Nuce Logo

لە ماتەمینى هیلبیلیەوە بۆ کۆشکى سپى "ماتەمینى هێلبیلى" ناونیشانى یاداشتەکانى جەى دی ڤانسە،کە لە (2016) بڵاوکرایەوە، زاراوەى "هیلبیلى" لە کلتوورى ئەمەریکى بە دانیشتوانى گوندنشین و ناوچە شاخاوییە هەژارنشینەکان دەڵێن، بەتایبەت شاخەکانی ئەپاڵاچیا، کە هەڵگرى مەخزایەکى سوکایەتی پێکردنە".

لە تەمووزى (2026) جیمیس دەیڤید "جەى دى" ڤانس وەک یەکێک لە دیارترین یاریدەرەکانى ناو ئیدارەى ترەمپ بۆ پاڵپشتى لە دانوستاندن لەگەڵ ئێران دەرکەوت، ئەو مشتوومڕەکانى سەبارەت بە گفتوگۆکان رەهەندەکانى ناکۆکى سەبارەت بە سیاسەتى رۆژهەڵاتى ناوەڕاستى تێپەڕاند.

سووربوونى ڤانس لە سەر ئەوە بوو، تەنانەت ئەگەر جیاوازیشى لەگەڵ ئەو بەباشزانینانەى هاوپەیمانێکى بەهێزیش هەبێت، دەبێت ئەو بڕیارانەى ئەمەریکا لە سۆنگەى بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکانى وڵاتەکەى خۆى بێت، ئەو دیدگا سیاسیەى ڤانس لە دەیەى پێشوو گەشەى کردووە. 

لە دیدى ڤانس، "ئەمەریکا لە پێش هەموو شتێکەوەیە" فەلسەفەى بەڕێوەبردنى کاروبارى دەوڵەتە، سنوورى درووشمەکانى هەڵبژاردنى تێپەڕاندووە، تا دەگاتە نێوان سیاسەتى دەرەوە و نوێکردنەوەى پیشەسازیى و ژیانى خێزانى و سەروەرى نیشتیمانى، لە یەک دیدگا بۆ حکوم کۆدەکاتەوە.

ئەو تمووحە فراوانەى ڤانس، کە یەکێکە دیارترین ئەو کەسایەتییانەى لەو قۆناغە دیدگاى پارتى کۆمارى دادەڕێژێتەوە، پێگەى وەک جێگرى دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکى ئەمەریکاى تێپەڕاندووە، بۆتە یەکێک لە روونترین بەرگریکارانى رەوتى موحافیزکار، گومانەکانى لە تواناى بازاڕە جیهانییەکان و دەستوەردانى سەربازیى و خواستى تاک هەریەکەیان بە جیا لەسەر دابینکردنى پێوەرە متمانەپێکراوەکان بۆ پێوانەى سەرکەوتنى نیشتیمانى زیاد دەکات.

لە میدلتاونەوە بۆ دەشتى سیلیکۆن

جەى دى ڤانس لە رێگەى کتێبى، "ماتەمى هیلبیلى"یەوە کە لە (2016) دەرچووەوە، یاداشتى منداڵى خۆى لە شارى میدلتاونەوە لە ویلایەتى ئۆهایۆ و ریشەى خێزانەکەى لە شاخەکانی ئەپاڵاچیا لە ویلایەتى کنتاکیەوە وێنەیەک نیشانى جیهان دەدات، کە پاشەکشەى پیشەسازی و ئالوودەبوون و تێچوونى خێزانى بارى قوورس کردبوو.

لە کرۆکى ئەو کتێبە لە یەک کاتدا پرسیارێکى سادە و نیگەرانکەر دەرکەوێت، بۆچى ژیان بووە بە "شتێکى تەواو ئاسایى" لەسەر بنەماى پەروەردە و کارکردن و خێزان دوور لەو شتانەى بۆ ئەو منداڵانەى کە لە کۆمەڵگەکان هاوشێوەى کۆمەڵەگەى گەورەدەبن بەرهەم هاتووە؟

ئەو پرسیارە قوورسایەکى سیاسى خۆى بەو کتێبە داوە، ڤانس تەنگەژەى ئابووریى بە پەیوەندییە تێکچووەکان و لاوازیى دامەزراوە بەستۆتەوە، نووسیوویەتى، ئاژاوە ئاژاوەى لێ لەدایک دەبێت، هەروەها نەبوونى ئارامى لە منداڵى و شێوازەکانى ئاڵۆزى کە چەندین نەوە بەردەوام دەبێت پێکەوە بەستۆتەوە.

ئەو کتێبە کاتێک دەرچوو دڵەڕاوکێ لە ئالوودەبوون و خۆکوشتن و دەرفەت لە کۆمەڵگەکانى چینى کرێکار لە هەموو ئەمەریکا پاشەکشەى کردووە، ئەم کتێبە وێنەیەکى نزیک داڕومانى کۆمەڵایەتى دوور لە دیاریکردنى ئامارە ئەبستڕاکەکان دەردەخات.

لە کاتى هەڵمەتى خولى یەکەمى سەرۆکایەتى ترەمپ، زۆرێک وەک رێنماییی بۆ تێگەیشتن بەو دەنگدەرانە بە پاڵنەرى یاخیبوونى هاتنە پێشەوەى جەماوەریى دەخوێندرایەوە، بەڵام بایەخى دوورتر بریتى بوو، لەو پرسیارەى کە لە کرۆکى بیرکردنەوەى سیاسى ڤانس داندرابوو، ئەوەى روودەدات ئەو کاتەیە دامەزراوەکانى ژیانى رۆژانە بۆ دەستەبەرکردنى سەقامگیریى و ئامانج و هەستکردن بە ئینتیما دەستەوەستان دەبن، ئایا گەشەى ئابوورى بە تەنیا دەتوانێت چاکسازیى لەو زیانە بکات کە لەوەوە سەرچاوەى گرتووە؟.

ئەو پرسیارانە لاى ڤانس مایەوە، کاتێک لە کۆلێژى ماف لە زانکۆى یێڵ بۆ جیهانى سەرمایەداریى سەرکێش لە دەشتى سیلیکۆن گواستییەوە. لە دواى ماوەیەک لە یاساى کۆمپانیاکان، چووە کۆمپانیاى "میسریل کاپیتاڵ" کە پیتەر سیل بەشدارى لە دامەزراندنى کردبوو، پاشان کارى لەسەر دەستپێشخەرى، "رایز ئۆف زە ریست"ى سەر بە کۆمپانیاى "ریڤولوشن" کرد، کە هەوڵى دەدا بۆ ئاراستەکردنى وەبەرهێنانەکان لە دەرەوەى ناوەنە کلاسیکیەکانى تەکنەلۆژیا، لە (2019) پێش ئەوەى کۆمپانیاى، "ناریا کاپیتاڵ" لە ویلایەتى ئۆهایۆ دامەزرێنێت.

ئەو پۆستانە ڤانسیان کرد بە بەشێک لەو تۆڕە دارایی و تەکنەلۆژیانەى کە ئەمەریکا بەڕێوەدەبەن، هەروەها تێگەیشتنیان بۆ ئەو بۆشاییە فراوانبووەى نێوان ئەو ناوچانە قووڵتر کردەوە، کە سەرمایە و نوێگەرییان رادەکێشا، ئەو ناوچانەى دیکەش تەنیا بۆ رووبەڕووبوونەوەى ئەنجامەکانى دابەزینى پیشەسازیى بەجیهێڵدرابوون

بە تێپەڕینى کات ئەو تێبینیانە گۆڕا، لە چەند ساڵى کارکردنى لە سەرمایەى مەترسیدار بۆ قەناعەتێکى سیاسى قووڵ گۆڕا، کە پێویستە بازاڕەکان و وەبەرهێنانەکان پاڵپشتى کارى بەرهەمهێنان و پیشەسازیى نیشتیمانى و ئەو کۆمەڵگەیانە بکەن کە ژیانى گشتى بۆ گەل لەسەرى بنیاد دەندرێت.

لە یاداشتەوە بۆ دیدێکى ئەخلاقى

ڤانس لە کتێبى دووەم "کۆمیۆنیون" ئەو پێگەى ئیمان لە بیرکردنەوەى سیاسى هەیەتى روون دەکاتەوە، کاسۆلیکى وەک زمانى کۆنتڕۆڵ و واجب و پێکهاتەى ئەخلاقى دەخاتەڕوو، بازنەى باوەڕى شەخسى تێدەپەڕێنێت. 

بەوە تێبینى خۆى دەردەبڕێت، "نیعمەتى راستەقینە لە پەیڕەوکردنەوە"یە، لە پرەنسیپێکى فراوانتر لە فەلسەفەى سیاسى، ئازادى لەو دیدگایە لە چوارچێوەى دابونەریت و پابەندیەکان و پەیوەندییە قووڵەکان گەشە دەکات، لێرەوە پێکهێنانى خێزان و کڵێسا و کۆمەڵگە ناوخۆییەکان بنەمایەکى پێویستن بۆ کۆمەڵگەیەک کە تواناى کارکردن و بەردەوامى هەبێت.

خودى ئەو پرەنسیپانە بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێستەکانى ڤانس لە دیارترین پرسە کۆمەڵایەتییەکان لە سیاسەتى هاوچەرخى ئەمەریکا هاوکارە، دژایەتى بۆ لەباربردنى کۆرپەلە و هەڵوێستى توندى بەرانبەر دۆسیەى کۆچى نایاسایى و بەرگریى لە چەمکە کلاسییەکانى خێزان و هاوسەرگیرى، تەحەفوزى توندى لەسەر کۆتوبەندەکانى چەک، هەموو لەو بڕوایەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە لە کۆتاییدا ئازادى سیاسى پشت بە خێزانى سەقامگیر و یەکگرتوویى نیشتیمانى و بەرپرسیارێتى مەدەنى دەبەستێت.

لایەنگرانى پێیانوایە ئەو هەڵوێستانە هەوڵدانە بۆ بەهێزکردنى دامەزراوەکانى کە چەندین دەیەیە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتى و ئابوورییەکان لاوازیان کردووە، بەڵام رەخنەگرانى پێیانوایە ئەوانە کۆتوبەندکردنى مافەکانى تاکە و ریشەکێشکردنى ئەوانەیە کە ژیانى ئەوانەیە کە دەکەونە دەرەوەى ئەو دیدگەیەى سیستەمى کۆمەڵایەتى.

داڕشتنەوەى موحافیزکارى

ساڵانى ڤانس لە سەرمایەدارى سەرکێش پاڵى نەنا بۆ پەسەندکردنى ئەو لیبرالیزمەى کە لەسەر بازاڕى ئازاد بنیادنراوە، لە رووى کلاسیکیەوە پەیوەستە بە دەشتى سیلیۆکن، بەڵکو ئەو بڕواى لا قووڵ کردەوە، کە وەبەرهێنان و داهێنان پێویستە خزمەتى نوێبوونەوەى نیشتیمانى بکەن، تەنیا لە بەدەستهێنانى لێهاتوویى جیهان کورت نەکرێتەوە.

هاتنەپێشەوەى سیاسى رەنگدانەوەیەکى جەوهەرییە بۆ چەمکى موحافیزکارى لەناو پارتى کۆمارى، بە درێژایى چەندین دەیە پشتى بە مۆدێلى باوک لەو حزبە بەستووە، کە بۆ دابەزاندنى باجەکان و کەمکردنەوەى کۆتوبەندەکانى رێکخستن و بازرگانى ئازاد و دەستوەردانى سنووردارى حکومەت هەبوو، ئەو مۆدێلە سەرکەوتنى ئابووریى و هەڵبژاردنى بەدەستهێناوە، بەڵام تواناى کەمترى لەسەر بەرەنگاربوونەوەى پاشەکشەى پیشەسازیى و گواستنەوەى زنجیرەى هاوکارى و فراوانبوونى بۆشایى نێوان گەشەکردنى نیشتیمانى لە وێنە گشتیەکەى و ئەزموونى رۆژانەى کە کۆمەڵگەکان تێیدا دەژین هەبووە.

دەسەڵات بەسەر بازاڕەکان لە چوارچێوەى کۆمەڵگە هاوکار دەبێت بۆ پارێزگارى، لە پاڵ ئەو سامانەى بەرهەمى دەهێنێت، ئەزموونى وەبەرهێنانى ئەو بڕوایەى لا قووڵکردەوە، کە پێویستە سەرمایە پاڵپشتى کارى بەرهەمهێن و پیشەسازیى نیشتیمانى و گەشەى ناوچەکان بکات، نابێت مامەڵە لەگەڵ گەشە بکات، وەک ئامانجێکى سەربەخۆ.

لە چوارچێوەى سیاسەتى پیشەسازیى و باجى گومرگى و وەبەرهێنانى ستراتیژیى بە ئامانجى بەهێزکردنى کەرتە زیندووەکان و کەمکردنەوەى پشتبەستن بە دەرەوە، ئەو ئاراستەیە رۆڵى کاراتر دەخوازێت، ئەو بیرۆکانە سەکۆیەکى فیکریان لە دامەزراوەى، "ئەمەریکان کۆمباس" دۆزییەوە، کە ناوەندێکى لێکۆڵینەوەى موحافیزکاربوو، داواى سیاسەتى پیشەسازیى و پاڵپشتى پیشەسازیى ناوخۆیى دەکرد، ڤانس یەکێک لە دیارترین دەنگە سیاسییەکانى دەربڕى ئەو رەوتەبوو.

ئەوەش بریتى بوو لە گۆڕانکاریى لە بیرکردنەوەى کۆمارییەکان، لەگەڵى پێگەى بژاردە بەکاربەرەکان و لێهاتوویى ئابوورى و کێبڕکێى بازاڕ وەک پێوەرە سەرەکییەکانى ئازادى پاشەکشەى کرد، ڤانس چەند پرسیارێکى دیکە دەکات، ئایا ئابوورى دەرفەتى جێگیر دەڕەخسێنێت؟ ئایا ئابوورى پاڵپشتى ژیانى خێزانى دەکات، پارێزگارى لە رێساى بەرهەمهێنان لەسەر بنەماى گەشەى نیشتیمانى و ئاسایشى نەتەوەیى دەکات؟

لەم دیدگایەوە، دابەزاندنى نرخى کاڵاکان بەڵگە نییە لەسەر سەرکەوتنى ئابووری، لە کاتێکدا لەسەر حیسابى کۆمەڵگە ناوخۆیی و نەهێشتنى پیشەسازیى نیشتیمانى بێت.

سەرنجڕاکێشى ئەو گوتارە سنوورەکانى ئابووری تێپەڕاند، پاشەکشەى کارکردن و پیشەسازیى لە چوارچێوەى پڕۆژەیەکى فراوانترى بووژاندنەوەى نیشتیمانى دادەنێت، دەگاتە پیشەسازیى لە رێگەى خێزان و ئیمان و ناسنامەى نیشتیمانى. ئەوەندە هەیە ئەو پڕۆگرامە ئاڵۆزییە روونەکان ئاشکرا دەکات، رۆڵى دەوڵەت بەهێز دەکات، کە بە ئاسانى لەگەڵ خواستى پارتى کۆمارى کە ئەو رۆڵە کۆتایی پێدەهێنێت ئاوێتە نابێت، هەروەک نەتەوەیى ئابووریى و سیاسەتى پیشەسازیى پەیوەست بە پرسیارەکانى بازرگانى و نرخ و پەیوەندى نێوان حزب و بەرژەوەندییەکانى کارکردن  درووست دەکات.

بەڵام ئەو پڕۆگرامەش ئاڵۆزى لەناو نەریتى کۆمارییەکان درووست دەکات، رۆڵى دەوڵەت لە راگرتنى هاوسەنگى لەنێوان خۆى پابەندى حزبێکى مێژوویى بە پرەنسیپە سنووردارەکانى حکومەت بەهێز دەکات، هەروەک ئابووریى نەتەوەیى و سیاسەتى پیشەسازیش چەند پرسیارێک پەیوەست بە بازرگانى و نرخ و پەیوەندى دێرین لەنێوان حزب بە رژەوەندیى کەرتەکانى بارزگانى درووست دەکات.

ئەمەریکا پێش هەموو شتێک وەک بەرنامەیەک لە بەڕێوەبردنى وڵات

ڤانس لەم لۆژیکەوە دەگوازێتەوە بۆ سیاسەتى دەرەکى، ئەوەش لە سۆنگەى هەژموونى نیشتیمانى، پشت دەبەستێت بە توانا بەرگرییەکان و زنجیرەى هاوکارییەکان و بنەماکانى ئابوویى و کۆمەڵایەتى لە درێژمەودادا و ئاستى بەشدارى لە بەهێزکردنى یان لاوازى ئەو بنەمایانە.

دانوستاندنەکانى ئیدارەى ترەمپ لەگەڵ ئێران دەرفەتێکى نوێ بوو

دانووستاندنەکانى ئیدارەى ترەمپ لەگەڵ ئێران دەرفەتێکى نوێیە بۆ جێبەجێکردنى ئەو رێبازە، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر پێویستى رێنمایى سیاسەتى ئەمەریکا بە بەرژەوەندى نشتیمانیەکانى خۆى، نە بەگوێرەى بژاردە و پەسەندی هاوپەیمانان،  جێگرى سەرۆکى ئەمەریکا پێیوایە دیپلۆماسیەت پەیوەستە بە سنوورەکانى ستراتیژیى روونتر و ئامانجى دیاریکراوتر، کاتى چوونە ناو ئەو ململانێ کراوانەى کە کۆتاییان نییە هۆشداریش گەورەتر دەدات.

هاوپەیمانییەکان بەهاى خۆیان دەپارێزن، تا ئەو کاتەى کە لەپێشینەى ستراتیژیى ئەمەریکا بەرەو پێشەوە ببەن، بەبێ ئەوە بەناوى واشنتنەوە پێناسەیان بکەن.

هەر لەو سۆنگەیەوە ڤانس رەخنە لە سیاسەتى بنیادنانى وڵاتان دەگرێت، داوا لە هاوپەیمانەکانى ئەوروپا دەکات، زیاتر بەرگری بەرپرسیارێتى ئاسیاشى وڵاتەکانیان بگرن، بەو جۆرە، بازرگانى و بەرگریى و سیاسەتى پیشەسازیى دەبنە بەشەکانى ستراتیژیى نیشتیمانى و یەکێک لە بەشەکانى سەروەرى، ئەوەش واتا دیاریکردنى لە پێشینەى نیشتیمانی و خۆپاراستنە لە پشتبەستنى ستراتیژیى.

ئەو بەستنەوەیە ڤانس لەناو سیاسەتى کۆماریى هاوچەرخ جیاى دەکاتەوە، سەقامگیرى خێزان و کارى بەرهەمهێن و ئیمان و تواناى پیشەسازیى و سیاسەتى دەرەوە، رەگەزى پێکەوەبەستراون لە ناو پڕۆژەیەکى موحافیزکارانەى فراوانتر.

ئەو دیدگایە لەسەر بازنەیەکى فراوانتر لە دەسەڵات جێبەجێ دەبێت، بە ئەگەرى بەهێزەوە شوێنەوارى بگات بە سیاستەکانى ئابوورى و دەرەوە و یاساکانى خێزان و کۆچى نایاسایى و لەباربردن، تا دەگات بە رۆڵى دەوڵەت لە پاراستنى ئەو شتانەى کە ڤانس پێیوایە ئەوانە بەهاى ئەخلاقى و کۆمەڵایەتین بۆ وڵات.

ئەو کاریگەرییە لەسەر ئەو رێبازەى ڤانس گرتۆتییەبەر دەوەستێت، گوتوویەتى، لە داهاتوودا سەیرى هەنگاوەکانى دواى هەڵبژاردنەوەى دووساڵە بۆ (2026) دەکەم، دەرگاشى بەکاریى لەبەردەم ئەگەرى خۆ کاندیدکردنەوەى بۆ سەرۆکایەتى لە (2028) هێشتۆتەوە.

کاندیدبوونى لەو شێوەیە توانای ئەم دیدگایە موحافیزکارەى سەردەمی ترەمپ بەرەو پێش دەبات، پەرەپێدان بە بەرنامەیەکی حوکمڕانی یەکگرتوو تاقیدەکاتەوە، ئەنجامەکە هەرچییەک بێت، پێشتر لە گۆڕینی دیبەیتی کۆمارییەکان کە تەنها پشتبەستن بە متمانەی بازاڕ و بەرەو تێگەیشتنێکی جیاواز لە ئامانجی نیشتمانی ڤانس یارمەتی داوە.

لێرەوە رێڕەوە فیکرى و سیاسییەکەى دەروازەیەکى گرنگ بەو ئاراستە دەبەخشێت، کە موحافیزکارى ئەمەریکى لە ساڵانى داهاتوو دەیگرێتەبەر.

نووسینى: ستێفانی بۆتەندیك ئێگیێرا، نووسەر لێکۆڵەر لە بوارى ئەمەریکاى لاتین

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

سەرچاوە: ماڵپەڕى ئەلموجەلە