Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

هێرشەكانی ئەمەریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە (2026/2/28) و یاداشتى لێتێگەیشتنى نێوان تاران و واشنتن لە (2016/6/13) جارێکى دیکە هاوسەنگى هێزى بە فۆڕمێکى قووڵتر لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست داڕشتەوەە، رەنگدانەوەى ئەو دوو رووداوە تەنیا لەسەر رۆژهەڵاتى ناوەڕاست نەبوو، بەڵکو گەیشتووە بە باشوورى قەوقازیش.

ئێران بە هۆی ئەو جەنگەوە بە لاوازتر دەرچوو، تواناى ئەوەى نەماوە  لە بەرەنگاربوونەوەى بەرەى ئازەربایجان تورکیا رۆڵى هێزى هاوسەنگ ببینێت، ئەوەش لە کاتێدایە لە مانگى ئابى (2025) یەکێک لە راوێژکارەکانى عەلى خامنەیى بەڵێنى دا کە شکست بەو رێڕەوە بهێنێت ئازەربایجان لە خاکى ئەرمینیایەوە بە تورکیا گرێ دەدات.

لە بەرانبەردا رۆژنامەنووسێکى فەرەنسى بە ڕەگەز ئەرمەنى پێیوایە تورکیا لەو قۆناغە بە سەرکردایەتى رەجەب تەیب ئەردۆغان بەهێزترە، دواى ئەوەى توانى پارێزگاریى لە بێلایەنى و بەردەوامی پەیوەندییەکانى لەگەڵ هەریەک لە مۆسکۆ و واشنتن بدات.

لە پاڵ بەهێزکردنى هەژموونى لە سووریا لە رێگەى ئەحمەد شەرعەوە سوودى لە ئاشتى ئەرمینیا ــ ئازەربایجان وەرگرت، کە ئاسۆیەکى ستراتیژیى بێ پێشینەى بۆ رەخساند.

لێهاتوویەکى کەموێنە

قسەكردن لەسەر سەركەوتنێكی روون لە ناوچەیەكی وەك رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە، کە بە بەردەوامى هاوسەنگى هێزەکان دەگۆڕێت، بەڵام ئەردۆغان بە لێهاتوویەکى کەم وێنە مامەڵەى لەگەڵ ئەم قۆناغە کرد، بە پێچەوانەى ساڵانى (2003 و 2011) تورکیا خۆى لە لایەندارى بۆ هەر لایەک پاراست و پارێزگاریى لە پەیوەندییەکانى کرد لەگەڵ هێزە جۆراوجۆرەکان، کە لایەنەکانى ململانێ سەرقاڵى هیلاكکردنى یەکترى بوون، بەبێ ئەوەش بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆى سەربازییان هەبێت.

ئەو ئەنجامە لە ئێرانێکى ماندوو لە رووی سەربازییەوە بەرجەستە بوو دواى ئەوەى تووشى شکستێکى گەورە بوو، بەڵام لە پاڵ ئەوەشدا بەگوێرەى ژمارەیەک شیکارى ئەمەریکى بەهۆى واژۆکردنى یاداشتى لێتێگەیشتن لە فەرەنسا توانى پێگەى خۆى بگێڕێتەوە، بەبێ هەڵوەشاندنەوەى ژێرخانى ئەتۆمى دەستکەوتى گەورەى داراییشى بەدەست هێنا.

لەپاڵ ئەوەشدا ئەمجارە ئەنقەرە بووە خاوەن دراوسێیەکى لاوازتر، بەڵام بە تەواوى شکستى نەهێناوە، ئەوەش دۆخێکى بە تەواوى گونجاوە، چونکە هەڵوەشانەوەى ئێران بە تەواوى دەبێتە هۆى درووستبوونى بۆشایەکى ئەمنى مەترسیدار لەسەر سنوورەکانى رۆژهەڵاتى تورکیا، لەگەڵ ئەوەشدا وڵاتانى عەرەبى پێیان باشە مامەڵە لەگەڵ ئێران بکەن کە کۆنتڕۆڵکراوە و وەک هاوبەشێکى بازرگانى و خاوەن قورسایەکى سوودبەخش لەو ناوچەیە سەیرى دەکەن.

دەستکەوتى راستەقینە بۆ تورکیا لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست نییە، بە جۆرێک تاوەکو ئێستا ناچارە مامەڵە لەگەڵ سووریاى دواى قۆناغى ئەسەد بە سەرکردایەتى ئەحمەد شەرع و ئیسرائیلى نەیار بکات، لە پاڵ ئەوەشدا دەبێ کێبڕکێ لەگەڵ شانیشینەکانى کەنداو بکات، بەڵکو دەستکەوتى راستەقینەى تورکیا لە باشوورى قەوقازە.

کەنارگیرکردنى ئێران کە تاکەهێزى نەیارى دژ بە پڕۆژەى تورکى ــ ئازەربایجانیە، دەبێتە گۆڕانکاریى راستەقینە لە هاوسەنگى هێزەکان، ئەوەش دیارترترین ستراتیژیى ئەردۆغانە. 

ململانێی کۆنتڕۆڵکراو

بۆچى پەیوەندییەکى ئاڵۆز کە لەسەر بنەماى کێبڕکێ و هەماهەنگى بنیادنراوە تورکیا و ئێران کۆدەکاتەوە، لەدواى لاوازکردنى سەربازیى و دووبارە شیاندنەوەى دیپلۆماسى لە رێگەى رێککەوتنى ترەمپ، ئەردۆغان چۆن پەیوەندییەکانى لەگەڵ تاران دادەڕێژێتەوە؟ بۆ ئەوە پەیوەندى تورکیا و ئێران هەمیشە لەسەر بنەماى کێبڕکێى کۆنتڕۆڵکراو دامەزراوە، زیاتر لەوەى لەسەر بنەماى بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆ بێت، لە پەیماننامەى زابەوە کە لە (1639) واژۆکراوە، هەردوو وڵات خۆیان لە بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆى سەربازیى دەپارێزن، بەلکو ئەوە پەسەند دەکەن کێبڕکێکە لە رێگەى نزیکەکانیان لە سووریا و عێراق و قەوقاز بێت.

پەیماننامەى زاب رێککەوتنێکى مێژوویى ئاشتییە، لەنێوان دەوڵەتى عوسمانى و دەوڵەتى سەفەوى واژۆکراوە، کۆتایی بە جەنگێکى (16) ساڵەى نێوان ئەو هێزە هێناوە، ئەو پەیماننامە سنوورى سیاسی هەمیشەیى نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆرە بووە، بە شێوەیەکى فەرمانى سنوورەکانى ئێستاى نێوان عێراق و ئێران، تورکیا و ئێرانى دیارى کردووە.

لە هەمانکاتدا لاوازى ئێران ئەوە ناگەینێت کە ئەنقەرە هەوڵى تێکشکانى رکابەرەکەى نادات، بەڵکو دەرفەتێکى پێ دەدات هاوسەنگى هێز لە بەرژەوەندى خۆى دادەڕێژێتەوە، بەبێ ئەوەى بگەن بە دابڕینى راستەقینە.

ئەردۆغان هێشتا پێویستى بە مانەوەى ئێرانە وەک هاوبەشێکى ئابووریى، چ بەهۆى گازى ئێرانییەوە بێت، یاخود بەهۆى دەربازبوون بێت لە سزاکانى رۆژئاوا بێت، یاخود بەرەى عێراقى ــ سوورى بێت، لەگەڵ سوود وەرگرتن لە لاوازى ئێستاى ئێران بەرانبەر ئاڵنگەرى بوونى تورکیا لە سووریا، یاخود دانانى سنوور بۆ زیادبوونى هەژموونى لە قەوقاز.

توركیا لە گوتارەكانی بەردەوام دەبێت دەربڕینی هەڵوێستی هاوسۆزیی ئیسلامی و دژە ئیسرائیلی وەك پاڵپشتی بۆ ئێران، لە کاتێکدا لەسەر ئەرزی واقیع بەردەوام لە دۆسیەكانی دیكەی تاران توانای كێبڕكێی لەگەڵ هەیە بەردەوام دەبێت لە ململانێی، زەنگزور باشترین نموونەیە بۆ ئەمە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا نابێت زێدەڕەوی لە قەبارەی ئەو گۆڕانكارییەی لەو ناوچەیە روودەدات بكرێت.

ئێران هەمیشە دژ بە پڕۆژەی ئەو رێڕەوەیە كە ئازەربایجان لە رێگەی پارێزگای سیونیكی ئەرمەنی بە هەرێمی ناچیڤمان دەبەستێتەوە، كە ئێستا بە رێگەی ترەمپ بۆ ئاشتی و خۆشگوزەرانی نێودەوڵەتی ناسراوە، لەدوای ئەو رێككەوتنە واژۆكراوەی (2025/8/8)، چونكە ئەو رێڕەوە لەسەر سنوورەكانی ئێرانە، هەڕەشە لەو رێگەیانە دەكات كە ئێران بۆ دەربازبوون لە سزاكان لە رێگەی ئەرمینیا و جۆرجیا و دەریای رەش بەكاری دەهێنێت.

ئێران ئێستا سەرقاڵی بنیادنانەوەی توانا سەربازییەكان و جێبەجێكردنی رێككەوتنەكەیەتی لەگەڵ واشنتن، میكانزمی پێویستی بۆ بەرپرچدانەوەی سیاسەتی وەڵامدانەوە لە قەوقاز نییە، لەگەڵ ئەوەشدا واتای ئەوە باڵادەستی رەهای توركی ــ ئازەربایجانی نییە، چونكە ئەمەریكا لایەنێكی دامەزرێنەرە بۆ گرەنتی ئەو رێڕەوە، لەدوای بەدەستهێنانی مافی پەرپێدان بۆ ماوەی (99) ساڵ" ئەوەش راستەوخۆ پەراوێزێكی سنوور بۆ جووڵەی یەكلانەی هەریەك لە باكۆ و ئەنقەرە دادەنێت.

ئەرمینیا لەدوای لەدەستدانی هاوپەیمانێكی بابەتی بەبێ بەدەستهێنانی جێگرەوەیەك لاوازتر بوو، بەڵام بوونی ئەمەریكا لەو دۆسیە پەراوێزی لە ئاسایشی سنووردار بۆ دەستبەركردووە، یەریڤان دەیەوێت وەبەرهێنانی تێدا بكات.

جۆرجیا پێی وایە بۆتە لایەنێكی پەراوێزخراوتر لەو رێكارە نوێیانە، چونكە رووبەڕووی فشاری زیاتری رووسی بووبێتە، بەبێ هەبوونی ئەو بایەخە دیپلۆماسیەی كە ئەرمینیای پێیگەیشتووە، ئەوەش وای كردووە  لەچەند مانگی داهاتوو زیاتر بكەوێتە بەردەم مەترسی. 

رێڕەوەی زەنگزور بە تەنیا ژمارەیەك گۆڕانكاریی جیۆسیاسی لەو ناوچەیە بەرجەستە دەكات، ئەرمینیا رووبەڕووی تەنگەژەی دوولایەنە و دژ بە یەكی دەكاتەوە، لە لایەكی دیكەشەوە دەرفەتێكی پێ دەدات بۆ دەرچوون لەو گۆشەگیرییە ئابوورییەی كە هەر یەك لە ئازەربایجان و توركیا لە (1993) بەسەریان سەپاندووە، لە لایەكی دیكەشەوە رێكارەكانی گواستنەوە لە چاكسازی سەروەری بۆ هاوپەیمانی ئەمەریكی دەست بۆ بەشێك لە خاكی باشوور بەڕێوە دەبات.

ئەوەش مەترسی لای ژمارەیەك لە یاساناسان درووست كردووە، كە لە ئەگەری جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژەیە بەبێ راپرسی جەماوەریی قەیرانێكی دەستووری درووست دەكات، لەو هاوكێشەیە دەبێتە زیانمەندێكی لەسەرەخۆ، لە كاتێدا كە واشنتن پێگەی خۆی وەك گرەنتی پڕۆژەكانی ژێرخانی ستراتیژیی بۆ چەندین قۆناغی داهاتووی بەهێز قووڵ دەكاتەوە، لەدوای ئەوەی رۆڵی كلاسیكی لە باشووری قەوقاز پاشەكشەی كرد، بە ئارامگری ستراتیژیی رازی بوو.

سەبارەت بە ئەوروپا پێیوایە ئەو رێڕەوە نوێنەرایەتی بەشێك لە پڕۆژەی رێڕەوەی ناوەند و ئۆراسیا دەكات، كە رێڕەوێكی جێگرەوە بۆ رێگە بازرگانییەكانی بە رووسیا و ئێران تێدەپەڕێت، لەگەڵ چاوڕوانی لە كەمكردنەوەی كاتی گواستنەوەی كاڵاكان لەنێوان ئاسیای ناوەڕاست و توركیا بە رێژەی لە (30 بۆ 35%).

ئەو پڕۆژەیە پێگەی هەریەك لە توركیا و ئازەربایجان وەك دوو وڵاتی سەرەكی تێپەڕ بەهێز دەكات، كە بۆ گواستنەوەی وزە لەنێوان دەریای قەزوین و ئەوروپا پێویستن، ئەوەش لە كاتێدایە برۆكسل هەوڵی كۆتاییهێنان بە پشبەستن بە سەرچاوەكانی وزەی رووسی بدات، بەڵام جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژەیە تاوەكوو ئێستا لەسەر ئەرزی واقیع چەندین بەربەرستی رووبەڕووبۆتەوە، لە كارەكانی لایەنی ئازەربایجانی نزیكە لە تەواوبوون، ئەوەش لە كاتێدایە چاوەڕوان ناكرێت پێش كۆتایی ساڵی (2026) لایەنی ئەرمەنی دەست بەكارەكانی بكات. 

ئەوەش رەنگدانەوەی سەبارەت ئەو تەحەفوزە سیاسیەیە لە یەریڤان بەرانبەر پڕۆژەیە، كە وەك ئەسپی تڕوادە لێی دەڕوانێت، كە ئەگەر هەیە سەروەری نەهێڵێت.

ستراتیژیی یەكگرتوو

لە سۆنگەی ئەو لێكەوتە نوێیانە، رووسیا و توركیا چەندین دەیەیە لەسەر هەژموون لە باشووری قەوقاز ناكۆكیانە، لە سایەی ئەو دۆخەی ئێستا رووسیا سەرقاڵە بە جەنگی ئۆكراینا، ئێران لەكارخراوە، بەڵام ئایا لە كۆتاییدا وێنەی ئەردۆغان لەو ناوچەیە بەسەر مۆسكۆ باڵادەست دەبێت؟ خۆم لە بەكارهێنانی وشەی، "كۆتایی" لە جوگرافیای سیاسی لە باشووری قەوقاز دەپارێزم، دەبێت وریابین، چونكە ئەو ناوچەیە ماوەی لە دوو سەدەی رابردوو گۆڕانی هاوپەیمانەكان بەبێ بنەمابوو، نەك حاڵەتێكی دەگمەن. 

ئەو دۆخەی ئێستا بەبێ گومان لە بەرژەوەندی ئەنقەرەیە، چونكە رووسیا سەرقاڵی جەنگی ئۆكراینایە، جگە لە ئامرازی ئابووری وەك سزای بازرگانی دوای پاشەكشەی كاریگەریی سەربازیی هیچی لە دەست نییە، ئێران لەدوای جەنگ و رێككەوتن لەگەڵ واشنتن لەو هاوكێشەیە دەرچووە.

ئەوەش لە كاتێدایە ئەرمینیا هەنگاو هەنگاو لە مۆسكۆ دوور دەكەوێتەوە بەهۆی خیانەتی (2022) كە دوای ئەوەی رووبەڕووی هێرشی ئازەربایجان بۆوە، لەگەڵ ئەو پابەندییانەی پەیماننامەی هاوپەیمانی نێوان ئەو دوو وڵاتە چەسپاندبوو، بەڵام رووسیا هیچ پاڵپشتییەكی نەكرد، ئێستاش سەرەڕای فشارەكان بەڵام جۆرجیا تاوەكوو ئێستا بە تەواوی نەچۆتە بەرەیەكی دیاریكراو.

لەسەر ئەو بنەمایە لەدوای رووخانی یەكێتی سۆڤیەت ئەو لێكەوتانە قووڵایەكی ستراتیژیی بێ پێشینەی بە توركیای هاوپەیمانی ئازەربایجان داوە.

مۆسكۆ تاوەكوو ئێستا پارێزگاریی لە كارتە گرنگەكان دەكات، هاوبەشی سەرەكی بازرگانییە لەگەڵ ئەرمینیا، خاوەن بنكەی سەربازییە لە پارێزگای گیومری كە دووەم گەورە شارە لە ئەرمینیا دەكەوێتە باكووری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتەیە، (10) كیلۆمەتر لە سنوورەكانی توركیا دوورە، توانای زیانگەیاندنی بەكردەیی بە ئابووری ئەرمینیا هەیە، ئەوە جگە لەوەی گرەو لەسەر فاكتەری زەمەن دەكات، لەو سۆنگەیەی كە رۆژئاوا بە هەنگاو هەنگاو بایەخی بە دۆسیەی ئەرمەنی لە دەستداوە، چونكە پرسێكی لاوەكییە، یەریڤان زوو یان درەنگ بە حكومی جوگرافیا ناچارە بەرەو رووسیا بگەڕێتەوە.

دەتواندرێت ئەوە بگوترێت كە ئەردۆغان لەو قۆناغە لە رووی تەكتیكیەوە باڵادەستە، بەڵام ئەو ناوبردنی باڵادەستییە بەكۆتایی، توانای مێژوویی دیپلۆماسیەتی رووسی بۆ گێڕانەوەی هەژموونی لەو ناوچەیە پشتگوێ دەخات.

لە لایەكی دیكەوە ئەردۆغان ئەو پێگە سەرەكییە بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین دەستكەوت لە رووی ئەوروپا و واشنتن بەدەست بهێنێت، نهێنی لێهاتوویی ئەردۆغان لە تاكتیك دایە، ئەردۆغان ئەندامە لە ناتۆ، دانوستاندن لەسەر سیستەمی بەرگریی لەگەڵ رووسیا دەكات، لە 1987 كاندیدە بۆ ئەندابوون لە یەكێتی ئەوروپا، لە قۆستنەوەی ئەو دۆخە وەك كارتی فشاری لە پرسی كۆچی نایاسایی دەستبەردار نەبوو، هاوپەیمانێكی گونجاوی ترەمپ بوو لە قەیرانی سووریا و ئێستاش لە قەوقاز، پارێزگاریی لە گوتاری دوژمنكارانە بەرانبەر ئیسرائیل دەكات، بۆ هێشتنەوەی هەمیشەیی جەماوەری لە جیهانی سوننی، ئەو فرەیە لە لایەنداری هەندێك بە هەڵپەرستی ناو دەبەن، بەڵام لە واقیعدا ستراتیژییەكی پێكەوە گرێدراوە. 

ئەردۆغان توركیای كردووە بە وڵاتێكی سەرەكی لە هەموو دۆسیە سەرەكییەكان: وزە، پەنابەران، سووریای دوای ئەسەد، ناتۆ لە بەرەنگاربوونەوەی رووسیا، ئێستا بەبێ ئەوەی خۆی لە هاوپەیمانیەكی كورت بكاتەوە و سنوور بۆ دابندرێت ئێستا لە رێگەی قەوقازەوە ئۆڕاسیا پێكەوە دەبەستێتەوە.

بە شێوەیەكی روونتر واشنتن بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیری لە سووریا پێویستی بە توركیایە، لە دەستبەركردنی رێڕەوی قەوقاز پێویستی بە توركیا، برۆكسل بۆ رێگری لە شەپۆلی پەنابەران و فرەكردنی سەرچاوەكانی وزە دوور لە رووسیا پێویستی بە توركیایە، ئەردۆغان ئەو تایبەتیەی كە ناتوانن دەستبەرداری بن دەقۆزێتەوە، دۆخێك بە دۆخێكە دۆسیەك بە دۆسیەكە، بەبێ ئەوەی باجی لایەنگری تەواو بداتە هیچ لایەنێك.

ئەوە كارتی براوەی دیپلۆماسیە، كە بەردەوام بەكارهێنانەوەی دووبارە دەبێتەوە، ئەمرۆش بە دیاریكراوی یەكێكە لە بەهێزترین كارتەكانی ئەنقەرە بەرانبەر هاوبەشە رۆژئاواییەكانیان كە تایبەتەمەندی كردووە بە شایەنی پێشبینی زیاتر، جگە لەوەش ئاسان یاریان پێ دەكات.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئیستقلال