Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

لەو چەند مانگەی دوایی، بەتایبەتیش لەدوای كۆتاییهاتنی جەنگ لەگەڵ ئێران بۆچوونێكى ئیسرائیل بە كۆدەنگییەكی فراوان قووڵ بۆتەوە، كە هەریەك لە (ناتەنیاهۆ و بنێت) ئاماژەیان پێی كرد، كە "توركیا ئێرانی نوێیە" بەگوێرەی ئەو  بۆچوونە ئەردۆغان هەوڵی وێرانكردنی ئیسرائیل دەدات و وەك بەرەیەكی سوننی هەرێمی ركابەری شیعی دەردەكەوێت، ئامانج لێی درووستكردنی پشتێنەیەكی ئاگرییە بەدەوری ئیسرائیل. لە واقیعدا بۆ وڵاتێك كە لە دۆخی شۆكی دوای حەوتی كۆتۆبەر دابێت، وڵاتێك بێت هیچ كات نەكەوتبێتە ژێر لێكۆڵینەوەی گشتگیر و جەنگی وەك دۆخێكی هەمیشەیی قبووڵ بێت، بەردەوام هەوڵی دیاریكردنی دوژمنەكان و ئامادەكاریی بكات بۆ بەرەنگاربوونەوەیان، ئەوە كاردانەوەیەكی سرووشتیە.

لەگەڵ ئەوەشدا وانەیەكی سەرەكی دیكە لە حەوتی ئۆكتۆبەر وەردەگیرێت، كە پێویستە بخرێتە بەردەم رایگشتی، سەبارەت بەو پرسیارانەی لەسەر ئەو حكومە توندانە هەیە كە بەسەری سەپێندراوە، ئەگەر راستەقینەش بێت، بەڵكو ئەو حكومەتانە لە زۆركات تەحەدان. لە بازنەی توركیا پێویستە پرسیار لە ئاستی پاڵنەرەكانی ئەنقەرە و هەوڵدان بۆ بەرەنگاربوونەوەیان بكەین، ئەگەر بەكردەیی ئەو ئەنجامگیرییە بێت، پێویستە لە رووی سەربازییەوە ئیسرائیل چۆن مامەڵە بكات (ئایا دەستپێشخەریی بەرانبەر "ئەو هەڕەشە تازانە" دەربخات، وەك كاتس لەم دواییە بانگەشەی دەكرد؟) چۆن توانای خۆی بەرانبەر هاوپەیمانێكی سەرەكی واشنتن بەهێز بكات، كە خاوەنی دووەم گەورەترین هێزە لە هاوپەیمانی ناتۆ؟ 

كاتێك ئێمە تەنیا پشت بە گوتار دەبەستین، كە ئەو دوو وڵاتە لەسەر لێواری ئاگرن. لەو چەند هەفتەی دوایی، ئەردۆغان وەك پیشەیی هەمیشەیی چەندین تۆمەتی ئاراستەی ئیسرائیل كرد، كە كۆمەڵكوژی لە غەزە ئەنجام داوە، لێدوانەكانی توركیا ناوەڕۆكەكەی ئەوەبوو، كە چالاكییەكانی دژ بە زایۆنیزم بەگشتی بەردەوام دەبێت، هێرشەكەی بەناوی ئومەتی ئیسلامی بوو، لە پاڵ هۆشداریەكانی بە زمانێكی توند، كە هەر هێرشێك بۆ سەر لوبنان ئیسرائیل هەڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توركیا.

لای خۆیەوە بنیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، هەر كەسێك باسی لە نەمانی ئیسرائیل كرد، پێویستە قسەكانی بە جددی وەربگیرێت، ئەوەش لە كاتێدایە كۆی وەزیرەكانی هێرشی توندیان كردە سەر ئەنقەرە، كاتس بەر لە دوو ساڵ هۆشداریی دا كە ئەردۆغان لە سەر رێڕەوەی سەدام حوسێن دەڕوات و هەڕەشەی هێرشكردنە سەر ئیسرائیل دەكات، بە گاڵتەوە باسی لە ئیمپراتۆڕیەتی عوسمانی كرد، كە داڕوخاوە، هەرگیز ناگەڕێتەوە، ئەردۆغان توركیا دەگێڕێتەوە سەردەمی تاریكی و دواكەوتوویی، هەروەك روونی كردەوە، كە هەڕەشەی توركیا لە هەڕەشەی ئێران گەورەترە، میكی زوهارد هەڕەشەی كردووە گوتی، ئەگەر ئەردۆغان بوێرە، با تاقیمان بكاتەوە، ئەوە چارەنووسی لە چارەنووسی دەسەڵاتی ئێستای ئێران خراپتر دەبێت.

دانپێدانانی حكومەتی ئیسرائیل بە كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان ئاڵۆزییەكەی زیاترە، چاوەڕوان دەكرا سەركۆنەی توركیا توندتر بێت، بەڵام وەك دیارە ئیسرائیل لە هەنگاوێكی لەو جۆرە پشتی بە بیركردنەوەی بەرنامە بۆ داڕێژراو نەبەستووە، بۆیە پێشبینی رووبەڕووی زنجیرەیەك كاردانەوەی ئازەربایجان، هاوپەیمانی گرنگی خۆی بۆوە، كە لە جەنگی دژ بە ئەرمینیا هاوكارییەكانی ئیسرائیلی بەكاردەهێنا (بەهۆی نزیكی لە ئێران ئازەربایجان پێگەیەكی تایبەتی بۆ ئیسرائیل هەیە) ئەو بڕیارە  ئازەربایجانی تووشی دڵەڕاوكێ كرد، داواشی كرد پێداچوونەوە بەو بڕیارە بكات، تەنانەت ئەرمینیاش بەساردی پێشوازیی لەو بڕیارە كرد، نیكۆڵ باشینیان، سەرۆك وەزیرانی ئەرمینیا رەخنەی توندی لەو بڕیارە گرت و رایگەیاند، "لەبەرژەوەندی ئەرمینیا نییە كۆمەڵكوژی ئەرمەن بكەین بە ئامرازێكی سیاسی".

ئەوەش وایكرد گیدۆن ساعیر، روونكردنەوە بدات و بڵێت، ئەو هەنگاوە بە پاڵنەری ئەخلاقی بووە، نەك پاڵنەریی تۆڵەكردنەوە لە ئەردۆغان.

هەوڵەكان بۆ دابینكردنی فڕۆكەی ئێف 35

لەدوای تێپەڕاندنی گوتارە فەرمییەكان، سێ ئاڵنگەریی سەرەكی لە توركیای ئێستا دیاری دەكرێت. یەكەم و گرنگترینیان لەو كاتەدا توركیا گرەو لەسەر قووڵكردنەوەی بوونی خۆی دەكات لە سووریا، هەر كە ئەحمەد شەرع لە كۆتاییەكانی ساڵی (2024) هاتەسەر دەسەڵات، توركیا دەستی پێكرد. لە چوارچێوەی ئەو پەیوەندییە بەتینەی نێوان هەردوو وڵات، توركیا هەوڵەكانی خستۆتەگەڕ بۆ گەڕانەوەی ئەو ملیۆنان پەنابەرەی لەسەرخاكی توركیان كە بەهۆی جەنگی ناوخۆی سووریا ئاوارەبوون، ئەوە جگە لەوەی هەماهەنگیان لە سووریا دژ بە كورد پێكەوە هەبوو، هەروەها بوونی سەربازیی توركیا لە ناوخاكی سووریا، لەمدواییەش توركیا رێگەی نەدا ترەمپ ئەحمەد شەرع لە شەڕی دژ بە حزیبوڵڵا بەكاربهێنێت، نەوەك پێگەی دیمەشقی هاوپەیمانی لاواز بێت.

لە چەند رۆژی رابردوو كاتس بە ئاشكرا دڵەڕاوكێی خۆی لە هەڕەشەكانی توركیا رایگەیاند، كە لە سووریاوە سەرچاوەیان گرتووە، دەشڵێت، ئەردۆغان سەبارەت بە رێككەوتن لەگەڵ لوبنان و دەستكەوتەكانی ئیسرائیل نیگەرانە. كاتس تەركیز لەسەر ئەگەری بەریككەوتن لە سووریا لەگەڵ توركیا دەكات، ئاشكراشە كە سوپای ئیسرائیل لە ناوچە ئەمنییەكانی سووریا ناكشێتەوە، چاودێری ئەگەری قووڵبوونەوەی توركیا لە سووریا یان دامەزراندنی بنكەی سەربازیی، یان هەوڵەكانی دانانی سنوورێك بۆ جووڵەكانی ئیسرائیل لەو رووبەرە دەكات. لە دۆخی ئێستا ئەو هەڕەشانە كردەیی و واقیعی نین، كاتس دەشڵێت، بەڵام ئێمە لە ئامادەبوونێكی باشداین، و چاودێری دۆخەكە دەكەین و خۆمانی بۆ ئامادە دەكەین.دكتۆرە گالیا لیندنشتراوس، پسپۆڕ لە سیاسەتی دەرەوەی ئێستای توركیا دەڵێت، هەرچەندە هەژموونی توركیا لە سووریا قووڵە، بەڵام ئەنقەرە لە هەڵسوكەوتی لەو وڵاتە زۆر هەستیارە، ترسی لە بەریەكەوتنی لەگەڵ ئیسرائیل هەیە، بۆیە بەردەوامە لەسەر پارێزگاریی لە هێڵی گەرم بۆ رێگریی لە هەر ئاڵۆزییەكی بێ پیلان.

ئاڵنگەریی دووەم لە هەوڵەكانی توركیادایە بۆ رێككەوتنی كڕینی فڕۆكەی ئێف 35 لە ئەمەریكا، ئەوەش ئیسرائیلی كردۆتەوە، كە دەبێتە هەڕەشەی باڵادەستبوونی توركیا بەسەر ئاسمانی ئەو ناوچەیە، جی دی ڤانس، جێگری سەرۆكی ئەمەریكا رایگەیاند، ئیدارەی ئەمەریكا تاوتوێی چۆنیەتی ئاراستەی گشتی دوورخستنەوەی توركیا لە پڕۆژەی ئێف 35 دەكات لە (2019) لەدوای كڕینی سیستەمی بەرگریی ئێس 400 لە رووسیا.

لەم چوارچێوەیە توركیا هەوڵ دەدات رێككەونەكەی بگەینێتە قۆناغی كۆتایی، كە گرێبەستێكە بە بەهای (700) ملیۆن دۆلار بۆ كڕێنی مەكینەی فڕۆكەی جەنگی پێشكەوتوو لە توركیا، كە بە رەگەزێكی گرنگ بۆ ئەو پڕۆژەیە دادەندرێت، كە ئەردۆغان زۆر بایەخی پێدەدات بۆ قووڵكردنەوەی پێگەی توركیا و بەهێزكردنی وێنەی سەرەكی ستراتیژیی لە هاوپەیمانی ناتۆ. گۆنۆگل تول، لێكۆڵەری تورك دەڵێت، سەرەڕای ئەوەی توركیا بەرهەمهێنانی مەكینەی تایبەتی هەیە، بەڵام بەرهەمهێنانی بە رێژەیەك سستە.

ئاڵنگەریی سێیەم: ئەو پاڵشتییە بەردەوامەی توركیایە بۆ بزووتنەوەی حەماس لە بەشی رۆژئاوا، كە چالاكییەكان لە خاكەكانی بەڕێوە دەبات، لەم چوارچێوەیە چەندین ژێرخانی تیرۆرستی لە بەشی رۆژئاوا دەركەوتووە، كە بزووتنەوەی حەماس لە ئیستەنبۆڵ بەڕێوەی بردووە، ئەگەری بەهێز ئەوەیە ئەو ئەندامانە تەنیا چاودێریان پێ نەگات، بەڵكو پاڵپشتی لۆجستی و دارایی و لە سایەی ئەو هاوپەیمانییە قووڵە ئایدۆلۆژیەی نێوان حەماس و ئەردۆغان هەیە تەنانەت سەربازییشیان لە بەرپرسانی ئەمنی توركیا پێ بگات.

سوپای ئیسرائیل و دەزگای ئاسایشی گشتی (شاباك) لە هەفتەی رابردوو رایگەیاند، دەیان هێرشیان لە ساڵی رابردوو جێبەجێ كردووە، كە ئەو ئەندامانەی حەماس كە لە توركیا نیشتەجێن كراون بە ئامانج، كە بەسەركردایەتی زاهر جەبارین، بەرپرسی چالاكییەكانی حەماس لە بەشی رۆژئاوا، كە لە شوێنی ساڵح عارورییە، لە مانگی كانوونی دووەمی (2024). 

ئاڵنگەرییەكی نوێ لە ئاسۆ دەردەكەوێت

ئاڵنگەریی چوارە دەركەوێت، كە رەهەندێكی مەدەنی و ژێرخانی هەیە، بەڵام لەناوەوەی هەڵگری لێكەوتەی ستراتیژییە لەسەر ئیسرائیل، ئەنقەرە بە دڵەڕاوكێوە لە پڕۆژەی، "بەستنەوەیی گەورەی دەریایی دەڕوانێت" كە ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس بانگەشەی بۆ دەكات، كە ئامانج لێی بەستنەوەی ئەو سێ وڵاتەیە بە تۆڕی كارەبای ئەوروپا لە رێگەی كێبڵی دەریایی بە درێژایی (1200) كیلۆمەتر، كە لە كاتی بڕینی هێڵی كارەبا وزەی یەدەگ بۆ ئیسرائیل دابین دەكات. لای خۆشیەوە توركیا برەو بە "ئایدیای نیشتیمانی شین" دەدات، كە ئامانج لێی فراوانكردنی بازنەی كۆنتڕۆڵی دەریاییە، كە ئاماژەی هەڕەشەی بۆ یۆنان تێدایە، ئەوكات كێبڵەكان بە ئاوە هەرێمییەكانی توركیا تێدەپەڕن. 

دكتۆر های ئیتان كۆهین یانرۆجیك، لە ناوەندی دیان لە زانكۆی تەل ئەبیب دەڵێت، پێویستە لەسەرم گوتارەكەی (10) حوزەیرانی ئەردۆغان بە جددی وەربگرین، كە هۆشداریی دایە قوبرس و یۆنان لە هەماهەنگی لە هەر هەنگاوێك لەگەڵ ئیسرائیل پێشێلكی مافی توركیایە، هۆشداری توندیشی دا كە هەر ئاڵنگەرییەك ببێتە مەترسی بۆ سەر وڵاتەكەی. ئاڵنگەرییەكی دیكە لە گواستنەوەی بازرگانی و وزەیە لە سعوودیەوە بۆ توركیا بە رێگەی سووریا، كە بەهۆی قەیرانی گەرووی هورمز خێرا كراوە، ئامانج لێی كێبڕكێیە لەگەڵ دیدگای ئیسرائیل بۆ درووستكردنی بەرەیەك لەو گەرەوە بۆ وڵاتانی كەنداو و هندستان.

لەم چوارچێوەیە لە حەوتی ئۆكتۆبەرەوە توركیا وەك یەكێك لە گەورەترین سوودمەندەكان لە جەنگی ئێستا لەو ناوچەیە دەردەكەوێت، بەهۆی ئەو بەرەنگاربوونەوە توندەی نێوان نەیارەكان، توركیا لە چەندین ناوچە هەوڵی فراوانكردنی هەژموونی دەدات، لیبیا، لە سۆماڵ خاوەن گەورەترین بنكەی سەربازییە لە دەرەوەی سنوورەكانی، عێراق، لە پاڵ دەسەڵاتی بەسەر قوددس و كەرتی غەزە، هەرچەند ناتوانێت هێزی سەربازیی بڵاوەپێ بكات، بەڵام پاڵپشتی پڕۆژە مەدەنییەكانی دەكات.

ئەنقەرە بەشدارە لە هەوڵەكانی بۆ درووستكردنی هاوپەیمانیەكی چوارقۆڵی ئیسلامیی، پاكستان، سعوودیە و میسر لەخۆ دەگرێت، كە لە ماوەی رابردوو ئاڵۆزیی لە پەیوەندییەكانیان هەبوو بەهۆی نزیكی ئەردۆغان لەگەڵ ئیخوان، بەڵام ئێستا پەیوەندیان باشە. ئەو نزیكبوونەوە لە سەردانی فەرماندەی سوپای توركیا بۆ میسر و مەشقی هاوبەشی ئاسمانی نێوان هەردوو وڵات دەردەكەوێت، لە پاڵ ئەوانە بەشداری ئەنقەرە لە هەوڵە نێوەندگیرییەكان لەگەڵ حەماس لە قاهیرە و هەوڵدان بۆ بەهێزكردنی پێشنیاریی قووڵكردنەوەی ئەو دۆخە لە غەزە دەركەوێت.

بەوە ترسی لەو شۆكانەی ئیسرائیل لە بەرەیەكی سەرەكی هەماهەنگی نێوان میسر و توركیا دەركەوێت، كە ئاماژەیە بۆ بنیادنانێكی نوێی هەرێمی بە تەواوی لە رۆژهەڵاتی نوێ جیاوازە، كە ئیسرائیل دەیخوازێت.

سەبارەت بە ئاستی ئامادەكاریی ئەردۆغان بۆ هەنگاونانی دوور لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئیسرائیل، كۆهین روونی دەكاتەوە، هەڵمەتە بەردەوامەكانی ئەردۆغان بۆ داماڵینی شەرعیەت لە ئیسرائیل تەنیا گوتارە توندەكان نییە، بەڵكو لە بەشداری كارایی لە رێكارە یاساییەكانی باشووری ئەفریقیا لەبەردەم دادگای نێودەوڵەتی لە لاهای و سزای ئابووری و دەركردنی بڕیاری دەستگیركردنی بەرپرسانی باڵای ئیسرائیل دەردەكەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا توركیا ناخوازێت هەڵوێستەكانی بگاتە ئاستی پچڕانی پەیوەندییەكان، چونكە ئەگەر وابكات بۆ گەیشتن بە فەڵەستین بەربەستی بۆ درووست دەبێت، بەتایبەت مزگەوتی ئەقسا.

لیندنشتراوس جەخت لەسەر ئەو بانگەشەیە دەكاتەوە، كە دەڵێت، لە حەوتی ئۆكتۆبەرەوە گوتارەكانی ئەردۆغان دژ بە ئیسرائیل گەیشتۆتە ئاستی بەكارهێنانی دەستەواژەی نەهێشتنی شەرعیەت، لەگەڵ ئەوەشدا سوورە لەسەر تێنەپەڕاندنی رێساكان، ئاراستەیەكی دوولایەنە پەیڕەو دەكات، بە نموونە لەو هەفتەیە بانگەشەی دوو دەوڵەتی دەكرد كە چارەسەرێك بۆ سەقامگیریی ئەو ناوچەیە، بۆكا ئۆكیار، لێكۆڵەری تورك دەڵێت، هەڵسوكەوتی توركیا بەرانبەر ئیسرائیل لە تێگەیشتن بۆ پەیوەندییە بە تینەكانی لەگەڵ واشنتن سەرچاوەی گرتووە، جگە لەوەش پێویستە رەچاوی ئەو كۆتە بكرێت.

پەیامەكانی دژ بە میسر

بە هۆی ئاڵۆزییەكانی دوو هاوپەیمانی ترەمپ لە دۆخێكی ناخۆش دایە، وەك پیشەی هەمیشەیی پەیامی نهێنی دەنێرێت، جارێك بانگەشەی ئەوە دەكات كە لە هەڵمەتی، "نەڕەی شێر" رێگەی نەداوە ئەردۆغان بچێتە پاڵی لەوانەش پاڵ ئێران بێت، بەڵام لە هەمان كاتدا روونی دەكاتەوە، ئەردۆغان سەركردەیەكی گەورەویە و خۆشی دەوێت، لە كۆشكی سپییش رایگەیاند، هیچ ململانێیەك لەنێوان ئەنقەرە و قوددس نییە.

پەیوەندی دۆستانەی نێوان واشنتن و ئەنقەرە ئاڵنگەرییەكی راستەقینەیە بۆ ئیسرائیل، تەنانەت ئەو جووڵانەشەی لە ماوەی ئاڵۆزییەكان لەگەڵ ئێران پلانی بۆ داندرابوو پووچەڵ كرایەوە، كە بە پلەی یەكەم ئامانج لێی جووڵانی هێزە كوردییەكان بوو دژ بە تاران، كە ئەردۆغان بە توندی دژی بوو، ترەمپ بە راشكاوانە ئاماژەی بەوە كرد، هەروەك عەودی سۆمەر روونی كردەوە.

ئێستا چاوەكان بەرەو لوتكەی سی و حەوتی هاوپەیمانی ناتۆن، كە لەسەر ئاستی سەرۆكی وڵاتان كۆدەبنەوە، كە بڕیارە لەم هەفتەیە لە ئەنقەرە بە بەشداری ترەمپ بەڕێوە بچێت، ئەگەر هەیە گفتوگۆ لەسەر چەندین پرسی ستراتیژیی بكەن، بەڵام هەندێك هەوڵی ئەمەریكاش بۆ هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكان لەگەڵ توركیا هەیە. ترەمپ ئاماژەی بەوە كرد، كە لە چوارچێوەی ئامادەبوونی لەو لووتكەیە ئەردۆغان دڵخۆش دەكات، وەك دیارە كڕینی فڕۆكەی ئێف 35 دەچێتە بواری جێبەجێكردن، كە ئەنقەرە بە پەرۆشەوە چاوەڕوانی ئەو كۆبوونەوەیە، زۆر بە گرنگییەوە لێی دەڕوانێت، هیواخوازە هەواڵی خۆش سەبارەت بە گرێبەستی سەربازیی ببیستێت، كە توركەكان هەوڵی بەهێزكردنی لایەنی سەربازیی دەدەن.

توركیا لەژێر سەركردایەتی ئەردۆغان ئاڵنگەرییەكی ستراتیژییە بۆ ئیسرائیل، دوژمنایەتی بۆ ئیسرائیل دەردەخات، بەڵام نەك دوژمنێك بەگوێرەی پلانێك كاربكات، وەك ئێران و حزبوڵڵا و حەماس. سەرەڕای لێدوانەكانی ئیسرائیل بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ ئەنقەرە كارێكی یەكلاراوە نییە، لەو چوارچێوەیە پێویستە ئەو پەیامە گومانییانەی ساڵێك پێش ئێستای ئیسرائیل بەرانبەر میسر بیربخەینەوە، كە وا گومان دەبرا ئامادەكاریی بۆ هێرشەكانی دژ بە ئیسرائیل دەكات.

لە سایەی ئەو ئاڵنگەرییە ئاڵۆزانەی رووبەڕووی ئیسرائیل دەبێتەوە لە ئێران و لوبنان و غەزە و قەیرانەكانی لەگەڵ ئەمەریكا و چەقبەستوویی پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی دابەزینی وێنەی بۆ نزمترین ئاستی نێودەوڵەتی، ئەو تێڕوانینە بەهێزە كە لەو قۆناغە پێویستی بە بەریەكەوتن نییە، چ جای بەرەنگاربوونەوەی فراوان لەگەڵ هێزێكی هەرێمی وەك توركیا، باشترە تەركیزكردن لەسەر ئەو ئاڵنگەرییە بۆ نەهێشتنی هەڕەشە ئەتۆمییەكانی ئێران و حزبوڵڵا لە باشووری لوبنان گەڕانەوەی بزووتنەوەی بۆ دەسەڵات دوابخرێت.

لە زۆرێك لە قەیرانە بەردەوامانە كە لە كاتی كۆمەڵكوژییەكە درووست بووە، ترەمپ ئیسرائیل ناچار دەكات هەنگاوی سیاسی بنێت، هەروەك ئەوەش پشتڕاستبۆتەوە، كە چارەسەری رووبەڕوونەوەكان تەنیا بە بەرەنگاربوونەوەی سەربازیی ناكرێت، لە دۆخی توركیادا بەهێزكردنی ئەو هەڵوێستە گونجاوە، باشتر وایە پێش سەرهەڵدانی ململانێی سەربازیی و فشاری ئەمەریكی بە كردەیی رێگریی لێ بكرێت.

سەرچاوە: ماڵپەڕی مەركەزی ناتوڕ