Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

گۆڤارى فۆرن ئەفێرس، بابەتێکى محەمەد جەواد زەریف، جێگرى سەرۆک کۆمارى ئێرانی بڵاوکردۆتەوە، لە بابەتەکەى دەڵێت، کۆتایهاتنى ئەو جەنگە و پارێزگاریى لە ئاشتییەکى هەمیشەیى پێویستى بە دیدێگایەکى نوێ هەیە، شکستهێنانى یاداشتى لێكتێگەیشنى ئەمەریکا و ئێران، کە لە مانگى رابردوو واژۆکرا، شتێکى لەناکاو نەبوو.

ئێران رۆڵى لە ئاوەدانکردنەوەى ئەو ناوچەیە و پارێزگاریى لە بەرژەوەندییەکان و پارێزگاریى لە ناوچەکە و بەرژەوەندییەکانى ئەمەریکا هەیە، بە جۆرێک واشنتن دەتوانێت بایەخ بە گرنگترین پرسەکانى باشوورى رۆژهەڵاتى ئاسیا بدات.

هەرچەندە گەرورى هورمز وەک فاکتەرێک ڕێگرى کرد، بەڵام هۆشدارییشى دایە تاران بۆ زێدەڕۆییکردن لە بەکارهێنان، کە ببێتە تووڕەیی وڵاتانى جیهان، داواش لە واشنتن دەکەین ئیسرائیل كۆنتڕۆڵ بكات، چونکە بۆتە فاکتەری ناسەقامگیرى بەتایبەت کاتێک ئەو پرسە پەیوەست بێتەوە بە پەیوەندییەکانى ئێران و ئەمەریکا.

هۆکارى هەڵوەشانەوەى رێککەوتنى ئەم دواییەش، ئێران و ئەمەریکا شرۆڤەى جیاوازییان بۆ بەندەکانى رێککەوتنەکە هەبوو، بەتایبەت ئەو بەندانەى پەیوەست بوون بە گەرووى هورمزەوە، ئێران پێیوابوو بەرپرسە لە جووڵەى هاتوچۆى دەریایى، واشنتن پێیوایە ئێران رەزامەند بووە لەسەر رێگەدانى ئازادانەی بێ کۆت و مەرج، ئەمەریکا پابەند نییە بە رێزگرتن لەو رێکارانەى ئێران، بۆیە رێککەوتنەکە لەبەردەم ئەم جیاوازییە خۆى نەگرت، پرسى دووبارە بەریەكکەوتنى سەربازیى پرسێک نەبوو، "ئایا جەنگ روودەدات؟" بەڵکو پرسێک بوو، "جەنگ کەى روودەدات"؟

درێژبوونەوەى ئەو جەنگە لە بەرژەوەندى ئێران، یان ئەمەریکا نییە، هەرچەندە گەلى ئێران و هێزە چەکدارەکانى دژ بە دوو هێزى ئەتۆمى بەرگریان لە وڵاتەکەیان کردووە، بەڵام ئەوان تاوەکوو ئێستاش پێیانوایە ئەو ململانێیە بەسەریان سەپێندراوە، بەرەنگاربوونەشى هەرگیز بە خواستیان نەبووە.

لە بەرانبەردا واشنتن لە دیدى خۆى لە ئامانجى سەرەكیی جیۆسیاسى لاداوە، کە زیاتر لە دەیەیەکە ئیدارە یەک لەدوای یەکەکانى ئەمەریکا ئامانجێکى گشتگیریان بۆ سووککردنى بارى درێژمەوداى وڵاتەکەیان لە رۆژئاواى ئاسیا هەیە، بۆ تەرکیزکردنە سەر ناوچەى زەریاى هادى و هێمن، بە رەهایى بەرپرسانى جیاواز بە گۆڕانکاری بەرەو ئاسیا ناوى دەبەن.

سیاسەتى پێشووى ئەمەریكا بەرانبەر ئێران لەوانە رێککەوتنى ئەتۆمى (2015) و رێککەوتنى ئیبراهیمى و هێرشەکانى مانگى حوزەیرانى ساڵى رابردوو و مانگى شوباتى (2026) ئامرازگەلێکن بۆ بەدەستهێنانى ئەو ئامانجە بەکاریان دەهێنێت، هەروەک ئەو جەنگەى ئێستا ئاشکراى کرد، کە واشنتن ناتوانێت کۆتایی بە حکومەتى ئێرانى بهێنێت.

هەرگیز ئەمەریکا بەبێ پشتبەستنى بە دیپلۆماسیەت و رێککەوتنى نوێى ئاشتى لە چوارچێوەیەکى نوێ حیساب بۆ وڵاتانى ئەو ناوچەیە و بەرژەوەندییەکانیان نەکات، ناتوانێت ئاراستەى بەرەو شوێنەکانى دیکە بگۆڕێت.

رووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانى ساڵى رابردوو تەنیا تاقیکردنەوەى تواناکانى ئێران و ئیسرائیل و ئەمەریکا نەبوو، بەڵکو دیاریکردنى چەمکە قووڵەکانى زۆرلێکردن و رێگریکردن و داهاتووى رۆژئاواى ئاسیاش بوو.

ئەمەریکا و ئیسرائیل لە جەنگى ئەم دواییە لەگەڵ ئێران دەستپێشخەربوون، ئەوەش لە سۆنگەى گریمانەى فشارى بەردەوامى سەربازیى بوو، وەک گرەنتى ناچارکردنى ئێران بۆ ملکەچبوون، یان رووخاندنى کۆمارى ئیسلامیى ئێران، بەڵام هەردوو وڵات کەوتنە تەنگەژەیەکى ستراتیژی.

هێرشە بێپێشینەکانیان بۆ سەر سەرکردایەتى سیاسى و سەربازیى ئێران و زیانە گەورەکانى لە ژێرخانى وڵاتەکەمانیان دا، تارانى ناچار نەکرد ستراتیژی خۆى بگۆڕیت، بەڵکو یەکپارچەیى و سیستەمى سیاسى بە چەسپاوى ماوەتەوە، بەوەش لە سەخترین کاتدا خۆڕاگریى و تواناى گەلی ئێرانیان بۆ بەرگریى لە سەروەرى وڵاتەکەیان سەلماند.

تواناى ئێران بۆ بەرگەگرتنى فشارى سەربازیى بەردەوام، وایکرد ئێران لە پەیکەرى ئەمنى لە داهاتوو بمێنێتەوە، رۆڵى سەرەکیشى ئێران لە پاراستنى هاتوچۆى وزە و بازرگانى لە رێگەى گەرووى هورمز بەهێزتربێت.

پێچەوانەى دیدگاى رۆژئاوا بەرانبەر جووڵەى ئێران وەک کارى وڵاتێكی نەیار لە گەرووى هورمز، تاران بازاڕەکانى وزەى جیهانی پەکخست، ئەوەش لەبەر یەک هۆکارى ستراتیژیى دیاریکراوبوو، لە پێناو کۆتایهێنان بە هێرشەکانیان كە بووە وێرانکردنى ئێران، پاشان ناچارکردنى ئەمەریکا و هاوبەشەکانى بوو.

بە دەربڕێنیكی دیکە جەنگ ئێرانى ناچار کرد چاو بە گەرووى هورمز دابخشێنێتەوە، ئێستا گەرووى هورمز پرسێکى وجوودییە، پەیوەستە بە ئاسایشى خۆى.

ئامانجى گرنگترى ئێران لە گەرووى هورمز گرەنتى ئەوەیە کە نەیارەکانى ئەو گەرووە ئاوییە بۆ ئامادەیى یان ئاسانکاریى یان پارێزگارى لەسەر ناچارکردن دژ بە ئێران نەهێنن، چ بە ناچارکردنى سەربازیى بێت، یان سیاسى یان ئابووریى بێت.

ئێران ئێستا بە بڕوایەکى قووڵەوە کار دەکات، کە ناکرێت رێگەى دەریایى بێلایەنى سیاسى بێت، لە کاتێدا ئاسانکاریى بۆ گواستنەوەى سیستەمى چەک و پێکهاتەى فڕۆکە و پێداویستى هەواڵگریى، یان پاڵپشتى دیپلۆماسى بۆ ئەمەریکا و هاوبەشە هەرێمییەکانى بکات.

ئەو هەژموونەى گەرووى هورمز بە تارانى داوە، ئەگەر ئێران هەڕەشەکانى بەردەوام بێت، جووڵەى هاتووچۆى دەریایى لاواز دەبێت، دەبێتە هۆى ئەوەى زۆربەى وڵاتانى جیهان کودەتاى بەسەردا بکەن، هەروەک داخستنى بەردەوامیش وەبەرهێنانى نێودەوڵەتى لە درووستکردنى هێلەکان و بەندەر و رێرەوى لۆجستى وشکانى خێرا دەکات، کە رێرەوە ئاوییەکان بە تەواوى تێدەپەڕێنێت، کاتێکیش بازاڕە جیهانییەکان لە فرەکردنى چالاکى دوور لە گەرووى هورمز سەرکەوتوو بوو، ئەوا ئێران ناتوانێت داخستنى گەرووى هورمز وەک رێگرى بەکاربهێنێت، بۆیە پێویستە ئێران بە تەواوى خۆى کۆنتڕۆڵ بکات، هەروەک لەسەر وڵاتانى دیکەش پێویستە رێگرى لە گرتنەبەرى رێکاری ئابووریى و سیاسى سەربازیی دژ بە ئێران بکەن، کە زیان بە بەرژەوەندییەکانى ئێران لە گەرووى هورمز دەگەینێت.

بۆ گرەنتى پاراستنی بەرژەوەندییەکانى ئێران و وڵاتانى ئەو ناوچەیە و پاراستنى ئابووری جیهان، پێویستی بە تۆڕێکى ئەمنى خاوەن متمانە لەنێوان وڵاتانى عەرەبى سەر دەریا هەیە، كە لە رێگەى هەماهەنگى و گفتوگۆوە درووست بکرێت، کە دەبێتە هۆى دانانى سنوورێک بۆ هەبوونى سەربازیى کە بۆتە تێکدانى سەقامگیریی و سەرکێشییەکانى هێزە دەرەکییەکان، ئەوەش بە لادانى پاساوەکانى بوونى ئەو هێزانە دەبێت.

گەرووى هورمز خاڵى هەستیارى ناکۆکیە، بەڵام گرنگترین پرس نییە، بەڵکو کێشەى هەڵپەسێردراوى دیکە لەنێوان ئەمەریکا و ئێران هەیە، کە پێویستە چارەسەر بکرێن و ئامانجەکانیان دیارى بکرێت، ناکرێت تاران و واشنتن دۆست بن، بەتایبەت لەدواى جەنگەکانى ئەم دوایە و کوشتنى رێبەرى باڵا و سەرکردە باڵاکان و قوتابیانى بێتاوان، ئەوەش برینى مێژوویی ئەو وڵاتە قووڵترکردەوە.

ئێران هەرگیز ئەو ستەمانە لەبیر ناکات و لێى خۆش نابێت، بەڵام ناکرێت ئەوەش ببێتە هۆى بەردەوامى جەنگ، یان ئاڵۆزى هەمیشەیی، بەڵکو پێویستە سرووشتى ناکۆکییەکان دیارى بکرێت، ئایا ناکۆکى جەوهەرین، یاخود کێشەن و بە رێگەیەکى پراكتیكی و دیپلۆماسى بەڕێوەدەبرێت، پێویستیشە بەدواى رێکارێکى ئەمنى واقیعى لەنێوان هەردوو وڵات بگەڕێن، كە رێککەون دەستدرێژى نەکەنە سەر یەكتری، رێگە لە ناکۆکییەکان بگرن، بەم جۆرە تاران و واشنتن دەتوانن هەماهەنگى لەسەر ئاڵنگەرییە هاوبەشەکانى نێوانیان بکەن، وەک سەقامگیرىى ئەفغانستان و بەرەنگاربوونەوەى مادەهۆشبەرەکان و بەڕێوەبردنى کۆچى نایاسایى.

بەگوێرەى ئەو رێکارە ئەمەریکا دان بە یەکپارچەیى خاکى ئێران دابنێت، تاران  و دامەزراوەکانى لە رێزبەندییەکانى تیرۆر لابدات، سەرجەم سزاکانى بە یەکجارى لابدات.

هەروەک واشنتن پابەند بێت بە هاوکارى ئێران بۆ دووبارە بنیادنانەوەى خۆى، دواى ئەو وێرانییەى بەهۆى هێرشەکانییەوە درووستى کردووە، وەک لە یاداشتەکە بەڵێنى دابوو، ئەوەش بە درووستکردنى سندووقێکى وەبەرهێنان دەبێت، کە بە بڕى (300) ملیار دۆلار لە بەرانبەردا ئێران رەزامەندى لەسەر گرەنتى هەمیشەیى بکات بۆ رێگریى لە بڵاوبوونەوەى چەکى ئەتۆم، وەک رەزامەندى لەسەر پڕۆتۆکۆڵى ئاژانسى نێودەوڵەتى وزەى ئەتۆمى بدات، کە رێگە دەدات بۆ گەیشتن بە وێستگە ئەتۆمییەکان لە ئێران پشکێنەرانى ئاژانسەکە دەسەڵاتى زیاتریان هەبێت، لە بەرانبەردا ئێران فەتواکەى عەلى خامنەیى دژ بە چەکى ئەتۆمى دەکات بە یاسا. 

فاکتەرێکى دیکەى کاریگەر لەسەر پەیوەندییەکان رۆڵى ئیسرائیلە، لە پاڵ هێرشکردنە سەر ئێران لە مانگى حوزەیران لە (2025) و رازیکردنى ترەمپ بۆ هاتنە ناو ئەو جەنگە لە جارى دووەم، حکومەتە یەک لەدواى یەکەکانى ئیسرائیل دژ بە دەستپێشخەرییەکانى ئەمەریکان بۆ دانانى سنوورێک بۆ ئاڵۆزییەکان و سەقامگیری لە رۆژئاواى ئاسیا، لەوانەش رێککەوتنى ئەتۆمى لە (2015 ) و یاداشتى لێکتێگەیشتنى ئەم دوایە، بۆیە هەر هەوڵێک بۆ رێگرى لە سەرهەڵدانەوەى جەنگ بكات، پێویستە ئەو فاکتەرە بەربەستە و داواکارى بەردەوامى جەنگ لەبەر چاو بگیرێت.

هەڵسوکەوتى ئیسرائیل تەنیا رێگەى لە ئاشتی نەگرتووە لەگەڵ ئێران، بەڵکو بۆتە تێکدانى سەقامگیرى رۆژئاواى ئاسایا بە تەواوى، بۆ ئەوەش لە چوارچێوەى فراواخوازى نیشتەجێکردن و کۆمەڵکوژى لە غەزە و وێرانکردنى لوبنان، ئیسرائیل زیاتر لە جارێک ئەوەى سەلماندووە کە ئاڵۆزى لە هەموو ناوچەکە دەوێت، بۆ پارێزگارى لە باڵادەستى سەربازیى خۆى.

ئیسرائیل تەنیا نییە خاوەنى تواناى کاریگەرى سەرکەوتنى رێککەوتنى ئاشتى نێوان تاران و واشنتنى نەبێت، پێویستە ئێران و دراوسێ راستەوخۆکانى لە کەنداوى عەرەبى پلانێک دابنێن، کۆتایی بە چەندین دەیە لە ئاڵۆزى بهێنێت، کە لە جەنگى ئێران ــ عێراق لە نێوان ساڵانی (1980- 1988)وە تاوەکوو ئەمرۆ بەردەوامە زیانى بە هەموو لایەک گەیاندووە، ئەوەش واتا رۆژهەڵاتى ئاسیا دەستبەردارى مۆدێلێکى ئەمنى بووە، کە پشت بە هێزە بیانییەکان دەبەستێت، ئەوەش دەخوازێت هێزەکانى ئەمەریكا بۆ ئەو ناوچە راکێشێت و ببێتە بەردەوامى ئەو ململانێیە.

پێویستە وڵاتانى رۆژئاواى ئاسیا ئاوێتەبوونیان لەگەڵ یەکترى بەهێز بکەن، بە جۆرێک بەهێزى هەر وڵاتێک سەقامگیرى وڵاتانى دیکە بێت، ئەو هەوڵانە بنیادنانى سیستى ئابوورى پاڵپشتى هەموو وڵاتێک و هەماهەنگى لە بوارى ئەمنى دەگرێتەوە.

لەبەر ئەوەی چەندین دەیەیە متمانە بوونی نییە، گومانى ناو ئەو ناوچەیە باڵادەستە، بەدەستهێنانى ئەوەندە ئاسان نییە، هەروەها لەهەندێک وڵاتى عەرەبى لە نێوان خۆیان و هەندێک وڵات و ئێران متمانە نییە، بەڵام رۆژئاواى ئاسیا ناچار نییە لە گیرۆدەبوونى رابردوێکى توندوتیژ بمێنێتەوە، شەڕەکانی ئەم دواییە نەک تەنها تێچووی کارەساتبارانەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازییە، بەڵکو سنووری ئەوەیان ئاشکرا کردووە، کە بە زۆرەملێ دەتوانێت چی بەدەستبهێنێت.

لە کۆتاییدا پێویستە هەریەک لە واشنتن و وڵاتانى عەرەبى دان بەوە دابنێن، کە ئێران بەشێکى دانەبڕاوە لە رووداوە هەرێمییەکان، وڵاتانى دراوسێ بە دوورخستنەوەى ناتوانن سەقامگیرى بەدەستبهێنن.

لەبەرانبەردا لەسەر ئێران پێویستە دەستی دۆستایەتى بۆ دراوسێکانى رابكێشێت، متمانە نوێ بکاتەوە، لە چوارچێوەى هەماهەنگى و ئامادەیى وەڵامدانەوە، هەوڵى چەسپاندنى ئاسایش بدات، لەسەر هەموو جیهان پێویستە بزانێت سەقامگیری بۆ رۆژئاواى ئاسیا لە دەرەوە هاوردە ناکرێت، یان بەهێز بسەپێندرێت، بەڵکو پێویستە گەلان و خودى وڵاتانى ئەو ناوچەیە بیخەنە بەرنامەوە.

سەرچاوە: ماڵپەڕی عەرەبی 21