Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

پەیمانگەی لێكۆڵینەوەی ئاسایشی نەتەوەیی توركیا لە راپۆرتێكدا كە د.یەعقوب بانجۆ لێكۆڵەر و فەرماندەی خانەنیشین كە پێشتر وەك سەرۆكی بەڕێوبەرایەتی بوو لە سووپای ئیسرائیل ئامادەی كردووە، تیشك دەخاتە سەر كاریگەرییەكانی گرێبەستە تازەكانی ئەمەریكا لەگەڵ توركیا و بە مەترسی دەزانێت بۆ سەر وڵاتەكەی و هاوپەیمانەكانی ئەوروپا.

پێشەكی

ئیدارەی ئەمەریكا بایەخی زۆر بەو گرێبەستە گەورەیە دەدات كە بە هاكەی (700) ملیۆن دۆلارە بۆ فرۆشتنی مۆتۆڕی ئێف 110 بە توركیا و پڕۆژەی "فڕۆكەی كان"، سەرەڕای هەوڵەكانی ئیدارەی ئەمەریكا بۆ تێپەڕاندنی بەربەستە یاساییەكان، بەڵام ئەو هەنگاوە رووداوێكی گۆشەگیر نییە، بەڵكو هەنگاوێکی ستراتیژییە ئامانجی لێی ڕێگەخۆشکردنە بۆ گەڕانەوەی ئەنقەرە بەتەواوی بۆ ناو پڕۆگرامی (ئێف 35).

واشنتن لە چوارچێوەی ستراتیژی خۆی هەوڵی پارێزگاری لە توركیا دەكات  وەك كۆڵەگەیەكی بنەڕەتی لە هاوپەیمانی ناتۆ، ئەوەش واقیعێكە تەنگەژەیەكی توند و سێگۆشەیەكی پڕ مەترسی گەورە درووست دەكات.

پاشەكشەی ناتۆ لەناوەخۆ: لایەنەكاراكان زۆر بەخێرایی كێبڕكێ لەگەڵ هاوپەیمانە رۆژئاواییەكانی وەك یۆنان دەكەن و بوونی سەربازیی لە قوبرس قووڵ دەكەنەوە. 

زیادبوونی ئاڵۆزییە هەرێمییەكان: شەرعیەتی هێزێكی ركابەر زیاد دەكات، كە بزووتنەوەی حەماس لەخۆدەگرێت، لە سووریاش پاڵپشتی سیستەمی شەریعەت دەكات.

مەترسییەكی بەنامە بۆ داڕێژراو لەسەر تۆڕی جیهانی فڕۆكەی (ئێف 35) درووست دەكات، لە رێگەی نزیكبوونەوە لە سیستەمی ئێس 400ی رووسی هەڕەشەی ئەمنی لە زانیارییەكانی سەكۆی لە نەوەی پێنجەم دەكات، ئەو هەڕەشەیە تەنیا نابێتە پاشەكشەی ئیسرائیل و مەترسی درووستكردن لەسەر پیشەسازیی، بەڵكو هەڕەشەی راستەوخۆیە لە هەموو ئەو وڵاتانەی كە فڕۆكەی ئێف 35یان كڕیووە، جگە لەوەش مەترسی لەسەر بڵاوبوونەوەی فڕۆكەی "كان" لە سوپاكانی دیكەی ئەو ناوچە سوننیە هەیە. 

زنجیرەی قەیرانەكانی پەیوەست بەفڕۆكەی ئێف 35: پەرەسەندنی قەیران و متمانە:

هەڵسوكەوتی ئەنقەرە لەم دواییە پاشەكشەیەكی بەرنامە بۆ داڕێژراوی متمانەیە لەگەڵ رۆژئاوا، لە پاڵ مانۆڕە سیاسییە ئاڵۆزەكانی بۆ بەدەستهێنانی باڵادەستی تەكنەلۆژی.

لە تەمووزی (2002) توركیا بە فەرمی بووە هاوبەش لە پڕۆگرامی فڕۆكەی جەنگی بۆ پەرەپێدانی فڕۆكەی ئێف 35.

لە مانگی ئەیلوولی (2017) ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا بە فەرمی رایگەیاند، بە بڕی دوو ملیار و (500) ملیۆن دۆلار، سیستەمی بەرگریی ئاسمانی ئێس 400 لە رووسیا دەكڕێت، سەڕەڕای هۆشدارییە دووبارەكانی ئەمەریكا و ناتۆ. بەڵام ئەو هەنگاوە تەنیا هەڵەیەكی ئاسایی نەبوو، بەڵكو كۆڵەگەیەكی ستراتیژیی توركیا بوو، بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئەمنی.

لە تەمووزی (2019) یەكەم پێكهاتەی سیستەمی ئێس 400ی رووسی گەیشتە توركیا، لە وەڵامێكی یەكلاكەرەوەدا ئەمەریكا بە فەرمی توركیای لە پڕۆگرامی ئێف 35 دوورخستەوە و رادەستكردنی فڕۆكەكانی راگرت.

لە كانوونی (2020) ئەمەریكا یاسای كاتسای كارا كرد، بەفەرمی بەسەر پیشەسازیی بەرگریی توركیای سەپاند.

(2025 و 2026) گۆڕانكاری: فشار و چالاكییە چڕەكانی ئەنقەرە بەرهەمداربوو، ئیدارەی ترەمپ ئاماژەی بە ئامادەیی چاوخشاندنەوە بە تەواوكاریی تەكنەلۆژیی لەگەڵ توركیا كرد، هەروەها رەزامەندیشی لەسەر پێدانی مۆتۆڕۆی “ئێف 110 ” دەربڕی، كە ئەوە تاقیكردنەوە و پاڵنەری گۆڕینی شێوازە.

دۆخی ئێستا و چارەسەری جێگرەوە: (هاوینی 2026)، هاوكات لەگەڵ هەوڵەكانی ئەنقەرە بۆ دۆزینەوەی چوارچێوەیەكی سیاسی، یاخود دواخستنی سیستەمی ئێس 400 ی رووسی، ئەو هەنگاوە لە لایەن هەردوو پارتە سەرەكیەكەی ئەمەریكا لە كۆنگرێس رووبەڕووی ناڕەزایی توند بوویەوە، جیم ریش، سەرۆكی لیژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوە لە ئەنجوومەنی پیران بە ئاشكرا دژی ئەو گرێبەستە بوو، روونی كردەوە كە رەزامەند نییە لەسەر هەر گرێبەستێكی چەكی پێشكەوتوو بدرێت بە ئەنقەر، بەهۆی ئەوەی سیستەمی بەرگری رووسی كڕیووە، ئیدارەی ئەمەریكا ئاماژەی بەوە كرد، لە هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی چارەسەری جێگرەوەی دەستووریی بۆ بێ دەنگكردنی نەیارەكان لە كۆنگرێس و بردنە پێشەوەی گرێبەستەكە.

پرسی هێزی ئاسمانی و تۆڕی جیهانی فڕۆكەی ئێف 35 و بەركەوتنی تەكنەلۆژیی:

تێپەڕاندنی بەربەستی ئێف 35 و بنیادنانی هێزێكی فرە: فرۆشتنی مۆتۆڕی "ئێف 110" چارەسەرێكی ستراتیژیی كاتییە بۆ ئەنقەرە. دەرفتی بۆ بەدەستهێنانی توانای پێشكەوتوو دەرەخسێنێت بەبێ ئەوەی دەستبەرداری سیستەمی ئێس 400 رووسی بێت، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە تەنیا جەخت لەسەر هاوردەكردنی ئەو مۆتۆڕانە بكرێتەوە، نەك بۆ درووستكردنی سەكۆیەكی كامڵ لە نەوەی پێنجەم، بەڵكو بە یەكێك لە گرنگترترین فاكتەرەكانی ئەو سەكۆیە دادەندرێت، بۆیە ئامانجی ستراتیژیی كۆتایی توركیا گەڕانەوەی تەواوە بۆ پڕۆگرامی ئێف 35، لە هەمانكاتدا توركیا لە ماوەیەكی نزیكدا لە چوارچێوەی كرینی (56) فڕۆكەی یۆرۆڤایتەر تایفۆن لە بەریتانیا و قەتەرە و عومان لەگەڵ مەشقی فڕۆكەوانەكان لە قەتەر توانای خۆی زۆر بە هێز بكات. 

كاریگەری "فڕۆكەی كان" و تێكشكاندنی قۆرغكاریی هەرێمی: پەرەپێدانی سەركەوتووی "فڕۆكەی كان" لە نەوەی پێنجەم بە هاوكاری مۆتۆڕی ئەمەریكی توركیا دەكاتە هەناردەكارێكی چەك، وڵاتێكی وەك ئیندۆنوسیا رێككەوتنی لەگەڵ كردووە، لە پاڵ ئەوەشدا میسر و سعوودیە بایەخی گەورەیان بۆ ئەو فڕۆكانە نیشانداوە، سەبارەت بە ئیسرائیلیش زیادبوونی توانای وڵاتە بەهێزەكان لەو ناوچەیە كێشەیەكی ستراتیژیی بێ پێشینە درووست دەكات.

بەربەستە یاسایەكانی باڵادەستی جۆریی سەربازیی: یاسای باڵادەستی جۆریی سەربازیی ئەمەریكی، كە ئیسرائیل بە پاراستنی باڵادەستی پابەند دەكات، بەربەستێكی ریشەداكوتراو، هەرگیز بەسەر توركیا جێبەجێ نابێت، چونكە لە هاوپەیمانی ناتۆ ئەندامە، چوونی توركیا بۆ ناو تۆڕی نەوەی پێنجەم بە كردەیی ئەو تایبەتمەندییە بەهێز دەكات، دەرفەت دەرەخسێنێت دەستی بگات بە داتا تەكتیكییەكان (لە بەرەكانی جەنگ) و ئایدیای جەنگی نهێنی، بەبێ هەبوونی هیچ ئامرازێكی یاسایی ئەمەریكی بۆ راگرتنی.

هەڕەشەی سیستەمی ئێس 400 و ئاسایشی زانیارییەكان: بەگەڕخستنی سەكۆكانی نەوەی پێنج لە نزیك سیستەمی "ئێس 400" لە توركیا، كە بە راداری  91N6E ئامادەكراوە دووری ئاشكراكردنی دەگاتە (600) كیلۆمەتر، بە سەركەوتوویی لە دژی فڕۆكەی ئێف 16 تاقیكراوەتەوە (ئاسایشی ئەو فڕۆكەیە دەخاتە مەترسی گەورە). لە رووی تیۆرییەوە خاڵی لاوازی ئەو فڕۆكە و شوێنپەنجەی رادارەكە و دزەكردنی راستەوخۆی بۆ هەواڵگریی رووسی ئاشكرا دەكات، لەم چوارچێوەیە، سێ هەڕەشەی سەرەكی هەیە:

تەوەری دزەكردنی بۆ هێزە رۆژهەڵاتییەكان: ئاشكرابوونی زانیارییە هەواڵگرییەكان بۆ سیستەمی رووسی راستەوخۆ دەرگا بۆ دزەپێكردنی دەكاتەوە، رێگەكە لە مۆسكۆوە بەورە و پەكین زۆر كورتە، ئەو دزەكردنە توانای ئەوە بە چین دەبەخشێت كە نهێنییە شاراوەكانی رۆژئاوا ئاشكرا بكات.

لەناوبردنی تایبەتمەندی جیاكەرەوەی رێژیی جیهانی: دزەكردنی ئاسایشی زانیاری و ئاشكرابوونی شوێنپەنجەی رادار سیستەمێكی مەترسیدار بۆ فڕۆكە درووست دەكات، بە تەواوی تایبەتمەندی نەوەی پێنج پەك دەخات، نەك تەنیا لە ئەمەریكا، یان ئیسرائیل، بەڵكو لە هەموو وڵاتانی جیهان كە بەو سەكۆیە كاردەكەن.

ئاشكرابوونی داتا نهێنییەكان و ئایدیای جەنگ: یەكخستنی توركیا لەگەڵ سیستەمی نەوەی پێنجەم (5G) كە لایەنێكی خاوەن تموحی سەربەخۆ و دوژمنكارانەیە، راستەوخۆ دەگاتە ژێرخانی داتا تاكتیكە هاوبەشەكان (لە گۆڕەپانی جەنگ) ئە ئاراستەیە ئەنقەرە دەكاتە لایەنێكی بیروباوەڕداكوتاوتری نهێنی جەنگ، چ دژ بە وڵاتانی ناتۆ، یان وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئاشكرابوونی تەكنەلۆژیای پێشكەوتووی ئیسرائیل: پیشەسازیی بەرگریی ئیسرائیل لە كرۆكی دابینكردنی فڕۆكەی (ئێف 35) كە باڵەكانی لە لایەن كۆمپانیایەكی ئەمەریكی بەرهەم دەهێندرێت، كڵاوی فڕۆكەوانە لە لایەن كۆمپانیای ئیلبیت سیستەمز بەرهەمدەهێندرێت، دووباڕە گەڕانەوەی توركیا بۆ ئەو پڕۆگرامە خاوەندارییەتی فیكری و تەكنیكی ئیسرائیل دەخاتە مەترسییەوە، بە تایبەت دزەكردنی بۆ لایەنە نەیارەكان ژینگەیەك درووست دەكات، ئەنقەرە هەماهەنگی لەگەڵ وڵاتە دژە رۆژئاواییەكان قووڵ دەكاتەوە.

چوارچێوەی فراوانتری جیۆسیاسی: توركیا وەك هێزێكی ركابەری هەرێمی:

پێویستە لێكۆڵینەوەیەكی ورد لە دیدگایەكی ستراتیژیی فراوانتر بۆ توركیا بكرێت: هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی لە باڵادەستی هەرێمی لەگەڵ فراوانبوونی بازنەی هەژموون لە بەرەنگاربوونەوەی سیستەمی رۆژئاوایی و هاوپەیمانییە هەرێمییەكان، پێویستە ئەوە روون بكرێتەوە، تەنانەت ئەگەر گەیشتن بە رێككەوتنێكی سیاسی بۆ چارەسەر، یان لەخۆگرتنی پرسی سیستەمی ئێس 400 بە رەزامەندی ئەمەریكا، ئەوە نابێتە پاساو بۆ هێوربوونەوەی دۆخ لەگەڵ ئیسرائیل یان یۆنان، هەڕەشەی سەرەكی تەنیا لەسەر لایەنی تەكنەلۆژیی نییە، بەڵكو لە نیەتی ئەنقەرە و پێشوەچونییەكانیەتی بۆ گۆڕینی تەرازووی هێز.

ناوكۆكیی نێوان پیشەوەران و سیاسییەكان لە واشنتن: هەوڵەكانی توركیا بۆ خۆپڕچەكردن ئاڵۆزییەك لەناو دەسەڵاتی حكومەتی ئەمەریكا ئاشكرا دەكات، ئەوەش پەیوەست نییە بە ناكۆكی نێوان گرووپی وەك یەك، بەڵكو پەیوەستە بە سەركردایەتی روون لە لایەن ترەمپ و دەسەڵاتی جێبەجێكردنەوە، كە ئاراستەیەكی پراگماتیان بەرانبەر ئەردۆغان گرتۆتەبەر، هەردوولا وەك لایەنێكی ئەرێنی و كاریگەر و پارێزی لە لایەنگری لە ناكۆكیە هەرێمییەكان سەیری دەكەن، لە لایەكی دیكەوە ستافی پیشەیی وەزارەتی دەرەوە بە هەماهەنگی لەگەڵ كەسایەتییە سیاسییە دیارەكانی وەك جیم ریش، سەرۆكی لیژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوە لە ئەنجوومەنی پیران لێكۆڵینەوەی لێ دەكرێت، بە دوودڵی و ترس و نیگەرانییەوە سەیری ئەو هەنگاوە دەكەن، لە ترسی زیادبوونی كێبڕكێ توندكردنەوەی یاسای سزاكان (یاسای بەرەنگاربوونەوەی نەیارەكانی ئەمەریكا لە رێگەی سزاكان).

نەبوونی كۆنتڕۆڵی هەرێمی و هەڵپەرستی ستراتیژیی: ئەنقەرە دوودڵ نییە لە بەكارهێنانی هێزیی سەربازیی و پێگەكەی بۆ رووبەڕووبوونەوەی هاوبەشە رۆژئاواییە دراوسێكانی، تازەترین نموونە لەسەر ئەوە لە قوبرسی باكوورە: دوای بەهێزكردنی توانا سەربازییەكانی رۆژئاوا لە دوورگەی یۆنان و فەرەنسا و ئەڵمانیا لە وەڵامی هێرشە درۆنییەكانی ئێران) ئێران ئەوەی قۆستەوە بۆ ئاڵۆزكردن و فڕۆكەی ئێف 16 بەشێوەیەكی نا ئاسایی بڵاوەپێكرد و شوێنپێی چالاكی لەوێ دامەزراند، ئەو هەنگاوە بە "راهاتن" یاخود قۆستنەوەی دەرفەت دادەندرێت نمایشی تواناكانی ئەنقەرە، لە پاڵ ئەوەشدا بەگەڕخستنی بنكەی درۆنی هەمیشەییە لەسەر خاكی قوبرس، ئەو ژێرخانە خاوەن هێزی ئاسمانی جۆراوجۆرە، شوێنێكی پێشكەوتووە رێگە دەدات ئەنقەرە سەروەریی پێشێل بكات و هەژموونی پەرەپێ بدات و دۆخی ئێستای چالاكییەكانی دەریای ناوەند و یەكێتی ئەوروپا بە تەواوی تێكبدات.

پاڵپشتی كارای بەرەی رادیكاڵی ئیسلامی و فراوانكردنی هەژموونی بەرانبەر ئیسرائیل: ئەنقەرە بە ئاشكرا و كردەیی و سیاسی هاوكاری حەماس دەكات، بەڵكو ئاراستەیەكی تێكەڵەی گرتۆتەبەر لە "ئەنجوومەنی ئاشتی" بۆ بەڕێوەبردنی كەرتی غەززە، لە هەمان كاتدا توركیا پارێزگاری لە قووڵبوونەوەی سەربازیی لە سووریا دەدات، هەوڵی قووڵكردنەوەی هەبوونی هێزە ئیسلامییەكان لەو ناوچەیە دەدات، بە ئاشكرا پاڵپشتی سیستەمی شەریعەت دەكات. ئەوە قووڵكردنەوەی گوتارێكی دوژمنكارانەیە لە بەرزترین ئاستی سەركردایەتی، بەڵام مەترسی سەرەكی لە هەر ململانێیەك لەگەڵ ئیسرائیل راستەوخۆ سەربازیی نییە، توركیا بە كردەیی خاوەنی سوپایەكی گەورەی وشكانی و بەهێزی دەریایییە، دڵەڕاوكێی راستەقینە لە چەكی پێشكەوتووی ئاسمانی كە بگات بە نەوەی پێنجەم، كە بوێری زۆر بە گرووپی ئەردۆغان دەدات، كە لە داهاتوو دەبێتە هەڵسوكەوتی دوژمنكارانەتر لە هەردوو بواری دەریایی و ئاسمانی، هاوسەنگی هێز و كۆنتڕۆڵی ئیسرائیل دەكاتە ئامانج و سنوورێك بۆ جووڵەكانی لەو ناوچەیە دادەنێت.

بەرەی نزیكبوونەوەی عەرەبی وەك ئامرازێكی هاوسەنگی هەرێمی: كاریگەریی توركیا تەنیا وەك لایەنێكی هەرێمی كاریگەری پەیوەندییە بەهێزەكانی لەگەڵ قەتەر كورت ناكرێتەوە، بەڵكو لەو گۆڕانكارییە جیۆسیاسیە بازنە فراوانترەیە، پڕۆسەی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان و نزیكبوونەوەی سیاسی و ئابووریی خێرا لەگەڵ میسر و سعوودیە، ئەو بەرە تازەیە چۆن پێگەی ئەنقەرە وەك كۆڵەگەیەكی سەرەكی لە دڵی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی و جێگیر دەكات، لە دێژمەودا ئەو قووڵكردنەوەی نێوان توركیا ئەو هێزە سوننیانە تەنیا ئامرازی فراوانكردنی هەژموونی توركیا نین، بەڵكو ئامرازی هاوبەشن ئامانج لێی هاوسەنگی و كۆنتڕۆڵكردنی ئازادیی كاری ستراتیژیی و سەروەریی ئیسرائیلە لەو ناوچەیە. 

هیوان بۆ قووڵكردنەوەی پێگەیەتی وەك هێزێكی سەربەخۆ لەسەر گۆڕەپانی نێودەوڵەتی: سیاسەتی دەرەوە چیتر بۆ ئەردۆغان بەرەو تێكەڵبوونی تەواو نییە لەگەڵ رۆژئاوا، بەڵكو بۆ پێگەی توركیایە وەك هێزێكی سەربەخۆ بەوەش توركیا پێیوانییە پاشكۆ، یاخود بەرسترابێتەوە بە بەرژەوەندییەكانی هاوپەیمانی رۆژئاوا، بەڵكو سیاسەتی دەرەوەی پراگماتی و كردەیییە، لەگەڵ  ئاراستەی دیگای بەبەردەوامی بەرەو مۆسكۆ و جێگرەوەكانە. 

پوختە:

هەڵوێستی تەنیا ئیسرائیل لەسەر پێویستی پارێزگاریی لە باڵادەستی تەكنەلۆژیی و رێگریی لە دزەكردنی خاوەندارییەتی فیكریی پیشەسازییە سەربازییەكان بنیادنەندراوە، بەڵكو رەچاوكردنی ئیسرائیلە وەك بەشێكی دانەبڕاو لە ئاسایشی زانیاریی نەتەوەیی ئەمەریكی بەرانبەر هێزە رۆژهەڵاتییەكان، رێگریی لە بەهێزبوونەوەی پێگەی ئەنقەرە كە هەوڵی قووڵكردنەوەی خۆی وەك هێزێكی سەربەخۆ و كۆڵەگەی بەرەی سوننی دادەنێت، مەرجی سەرەكییە بۆ رێگریی لە پێشبڕكێی پڕچەككردنی هەرێمی، پارێزگارییە لە سەقامگیریی سیستەمی ئاسایشی جیهانی.

شیكاریی گرێبەستی مۆتۆڕەكان دەگاتە ئەو ئەنجامەی كە ریشەی هەڕەشەكانی پڕچەككردنی توركیا تەنیا تەكنەلۆژیی نییە، بەڵكو جیۆسیاسیشە، بۆیە تەنانەت ئەگەر واشنتن لەگەڵ ئەنقەرەش بگات بە رێككەوتنێكی كۆتایی، یان هەڵپەساردنی پرسی سیستەمی ئێس 400 بێت، ئیسرائیل و هاوپەیمانەكانی لە ناتۆ ناتوانن ترسەكانیان هێور بكەنەوە.

نوێكردنەوەی هێزە ئاسمانییەكانی توركیا بە نەوەی پێنجەم، چ لە رێگەی پڕۆژەی، "كان" بێت، یان گەڕانەوە بێت بۆ تۆڕی فڕۆكەی ئێف 35 بوێری و دوژمنایەتی زۆر بە گرووپەكەی ئەردۆغان دەدات، راستەوخۆ بەرەو كۆتاییهێنانی ئازادانەی كاری سوپای ئیسرائیل و توانای وەڵامدانەوەیەتی لە بواری ئاسمانی و دەریایی. 

سەرچاوە: مەركەزی ناتور