Nuce Logo

دوێنێ‌ سێشەممە 25ی تەمووزی 2023 پەرلەمانی توركیا بۆ تاوتوێكردنی دۆخی ئابووری و بژێوی توركیا كۆبوونەوەیەكی نائاسایی كرد، پەرلەمانتاران رەخنەیان لە رێكارییەكانی حكومەت گرت، هاوشێوەی ئەوان كەمال كلیچدار ئۆغڵوی سەرۆكی پارتی گەلی كۆماری ناسراو بە "جەهەپە" رەخنەی لە حكومەت گرت، ئەمەیش لە كۆبوونەوەیەك بوو لەگەڵ فراكسیۆنی حزبەكەی، ئەوەی جێی سەرنج بێت لە وتارەكەی كەمال كلیچدار ئۆغڵو لە بەشێكی وتارەكەی باس لە بەرتیلی سیاسی دەكات و دەڵێ‌، "دوو توركیای جیاواز هەیە: توركیای كۆشك و توركیای هاووڵاتی، لەوێ‌ خێزانی ئەردۆغان هەیە، پێنج چەتە كە بە قەد مووچەی چوار تا پێنج ناوچە وەردەگرن، تەندەر، بە بەهای مانگانەی 10 هەزار دۆلار بەرتیل بە باڵیۆز و سیاسیەكان دەدرێت".

كلیچدار ئۆغڵو: بەرتیل بە باڵیۆز و سیاسەتمەداران دەدرێت

ساڵانێكە باس لە رۆڵی بەرتیل لە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی توركیا دەكرێت، بەڵام ئەم لێدوانەی كەمال كلیچدار ئۆغڵو گرنگی خۆی دەبێت، چونكە ئەو سەرۆكی بەهێزترین پارتی توركییە و لەدوایین هەڵبژاردنیش كاندیدی سەرۆكایەتی توركیا بوو. 

دوو هەفتە لەمەوبەر 14ی تەمووز دەستەی دەستپاكی عێراق رایگەیاند، ماجد لەجماوی باڵیۆزی عێراق لە ئەنقەرە لە لایەن دادوەری لێكۆڵینەوە بانگكراوەتەوە عێراق، بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوەی لەگەڵ بكرێت، چونكە دوو ملیار و 304 ملیۆن دینار لە سامانەكەی زیادی كردووە، كە لەگەڵ سەرچاوەی داهاتەكەی ناگونجێ‌. 

عێراق هیچ تۆمەتێكی ئاراستەی باڵیۆزەكەی نەكردووە و دیاری نەكردووە، ئاخۆ سەرچاوەی داهاتەكەی لە توركیاوە بەدەست هێتناوە یان نا، بەڵام مەسەلەی بەرتیل چ بە پێدان بێت یان وەرگرت، دەمێكە لە توركیا هەیە.

لە ئاداری ساڵی 2020 ماڵپەڕی نۆردیك مۆنیتۆری سویدی بڵاویكردووەتەوە، لە دۆسیەی كوشتنی باڵیۆزی رووسیا لە توركیا كە لە ساڵی 2016 لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی كوژرا، دەسەڵاتی ئەردۆغان ملیۆنێك دۆلاری وەك بەرتیل بە ئەفسەرێك داوە، بۆ ئەوەی پاڵپشتی راپۆرتی حكومەت بكات كە لەسەر كوشتنی باڵیۆزەكە ئامادەی كردووە.

لە ساڵی 2014 توركیا بە شەشەم وڵات دانراوە لە تاوانی بەرتیلدا

لە مانگی ئەیلوولی 2020 بەڵگەیەكی هەواڵگری ئاشكرا بوو كە دەریدەخات، ئەندامێكی باڵای ئاكپارتی دەسەڵاتدار لە توركیا كە هاوكات جێگری سەرۆكی كاروباری دەرەوەیە لە پەرلەمانی توركیا، 65 ملیۆن دۆلاری لە هەواڵگری قەتەر وەگرتووە،  لە بەرانبەر بڵاوكردنەوەی هێزەكانی توركیا لە قەتەڕ.

هەروەها رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە ساڵی 2018 ئاشكرای كرد، سعوودیە بەرتیلێكی گەورەی بە توركیا داوە، لە بەرانبەر داخستنی دۆسیەی جەمال خاشقچی رۆژنامەنووسی سعوودی كە لە دووی ئۆكتۆبەری 2018 لەناو كونسوڵخانەی سعوودیە لە ئیستانبۆڵ كوژرا، بەڵام ئەو كات رۆژنامەكە گوتی، "ئەردۆغان بەرتیلەكەی رەتكردووەتەوە".

هەروەها رۆژنامەی وۆڵ ستریت جوڕناڵ لە ساڵی 2017 باسی لەوە كرد، توركیا 15 ملیۆن دۆلاری وەك بەرتیل بۆ مایكڵ فیلن راوێژكاری پێشووی ئاسایشی نەتەوەیی پێشنیاركردووە، بۆ ئەوەی هاوكار بێت لە رادەستكردنەوەی فەتحوڵا گولەن بە توركیا، چونكە گولەن لە ئەمریكا نیشتەجێیە.

باڵیۆزی عێراق لە ئەنقەرە بە گومانی گەندەڵی بۆ  وڵاتەكەی گەڕێندرایەوە 

لە مانگی حوزەیرانی رابردوو ماڵپەڕی كەناڵی ئەلعەرەبیە راپۆرتێكی درێژی بڵاوكردووەتەوە، لەسەر تۆمەتباربوونی بیلال ئەردۆغان، كوڕی رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆكی توركیا، لە دۆسیەی بەرتیل كۆمپانیاكان. كە پێشتریش كەسوكارە نزیكەكانی ئەردۆغان لەلایەن مافیایەكی توركی بە ناو سیدات پەكەر "Sedat Peker" بەوە تۆمەتباركرا بوون، گوایە لەناوخۆی توركیا بەرتیل لە كۆمپانیاكان لەسەر بەرژوەندی هەندێك كۆمپانیای تر وەردەگرن.

سیدات لە 2022 بە كۆمەڵێك ڤیدیۆ و تویت دەركەوت، چەندان دۆسیەی ئاشكرا كرد بۆ ئەوەی دەریبخات كە كەسانی نزیك لە ئەردۆغان و بەرپرسانی باڵا دەستیان لە وەرگرتنی بەرتیل هەبووە، ئەوە بوو چەند حزبێكی ئۆپۆزسیۆن سكاڵایان لە دژی ئەو كەسانە تۆماركرد، كە ناویان لە دۆسیەكان هاتبوو، بە ئامانجی دەرخستن و سەلماندنی راستییەكان.

ئەمە چەند نموونەیەكن لە توركیا، ئەگینا هەموو دۆسیەكان نیین، ئەو بابەتانەیش وا دەكەن رۆژنامەی عەرەب لە مانگی ئەیلوولی 2014 ئاماژە بە راپۆرتێكی ئەوروپی بكات كە دەڵێ‌، "توركیا لەسەر ئاستی ئەوروپا بە پلەی یەكەم و لەسەر ئاستی جیهان بە پلەی شەشەم دێت لە وەرگرتنی بەرتیل، كە بەگوێرەی شارەزایان یەكێك لە سیما هەرە زەقەكانی دەوڵەتی دواكەوتوو".

توركیا هەوڵی داوە بە بەرتیل گولەن دەستگیر بكات

رەنگە لە بارەی بەرتیل لە توركیا ئاماری نوێتر لەوەی سەرەوە هەبن، لەوانە لە ساڵی 2021 رێكخراوی هاریكاری ئابووری و گەشەپێدان بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەرتیل هۆشداری بە توركیا داوە لە بڵاوبوونەوەی دیاردەی بەرتیل و توركیا لەوە ئاگادار دەكاتەوە كە  رێكارییەكانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تاوانی بەرتیلی بیانی زۆر نزمن.

لە ساڵی 2022 هەمان رێكخراو هۆشداری بە توركیا داوە لەوەی یەكێك لەو وڵاتانەی لە رێككەوتنی بەرەنگاربوونەوەی بەرتیل بەشدارە و كەچی تا كەمترین ئاستی رێككەوتنەكەی جێبەجێكردووە و هیچ شتێكی ئەوتۆی نەكردووە، كە چەندان جاریش لەلایەن رێكخراوەكەوە مۆڵەتی پێدراوە. 

وەك شارەزایانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی باسی دەكەن، بە رێژەی كەم و زۆر دیاردەی بەرتیل لە هەموو كۆمەڵگەیەك هەیە، بەڵام ئەوەی لەسەر توركیا تێبینی دەكرێت، بەرتیل تێكەڵ بە پرۆسەی سیاسی دەكرێت، جا لە مامەڵەی سیاسی دەرەوە بێت، یان ناوخۆ. بۆ تۆماركردنی سەركەوتنە سیاسییەكان بێت، لە بەرانبەر ركابەرە سیاسیەكان، یاخود بۆ تێپەڕاندنی كاری كۆمپانیا و دۆسیە ئابوورییەكان و پەردەپۆشكردنی هەندێك رێكاریی دەوڵەت بێت. 

بەرتیل بە باوترین شێوازی گەندەڵی دادەنرێت و پێناسەكەی ئەوەیە كەسی بەرتیلدەر بڕە پارەیەك یان بەرژوەندییەك بە كەس و دەزگایەك بدات، لە پێناو بەدەستهێنانی بەرژوەندییەك كە مافی خۆی نییە. هەموو وڵاتان بەرتیلیان وەك تاوانێكی گەورە لە یاساكانی خۆیان ناساندووە و لە یاسای سزادانی توركیا بە مادەی 254 و چەند مادەیەكی تر چارەسەری ئەو تاوانە كراوە. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش رێككەوتنی رێكخراوی هاریكاری ئابووری و گەشەپێدان (OECD) بە یەكەم رێكخراوی نێدەوڵەتی دادەنرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەرتیل لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵاتان و مامەڵە نێودەوڵەتییەكان.