەورەترین زیانمەندە، دواى ئەوەى ئێران گەرووى هورمزى داخستن، بووە هۆى راوەستانى زۆربەى هەناردە نەوتییەکانى، پێش ئەو جەنگە عێراق رۆژانە نزیکەى چوار میلۆن بەرمیل نەوتى هەناردە دەکرد، لەدواى جەنگ ئەو بڕە پاشەکشەى کرد، عێراق رۆژانە نزیکەى (150) هەزار بەرمیل نەوتى لە کێڵگەکانى کەرکوک و هەرێمى کوردستان لە رێگەى بەندەرى جیهانەوە رەوانە دەکرد.

حکومەتى زەیدى هەوڵ دەدات تواناکانى بۆ دۆزینەوەى دەروازەى جێگرەوە بۆ هەناردەى نەوت بەهێز بکات، بۆ ئەوەى سنوورێک بۆ لێکەوتەکانى داخستنى گەرووى هورمز بێت، یاخود درووستبوونى بەربەستى دیکەى لە هاتوچۆى دەریایى بێت دابنێت، ئەوەش ئاراستەیە لەگەڵ دیدى ئەمەریکا یەکدەگرێتەوە، لە سایەى ئەو دۆخەى کە ئەمەریکا هەوڵ دەدات ئابووریى عێراق بە ئابووریى سووریا ببەستێتەوە، پاڵپشتى حکومەتى دیمەشق دەکات، تواناى ئابووریى عێراق بۆ فراوانکردنى ئاڵوگۆڕییە بازرگانییەکان بەهێز دەکات.

هێڵى کەرکوک ــ بانیاس لە (1952) بنیادنراوە، درێژییەکەى (800) کیلۆمەترە، تواناى هەناردەى لە رۆژێکدا (300) هەزار بەرمیل نەوتە، لە دەیەکانى رابردوو بەهۆى کردە تێکدەرە بەردەوامەکان لە عێراق و سووریا زیانى زۆرى بەرکەوتووە، ئەوەش پێویستى بە دووبارە شیاندنەوە، یان درووستکردنى هێڵێکى نوێ هەیە.

ئەحمەد عەسکەر، پسپۆڕى نەوت دەڵێت، بەهۆى پێویستى بە شیاندنەوەى فراوان و تواناى سنووردارى لە هەناردە، سوودە ئابوورییەکانى دوو بارە شیاندنەوەى ئەو هێڵە سنووردار دەبێت،  ئێستا بەرهەمى کەرکوک لە (300) هەزار بەرمیلى رۆژانە تێناپەڕێت، ئەو پرسیارە لەسەر تواناى ئەو هەناردەیە درووست دەبێت، ئەو پرسیارە دێتەپێشەوە، ئەگەر ئەو هێڵە بەتەواوى بکەوێتەگەڕ و تێچووى گواستنەوە و دووبارە شیاندنەوەى چەندە؟

عەسکەر ئاماژە بەوە دەکات، لە حاڵەتى بوونى هێڵێک بۆ زیادکردنى بەرهەمهێنان و دووبارە بەگەڕخستنەوەى ئەو هێڵە نەوتییە، بۆ عێراق بژاردەیەکى ستراتیژیى دەبێت، چونکە لە رێگەى دەریاى ناوەندەوە رێڕەوێکى راستەوخۆ و خێرا بۆ گەیاندنى نەوتەکەى بە بازاڕەکانى ئەوروپا دابین دەکات. 

فشارەکانى ئەمەریکا

سەعید ئەحمەد، لێکۆڵەر لە بوارى نەوت بە ماڵپەڕى "نون پۆست"ى رایگەیاند، ئەمەریکا فشار دەخاتە سەر عێراق بۆ دووبارە شیاندنەوەى هێڵى کەرکوک ـــ بانیاس تۆم باراک، نێردەى ئەمەریکا رۆڵى سەرەکى لە رێکخستنى رێککەوتنە چاوەڕوانکراوەکانى رەشنووسى سەردانى زەیدى بۆ واشنتن هەیە.

ئەو لێکۆڵەرە بۆ دووبارە بەگەڕخستنەوەى ئەو هێڵە، پاڵنەرەکانى پشت فشارەکانى ئەمەریکاى لەسەر بەغدا باسکردووە، لەوانە لادانى سووریا لە لیستى وڵاتانى پاڵپشتى تیرۆر لە لووتکەى ناتۆ، لە پاڵ هەوڵەکانى بۆ بەهێزکردنى زیادکردنى بەرهەم لە بازاڕەکانى نەوت لە رێگەى فراوانکردنى هەناردەى نەوتى خاوى عێراق، کۆتاییهێنانى حکومەتى عێراقیشە بە پشتبەستن بە گەرووى هورمز.

سەعید ئەحمەد جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە، ئەو جەنگە تاوەکوو ئێستا لەنێوان ئەمەریکا و ئێران بەردەوامە، پێشبینى رووبەڕووبوونەوەى گشتگیر دەکرێت، ئەوەش لێکەوتەى لەسەر بازاڕەکانى وزەى جیهان دەبێت.

چەند بەرپرسێکى باڵاى عێراق و ناوچەکە، بە ماڵپەڕى، "میل ئیست ئاى" بەریتانییان راگەیاندووە، عێراق و سووریا و ئەمەریکا پلانیان هەیە زیندووکردنەوەى هێڵى کەرکوک ــ بانیاس را، ئەوەش لەچوارچێوەى دانانى سنوورێکە بۆ کۆنتڕۆڵى ئێران بەسەر گەرووى هورمز.

بەگوێرەى ئەو ماڵپەڕە بەریتانییە، چاوەڕوان دەکرێت، رێککەوتنەکە لە چوارچێوەى سەردانى زەیدى بۆ واشنتن ئاشکرا بکرێت، کە هەندێک هەواڵ دزەى کردووە، کە ئەگەر هەیە ئەسعەد شەیبانى، وەزیرى دەرەوەى سووریاش لە واژۆکردنى ئەو رێککەوتنە لە کۆشکى سپى ئامادە بێت.

راپۆرتەکە دەشڵێت، پێش ئەو سەردانەى زەیدى، تۆم باراک کارى لەسەر ئامادەکردنى وردەکارییەکانى ئەو رێککەوتنە کردووە، هاوکات کۆمپانیا ئەمەریکییەکان ئامادەکارییان بۆ دەستپێکردنى شیاندن، یان دووبارە بنیادنانى هێڵێکى نوێى هاوتەریب لەگەڵ هێڵە کۆنەکە کردووە.

لە (30)ى مانگى شەشى ئەمساڵ، د.فوئاد حوسێن، وەزیرى دەرەوەى عێراق سەردانى سووریاى کرد، لەگەڵ هەریەک لە ئەحمەد شەرع، سەرۆکى سووریا و ئەسعەد شەیبانى کۆبووەوە، کە لە دواى رووخانى رژێمى ئەسەد ئەوە بەرزترین بەرپرسى عێراق سەردانى دیمەشق بکات.

دواتریش لە راگەیێندراوێکى هاوبەشدا رایانگەیاند، هەردوولا لەسەر درووستکردنى لیژنەیەکى هاوبەشى تایبەت لە بوارەکانى وزە و گواستنەوە و کشتوکاڵ و دەوازە سنوورییەکان و ئاو رێککەوتوون، لە پاڵ ئەوەشدا گفتوگۆ لەسەر میکانزمى گواستنەوەى وزە و تێپەڕین و دووبارە شیاندنەوەى هێڵەکانى گواستنەوە لە عێراقەوە بۆ سووریا دەکەن.

سەبارەت بە دۆسیەى وزەش، سەعید ئەحمەد دەڵێت، لە سەردانى زەیدى بۆ واشنتن چەند رێککەوتنێک دەکرێت، کە بەشدارى کۆمپانیا تایبەتەکانى ئەمەریکا لە بوارى وزە و ژێرخانەوە و پەرەپێدان بە کێڵگەکان نەوت و گاز و وەبەرهێنان دەگرێتەوە، لە پاڵ ئەوەشدا کۆمپانیا ئەمەریکییەکان دووبارە هێڵى کەرکوک ــ بانیاس نۆژەن دەکەنەوە، یان هێڵێکى نوێى وزە درووست دەکەن، کە رۆژانە تواناى هەناردەى یەک ملیۆن بەرمیل نەوتى هەبێت.

ئەو پسپۆڕە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، لە چەند مانگى داهاتووە هێڵێکى دیکە درووست دەکرێت، ئەو هێڵە لە کێڵگەکانى بەسرەوە بۆ شارى حەدیسەیە لە پارێزگاى ئەنبارەوە، لەوێوەشەوە بۆ بەندەرى عەقەبە لە ئوردن لەسەر دەریاى سوور، هەروەک ئەگەریش هەیە ئەو هێڵە بە خاکى سووریا تێپەڕێت تا دەگاتە بەندەرى بانیاس لەسەر دەریاى سووریا، کە رۆژانە تواناى هەناردەى دوو ملیۆن و (500) هەزار بەرمیل نەوتى هەبێت. 

ئاڵوگۆڕى بازرگانی

چەندین ساڵە ئەمەریکا هەوڵ دەدات پەیوەندى ئابووریی عێراق بە ئێران هەڵوەشێنێتەوە،کە ئێران سزاى توندى ئابووریى لەسەرە، نێردەى ئەمەریکا بۆ عێراق لەو چوارچێوەیە کار لەسەر دووبارە چالاککردنەوەى ئاڵوگۆڕیى بازرگانى نێوان عێراق و سووریا دەکات، کە بە جۆرێکە ئەو ئەو کارگانەى لە کارکەوتوون، یاخود لە ساڵانى نێوان (2011 بۆ 2024) گوازرابوونەوە بۆ تورکیا، دووبارە دەست بەکاربکەنەوە.

لەم چوارچێوەیە ئەنمار عوبەیدى، پسپۆڕى ئابووریى بە، "نون پۆست"ى رایگەیاند، دووبارە کردنەوەى دەوازەى ربیعە عێراق ــ یەعربیە سوورى، پێش چەند مانگێک ئەو دەرفەتە بەهێز دەکاتەوە، کە ماوەى چەندین ساڵ بوو هێزەکانى سووریا ناوچەیەکى فراوانیان لەسەر سنوورەکان کۆنتڕۆڵ کردبوو.

عوبەیدى دەشڵێت، ئەو هەنگاوە رێگە بۆ دووبارە چالاککردنەوەى ئاڵوگۆڕى بازرگانى خۆش دەکات، کە لەگەڵ دەستپێکردنى شۆڕشى سووریا بە تەواوى راوەستابوو، روونیشى دەکاتەوە, کە ئاڵوگۆڕى بازرگانى نێوان هەردوو وڵات لە ساڵى (2011) نزیکەى دوو ملیار دۆلار بوو، ئەوەش لە کاتێدایە سووریا لە (80%) کاڵاکانى لە رێگەى عێراقەوە هاوردە دەکرد، دواتر ئەو رێژەیە بەهۆى جەنگ لە سووریا و کۆنتڕۆڵى داعش لە رووبەرێکى فراوانى عێراق لەنێوان ساڵانى  (2014 بۆ 2017) بۆ نزیکەى لە (5%) دابەزى.

ئەو پسپۆڕە ئابوورییە ئاماژە بە دووبارە چالاککردنەوەى ئاڵوگۆڕى بازرگانى نێوان سووریا و عێراق دەکاتەوە، دەڵێت، پاشەکشەى هەناردەى سووریا بۆ عێراق، بۆ هەناردەى کاڵاى تورکیا و ئێران رەخساند، بەڵام بەهۆى ئەم جەنگە هەناردەى بەرهەمى ئێران پاشەکشەى کردووە، سزاکانیش بەربەست لەبەردەم رەوانەکردنى پارەى لەنێوان بەغدا و تاران درووست کردووە، لە لایەکى دیکەشەوە تێچووى بەرهەمهێنان لە تورکیا زیادى کردووە، ئەوەش گرانبوونى کاڵاکانى بۆ دوو ئەوەندەى دەیەى رابردوو بەرزبۆتەوە، ئێستا کاڵاى سوورى بژاردەیەکى گونجاوى ئابوورییە بۆ عێراق، لە بەرانبەریشدا سووریا سوود لە فراوانبوونى هەناردە و بەهێزبوونى تواناى بەرهەمهێنانى کارگەکانى وەردەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا بازاڕەکانى عێراقى بۆ دەکرێتەوە.

سێ دەروازەى وشکانى سەرەکى عێراق و سووریا پێکەوە دەبەستێتەوە، قائیم ــ بولکەمال، رەبیعە ــ یەعربیە، وەلید ــ تەنەف،کە پێش  (2011) شادەماریى ئاڵوگۆڕیى بازرگانى نێوان هەردوو وڵات بوو.

کەرتى گەشتیاریى

لە داهاتوو دۆسییەکانى وزە و ئاڵوگۆڕیى بازرگانى و کەرتى گەشتوگوزار دیاریترین ئاڕاستەى پەیوەندییەکانى نێوان سووریا و عێراق دەبێت، بەر لە (2011) کەرتى گەشتیاریى نزیکەى لە (14%) داهاتى سووریا بوو، لە (2010) ژمارەى گەشتیاران گەیشتە نزیکەى هەشت ملیۆن و (500) هەزار گەشتیار، گەشتیاری عێراق زۆرترین ژمارەى هەبوو، ئەوەش بەهۆى نزیکى جوگرافی و هەرزانى نرخ و پەیوەندى کۆمەڵایەتى و کلتووریى و زمانى هاوبەش بوو. 

ریاز عەلى، شرۆڤەکاریى سیاسى بە، "نون پۆست"ى رایگەیاند، بەهێزیى نزیکبوونەوەى سیاسى و ئاڵوگۆڕیى بازرگانى نێوان سووریا و عێراق لە داهاتوو کاریگەریى لەسەر چالاکبوونى کەرتى گەشتیاریى نێوان هەردوو وڵات دەبێت، بەتایبەت بەهۆى ئەو فشارەى ئەمەیکا لەسەر حکومەتى زەیدى هەیەتى بە پچڕاندنى ئابووریى عێراق بە ئێران، کە ساڵانە ملیۆنان عێراق لە کەرتى گەشتیاریى لێى سوودمەند دەبێت.

ئەو شرۆڤەکارە دەشڵێت، حکومەتى عێراق کەوتۆتە بەردەم خواستە سیاسى و ئابووریی و ئەمنییە زۆرەکانى ئەمەریکا، ئیدارەى دۆناڵد ترەمپ لە پاڵ جەنگى ئێران و قەیرانى گەرووى هورمز هەوڵ دەدات، سەرچاوەکانى پاڵپشتى ئابووریى و هەناردەى دۆلار بۆ ئەو وڵاتە وشک بکات. 

عەلى جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، لە چەند هەفتەى داهاتوو فشارەکان بۆ سەر ئێران زیاد دەبێت، بەتایبەت لەدواى لووتکەى ناتۆ کە لە هەفتەى رابردوو لە ئەنقەرە بەڕێوەچوو، وڵاتانى هاوپەیمان پاڵپشتى خۆیان بۆ هەڵمەتەکەى ئەمەریکا دەربڕیى کە هەوڵ دەدات دووبارە گەرووى هورمز بکاتەوە، کە تاوەکوو ئێستا ئێران بە زەبرى هێز دایخستووە.

بڕیاریشە سەرۆک وەزیرانى عێراق لە واشنتن گفتوگۆ لەسەر چەند دۆسیەک بکات، داهاتووى پەیوەندییەکانى بەغدا بە ئەمەریکا و وڵاتانى ناوچەکە داڕێژێتەوە، لە پێش هەموویانەوە سووریا لە رێگەى رێککەوتنە چاوەڕوانکراوەکانى لە بواریى وزە و ئاسایش و ئابووریى.

سەرچاوە: ماڵپەڕى نون پۆست