Nuce Logo

نووسینى: رۆبەرت فۆرد، باڵیۆزى پێشووى ئەمەریکا لە سووریا و جەزائیر

وەرگێڕانى: ئیسماعیل تەها

سەرکردەکانى ئەوروپا لەوانەش سەرۆکى ئۆکراینا پێیانوابوو، لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەکانیان لە (2025/8/13) لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکى ئەمەریکا گەیشتینە لێتێگەیشتن، ترەمپ رەزامەندى خۆى نیشان دا لەسەر هەر پرۆسەیەک کە ببێتە هۆى کۆتاییهێنان بە شەڕ لە هێڵەکانى بەرگرى ئێستا.

ترەمپ گفتوگۆکانى لەگەڵ ڤۆلۆدیمێر زیلینسکى، سەرۆکى ئۆکراینا و سەرکردە ئەوروپییەکان جەختى لەسەر ئەوە کردەوە، لەسەر گۆڕینى سنوورەکان پێش ئەو ئاگربەستە ناچێتە هیچ دانوستاندنێکەوە، سەرچاوە حکومییە ئەوروپییەکان بە راگەیاندنیەکانى ئەمەریکایان راگەیاندووە، ترەمپ لەسەر سێ پرەنسیپى دیکە رازى بووە:

1- ئۆکراینا جڵەوى دانوستاندنەکان بگرێتە ئەستۆ لەگەڵ مۆسکۆ لەسەر هەر گۆڕانکارییەکى سنوورەکان، نەک ئەمەریکا.

2- ئەمەریکا پابەندە بە شێوەیەک گرەنتى ئەمنى بۆ ئۆکراینا بکرێت، کە لە چوارچێوەى رێککەوتنى کۆتایی ئاشتى بێت.

3- ئەگەر ڤلادیمیر پووتین ئاگربەستى رەتکردەوە، ئەمەریکا دەچێتە پاڵ وڵاتانى ئەوروپا، بۆ سەپاندنى توندترین سزا بەسەر ئابوورى رووسیا.

سەبارەت بە بانگهێشتى پووتین لە سەرەتاوە کۆشکى سپى ئەو هەنگاوەى بە هەنگاوێکى بوێر ناوبرد، کە ئامانج لێى کۆتاییهێنانى جەنگە لە ئۆکراینا، بەڵام کۆمەڵێک لە شارەزایانى ئەمەریکا و ئەوروپى هۆشدارییان دا کە لە ئەگەرى قبووڵکردنى مەرجەکانى رووسیا بۆ ئاشتى لە لایەن ترەمپەوە هەڵوێستى زیلینسکى بە تەواوى لاواز دەکات، وەک نیڤیل چامبرلین، سەرۆک وەزیرانى بەریتانیا لە (1938) هەڵوێستى چیکۆسۆفاکیاى لەبەردەم هەڕەشەکانى ئۆدلۆف هێتلەر لاوازکرد. لە واشنتن کۆشکى سپى پاشەکشەى لەو هەڵوێستەى کرد، کارۆلین لیڤیت، گوتەبێژى کۆشکى لە (12) ئابى (2025) رايگەیاند، ئەو کۆبوونەوە دەرفەتێکە بۆ سەرۆکى ئەمەریکا تاوەکوو رووبەڕوو گوێ لە ڤلادیمێر پووتین، سەرۆکى رووسیا بگرێت، نەک دانوستاندنى لەگەڵ بکات، بەڵام ترەمپ بەراورد بە هەموو سەرکردەکان خۆى لەسووربوونى واژۆکردنى رێککەوتنەکان دەبینى، لەسەرەتاوە رایگەیاند، ئامانجى لووتکەى ئالاسکا رێگەخۆشکردنە بۆ کۆبوونەوەى سێقۆڵى کە پووتین و زیلینسکیش لەخۆ دەگرێت. لە (16) مانگى ئاب سەقفى تمووحەکانى بەرزبۆوە، لە کاتى گەشەکەى بەرەو ئالاسکا بە کەناڵى، "فۆکس نیوز"ى راگەیاند، کە هەست بە رەزامەندى ناکات، ئەگەر نەگاتە رێککەوتن بۆ راگرتنى جەنگ.

پووتین بۆچوونى ترەمپ دەگۆڕێت

پووتین لە کۆتایی کۆبوونەوەى شەممە نەهاتووە، باسى راگرتنى جەنگ، یاخود دەستپێکردنى گفتووگۆکانى ئاشتى دەستبەجێ بکات، بەڵکوو وەک پیشەى سێ ساڵى رابردووى جەخت لەسەر چارەسەرى ئاشتى ریشەیى ئەو ململانێیە دەکاتەوە، کە خۆى لە حکومەتێکى نەتەوەیى لە ئۆکراینا و پەیوەندییەکانى لەگەڵ رۆژئاوا و هاوپەیمانى ناتۆ دەبینێتەوە.

لە ئالاسکا دووبارە جەختى لەسەر هەمان ئامانجى راگەیێندراوکردەوە، کە درووستکردنى "هاوسەنگى دادپەروەرانەى ئەمنییە." ئەوەش دەربڕینێکە، واتا لکاندنى خاکى ئۆکراینا بە رووسیا و کشانەوەى هێزەکانى رۆژئاوا لە دەوروبەرى سنوورەکانى رووسیا، پووتین ستایشى ترەمپى کرد بۆ "تێگەیشتن لە مێژووى ئەو ململانێیە" کە تێیدا ئاماژەى بە گوێرگرتنى درێژى ترەمپ کرد لە خستنەڕووى پەیوەندییەکانى رووسیا ــ ئۆکراینا.

ترەمپ بە کوردى وەڵامى دایەوە کە دانى بەوە دانا، نەگەیشتوونەتە هیچ رێککەوتنێک، گوتیشى "هەردوولا لەسەر زۆر خاڵ رێککەوتین" کە ئەوەش لە کاتێدایە هەندێک خاڵى دیکە، هەروەک پووتین هیچ شتێکى لە چوارچێوەى پلانى دانوستاندنى روون پێشکەش نەکرد، کۆنگرە رۆژنامەوانییە بە شێوەیەکى لەناکاو کۆتاییهات، هەردوو سەرۆک رەتیانکردەوە وەڵامى پرسیارى رۆژنامەنووسان بکەنەوە، راگەیێندراوى هاوبەشیان بڵاونەکردەوە، خوانى نانخواردن هەڵوەشایەوە، کە بڕیاربوو وەزیرانى گەنجینە و بازرگانى و بەرگرى ئەمەریکاش بەشداربن، کە لە واشنتنەوە گەشتیان بۆ ئالاسکا کردبوو، کە ماوەى گەشتەکەیان حەوت کاتژمێرى خایاندبوو.

هەروەک پێشوو بۆچوونى رەخنەگرانى ترەمپ وایە کە دووبارە ملکەچى سەرۆکى رووسیا بووە، تێیبنى ئاماژەکانیان کردبوو کە سەر قەلەخۆى خۆى لەسەر شەرعیەتى سیاسى لەناوخۆى ئەمەریکا، ترەمپ رەزامەندى لەسەر پێشنیارى رووسیا دا، کە چەند رۆژێک پێش لووتکە مۆڵەتى دا ئەگەر پووتین رەزامەندى لەسەر ئاگربەس نیشان نەدا، توند ترین سزا بەسەر رووسیا دەسەپێنێت، کاتێکیش رێککەوتن لەسەر کۆبوونەوەى ئالاسکا، گفتوگۆکانى ناو ئیدارەى ترەمپ بە تەواوى بوونیان نەما.

کاتێکیش ترەمپ گەیشتە فڕۆکەخانە، لەکاتى تەوقە لە پووتین نزیکۆوە، لە کاتى دەرکەوتنى هاوبەشیش لەدواى کۆبوونەکە، ترەمپ سکاڵاى دورودرێژى کرد لە لێکۆڵینەوەکانى دیموکراتەکان لەسەر دەستوەردانەکانى رووسیا لە هەڵبژاردنەکانى (2016) لە دیدارێکیشدا لەگەڵ کەناڵى"فۆکس" جەختى لەسەر ئەوە کردەوە، کە پووتین جەختى لە سەرکەوتنى لە هەڵبژاردنەکان کردۆتەوە، دیموکراتەکانیشى بە دزینى هەڵبژاردنەکان تۆمەتبارکرد، ئەوەش بانگەشەیەک بوو ترەمپ بە هەمیشەیى لە واشنتن دووبارەى دەکردەوە.

ترەمپ لە هەموو لێدوانە راگەیاندنەکان لە ئالاسکا تیشکى دەخستە سەر پەیوەندییە باشەکانى لەگەڵ پووتین، ئەوەش وەسفێکە بەگشتى هیچ سەرکردەیەکى دیکەى جیهانى بەکارى ناهێنێت، هەروەک پووتین لە قسەکانى لە کۆنگرە رۆژنامەوانییە هاوبەشەکە رەزامەندى لەسەر شکاندنى روونى پڕۆتۆکۆڵی دیپلۆماسى دەربڕى، کە یەکەمجار دەبێت سەرۆکى وڵاتى میواندار قسە بکات.

بەڵام دیارترین گۆڕانکارى لە هەڵوێستى ترەمپ لەدواى ئەو کۆبوونەوە، ئەوەبوو لە تەرکیزکردن لەسەر ئاگربەست بە ئاراستەى دانوستاندن بۆ بازنەى فراوانتر گۆڕا، کە هەموو پرسەکانى پەیوەست بە پەیوەندییەکانى رووسیا ــ ئۆکراینا بگرێتەوە، بەو پێیەى کە باشترین رێگەیە بۆ کۆتاییهێنان بەو جەنگە.لەگەڵ پاشەکشەى فشارەکان لە پێناو راگرتنى دەستبەجێى ئاگربەست و دواخستنى هەڕەشەکانى سەپاندنى سزا نوێکان، دەرکەوت کە سەرۆکى رووسیا بە رەزامەندییەوە لەو دیدارە دەرچووە، هەرچەندە رێوڕەسمى فەرمى خوانى نانخواردن نەبوو، لە بەرانبەردا بایەخى ترەمپ گۆڕا بە ئاراستەى سەردانە چاوەڕوانکراوەکەى زیلینسکى، کە هەوڵ دەکات کۆتاییهێنان بە سازشەکانى ئۆکراینا دەدات.

زیلینسکى دەگەڕێتەوە بۆ نووسینگەى بەیزاوى

پێشتر ترەمپ ملکەچى ئەزموونێکى هاوشێوە بوو لەگەڵ ترەمپ، لە (2025/2/28) ناكۆکى توند لە نووسینگەى بەیزاوى لەنێوان ترەمپ و جەى ڤانس، جێگرى سەرۆکى ئەمەریکا لەلایەک و زیلینسکى لە لایەکى دیکەوە درووست بوو، ئەوەش بەهۆى فشارەکانى ترەمپ بوو لەسەر سەرۆکى ئۆکراینا بۆ ئەوەى لە پێناو گرەنتى ئاشتى هەمیشەیى سزاش بکات. لەو کاتەوە زیلینسکى زۆر خۆى لە مامەڵەکردن لەگەڵ ترەمپ دەپارێزێت، لە گفتوگۆکانى ئەم دوایە و دواتریش ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنییە بوو کە لووتکەى ئالاسکاى لێکەوتەوە، کە باشبوونەوەیەکى بەرچاوى پەیوەندییەکانە، زیلینسکى رەزامەندى لەسەر بیرۆکەى کۆبوونەوەى سێقۆڵى کرد، کە بیرۆکەیەک بوو لە هیچ لێدوانێکى فەرمى لە ئالاسکا باس نەکرا.

لە هەوڵەکانى بۆ بەدەستهێنانى هەڵوێستى ترەمپ، زیلنسکى درکى بەوە کردووە، کارێکى باش نییە هەوڵى قەناعەتپێهێنانى ترەمپ بدات، کە پووتین لایەنى بەربەستە، بۆیە سوورە لەسەر ئەوەى خۆى لە هەر سەرزەنشتێکى ترەمپ بپارێزێت بەردەوام بە ئاشکرا جەخت لەسەر سازشنەکردن لە خاکى ئۆکراینا دەکاتەوە لە بەرژەوەندى رووسیا، پاڵپشتى بیرۆکەى کۆبوونەوەى سێقۆڵى و داواى سزاى نوێ بۆ ناچارکردنى پووتین بە دانیشتن لەسەر مێزى گفتوگۆ دەکات.زیلینسکى دیدارى چاوەڕوانکراوى ترەمپ بۆ تیشکخستنە سەر دڵەڕاوکێ کردەییەکانى ترەمپ دەقۆزێتەوە، کە ئەویش بوونى قوربانیانى خەڵکى سیڤیلە لە هێرشەکانى رووسیا، کە هەوڵێکە بە ئاراستەى فشار بۆ راگرتنى ئەو هێرشانە و دڵنیاییدان بە ئاگربەستى کاتى لە هەندێک ناوچە.

بەڵام ئاشکرایە ترەمپ هیچ بایەخێکى بەداهاتووى درێژخایەنى ئۆکراینا نەدا، کە جێگەى باسکردن بێت، لە (2025/8/11) سەرلەنوێ سەرزەنشتى زیلینسکى کرد، کە ئەو بەرپرسە لە شکشتهێنان لە رێگریکردن  لە هەڵگیرسانى جەنگ لە (2022). لە (2025/8/10) جێگرى ترەمپ بە دەزگا راگەیاندنەکانى ئەوروپاى راگەیاند، واشنتن هاوکارى زیادە پێشکەش بە ئۆکراینا ناکات، سەرەڕاى ئەوەى تاوەکوو ئێستا زیلینسکى پشتى بە هاوکارییەکانى ئەوروپا بەستووە.

فەرەنسا و ئەڵمانیا و بەریتانیا لەسەر هەر رێککەوتنیکى ئاشتى کۆک دەبن، کە پێوەستە گرەنتى ئاشتى بکات، لە پاڵ پرسى گواستنەوەى خاکەکان، رێکارە ئەمنییەکان گرەنتى سەروەریى و سەربەخۆیى ئۆکراینا دەکات، لە هەندێک وڵاتى ئەوروپى بیرۆکەى بڵاوەپێکردنى هێزەکانى ئەوروپا لەناو خاکى ئۆکراینا گفتوگۆى لەسەر دەکرێ، سەرەڕاى نەبوونى پێشبینى بەرچاو تاوەکوو.

ئەوەى مایەى سەرنجە خودى ترەمپ لە سەرەتاى ئەم مانگە ئاماژەى بەوە کرد کە پاڵپشتى بیرۆکەى دامەزراندنى هێزێک لە دەرەوەى هاوپەیمانى ناتۆ دەکات، کە ئەوەش  هیوایەک دەداتە وڵاتانى ئەوروپا پارێزگارى لە تێکەڵبوونى ئیدارەى ترەمپ بکەن لە دۆسیەى ئۆکراینا لە دوورمەودوا، زیلینسکى بۆ بەرگرى لە ئۆکراینا بە تایبەت پشت بە فەرەنسا و ئەڵمانیا و بەریتانیا لەناو کۆشکى سپى دەبەستێت.

دواتر چى دەبێت؟

دوو فاکتەرى سەرەکى بەشدارن لە گۆڕینى پلەبەندى ئاراستەى جەنگ لە بەرژەوەندى رووسى، یەکەم ئۆکراینا تووشى کەمبوونەوەى ژمارەى سەربازان بوو، ئەو کورتهێنانەش لەگەڵ هەڵگیرسانى جەنگى ئۆکراینا لە لایەن رووسیاوە درووست بووە، بەڵام لەم دواییە دۆخەکە خراپتربووە. دووەم لە لایەکى دیکەوە لەبوارى فڕۆکەى بێفڕۆکەوان ئۆکراینا تووشى پاشەکشە بووە، لە سەرەتاکانى جەنگ کیێڤ توانى لە رێگەى بەکارهێنانى فڕۆکەى بێفڕۆکەوان ژمارەیەکى زۆرى هێزەکانى رووسیا بکاتە ئامانج، بەڵام لە ساڵى رابردوو مۆسکۆ تەکنەلۆژیا و تاکتیکى جەنگى لەو بوارە پێشکەوت، لە هەندێک حاڵەت بە هاوکارى ئێران توانى بەرەوپێش بچێت، لە پاڵ زۆرى ژمارەى هێزە پیادەکانى و زیانە زۆرەکانى هێزەکانى بەر هێزەکانى رووسیا کەوت، بەڵام پێشکەوتنى لەناو خاکى ئۆکراینا سست بوو.

لە سایەى نەبوونى ستراتیژێکى روون لاى زیلینسکى، یاخود سەرکردەکانى ئەوروپا بۆ شکستهێنانى سەربازیى رووسیا، یاخود دانانى سنوورێک بۆ ئەو جەنگە، رۆڵى ئەمەریکا بایەخى زیاتر دەبێت، لە کاتێکدا ئیدارەى ترەمپ هەوڵى نێوەندگیرى دەدات، بەڵام ژمارەیەک لە پسپۆڕان و سیاسەتمەدارانى ئەمەریکا لە دیموکراتەکان و کۆمارییەکان هانى ترەمپ دەدەن کە سزاى توندتر بخاتە سەر مۆسکۆ و رێگە بە وڵاتانى ئەوروپا بدەن چەک و تەکنەلۆژباى ئەمەریکى بۆ پاڵپشتى ئۆکراینا بکڕن.

ئەوەى دیارە ترەمپ کرانەوەیەکى هەیە بۆ فرۆشتنى چەکى ئەمەریکى بە وڵاتانى ئەوروپا بۆ پێدانى چەکەکان بە ئۆکراینا، بەڵام تاوەکوو ئێستا دوودڵە لە سەپاندنى سزانوێکان بەسەر رووسیا، وەک هەمیشەش قورسە پێشبینى بڕیارەکانى بکرێت.

بیرۆکەى ترەمپ بۆ کۆبوونەوەى تەنیا لەگەڵ لایەنى رووسى، لە واقیعدا لە چوارچێوەى هەوڵەکانى بۆ نێوەندگیرى جددى بە هەنگاوێکى لۆژیکى دادەندرێت، واباوە لەسەرەتاوە نێوەنگیر دیدارى لەگەڵ هەموولایەک هەبێت، بۆ تێگەیشتن لە لەپێشینە و ئامانج و مەترسیەکانى بە قووڵى. بەڵام کێشەیەکى پەیکەرى هەیە تواناکانى ئیدارەى ترەمپ لەسەر نێوەندگیرى بە شێوەیەکى کار بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگى ئۆکراینا لاواز دەکات.ترەمپ بەرەو خەڵاتى نۆبڵى ئاشتى هەنگاودەنێت، پێویستى بە کۆنتڕۆڵى فیکرى هەیە بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێستى وڵاتانى بیانى و شیکردنەوەیان بە وردى، هەروەک ترەمپ کەمى ئارامگرى و وردى لە چاودێرى وردەکارییە پێویستەکان بۆ دانوستاندنەکان هەیە، کەسایەتى ترەمپ زۆر جیاوازە لە کەسایەتى جۆرج بۆشى باوک، کە لە دانوستاندن لەگەڵ میخائیل گۆرباتشۆف بۆ کۆتاییهێنان بە ئیپراتۆریەتى و ئەوروپى بۆ یەکێتى سۆڤیەت سەرکەوتووبوو.

سەرەڕاى ئەوەش تیمەکەى ترەمپ بە پلەیەک بچووکە، ناتوانێت بڕێکى زۆر لە زانیاری و دۆسیە ئاڵۆزەکانى پێویستە بە دانوستاندنى لەسەر بکرێت بەو ئاستە تێکەڵە، ئەوەش بە تەواوى جیاوازە لەو تیمە پسپۆڕەى جیمى کارتەر، سەرۆکى ئەمەریکا لە (1979) پشتى پێبەست، یاخود لە تیمەى لە لووتکەکانى ماڵتە و واشنتن و هێلسنکى لە نێوان ساڵانى (1989 بۆ 1990) پاڵپشتى بۆشیان کرد.

بۆ نموونە ستریڤ ویتکۆف، نێردە و دۆستى نزیکى ترەمپ نەیتوانى هەڵوێستى لایەنە پەیوەندیدارەکان بە وردى لە دۆسیە ئاڵۆزەکانى وەک دانووستانى غەزە و پڕۆگرامى ئەتۆمى ئێران  و جەنگى ئۆکراینا تێبگات. مارکۆ رۆبیۆ، وەزیرى دەرەوەى ئەمەریکا، پۆستى راوێژکارى ئاسایشى نەتەوەیى ئەمەریکاش بەڕێوە دەبات، سەرپەرشتى نزیکەى (200) فەرمانبەر لە ئەنجوومەنى ئاسایش لە ناو کۆشکى سپى دەکات، هێنرى کیسەنجەر دواین کەس بوو کە ئەو دوو پۆستەى لە واشنتن پێکەوە بەڕیوەبردووە، بەڵام ئەمڕۆ کەس ناتوانێت بەراورد بکات لەنێوان تواناى مارکۆ رۆبیۆ لەسەر دانانى ستراتیژ، یاخود بەرەنگاربوونەوەى نەیارە ناوخۆیى و نێودەوڵەتییەکان بەو توانایەى هێنرى کیسەنجەر هەیبوو.

سەرەڕاى ئەوەى دیاریکردنى بەرپرسانى خاوەن ئەزموون کاریگەرى لە ئاراستە جۆراوجۆرەکانى نێوەندگیرى لە ئۆکراینا دەبێت، بەڵام کۆشکى سپى لە سەردەمى ترەمپ تاوەکوو ئێستا بارقوورسى پەیوەست بە شەرعیەتى لەسەرشانە، زیادەڕەوى لە هەستیارى متمانەکردن بە هەر لایەنێکى دەرەکى دەکات.

ئەو ئاڵەنگەریانە لەپاڵ دوودڵى بەرەوامى ترەمپ لە بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆى ترەمپ هەیە، کە بە شێوەیەکى گەورە هەر هەوڵێکى جدى ئەمەریکاى بۆ نێوەندگیرى لەو ململانێیە کۆتبەند کردووە، لە کۆتاییدا ئەگەر هەیە ترەمپ بە تەواوى بڕیار بدات بە تەواوى دەستبەردارى دۆسیەى ئۆکراینا ببێت، وەک لە هەفتەى رابردووە ئاماژەى بەوە کرد، کە ئەگەر کۆبوونەوەى ئالاسکا بەرەوپێچوونى بەرچاوى نەبێت دەستبەردارى ئۆکراینا دەبێت، ئەوەش دەبێتە هۆى ئەوەى زیلینسکى و سەرکردەکانى ئەوروپى بکەونە هەڵوێستى زۆر قورس لە رووبەڕووبوونەوەى راستەوخۆى سوپاى رووسیا، کە بەردەوام هەڵوێستى مەیدانى لە خاکى ئۆکراینا بەهێز دەبێت.

سەرچاوە: ماڵپەڕى موجەلە