Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمەریكا شارەزایەكی سیاسی نییە، تاوەكوو شیكاری پرسە سیاسییەكان بكات، نە پسپۆڕێكی ستراتیژییە، بڕیارەكانی زۆر بەخێرایی دەدات، هەندێك جار زۆر بەخێرایی هەمواریان دەكاتەوە، بە كەمی بەسەر ئاراستەیەكی درووست دادەڕوات، لەگەڵ ئەوەشدا گوتارەكەی (14)ی ئایاری لە ریاز ئاماژەیەكی قووڵی تێدابوو سەبارەت بە دیدگای بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قووڵ بوو لەو تەكتیكانەی حەزی پێدەكرد و ئەوانەشی رەتی دەكردەوە، لە وتارەكەی مانگی ئایاری (2025) پشتی بە خستنەڕووی ئەو پێشنیارانە بەست كە هەشت ساڵ پێش ئێستا لە ریاز گوتبووی، بە دیارییكراویش لە مانگی ئایاری (2017) كاتێك داوای كرد سیاسەتی ئەمەریكا لەو ناوچەیە لەسەر بنەمای واقیعی پرەنسیپی بێت.

هەر یەك لە باراك ئۆباما و جۆ بایدن و دۆناڵد ترەمپ هەوڵی كۆتاییهێنان بە دەستوەردانی سەربازیی ئەمەریكیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست داوە، ئەوەش وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ ئەو تووڕەییە جەماوەرییە فراوانەی لە جەنگی روخاندنی دەسەڵاتەكان بە سەركردایەتی جۆرج دەبلیو بۆش لە عێراق و ئەفغانستان ئەمەریكای گرتەوە، ئەگەر ئۆباما و بایدن باسیان لە بەهێزكردنی مافەكانی مرۆڤ كردبێت، ئەوا ئۆباما لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی و پاشان بایدن بەردەوام نەبوون لە فشارەكانیان لە پێناو چاكسازیی دیموكراسی لەو ناوچەیە.

بەڵام ترەمپ لە گوتارەكانی (2017 و 2025) راشكاوانە ئەوەی پێگوتین، كە ئۆباما و بایدن باسیان نەكرد، ترەمپ جەختی لەسەر تێپەڕاندنی ئایدۆلۆژیای لیبڕاڵی كرد، ئەوەش بە روونی لە مامەڵەی لەگەڵ ئێران و سووریای ئەمڕۆ دەردەكەوێت.

واقیعیبوونی بەبێ پرەنسیپی لیبراڵی

لە (2017) ترەمپ لە گوتارەكەی لە ریاز گوتی، شتراتیژی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای چەسپاندنی ئاسایش لە میانەی بە هێزكردنی سەقامگیری بونیادنراوە، بەڵێنیشی دا كە واشنتن خۆی لە "دەستوەردانە لەناكاوەكان" بپارێزێت، كە لە ئەنجامی "شڵەژاوییە ریشەییەكان" درووست دەبێت، ئەوەش ئاماژەیەكی روونە بۆ جەنگی گۆڕانكاری سیتەمەكان، كە پارتی كۆماری حزبەكەی ترەمپ لەدوای رووداوەكانی (11)ی سێپتێمبەر زۆر بە هێزەوە پاڵشتی دەكرد. لە وتارەكەی مانگی رابردووش لە ریاز ترەمپ رەخنەی لەو سەرۆكە ئەمەریكایانە گرت، كە دەیان ویست سیاسەت و سوپای ئەمەریكا كار لەسەر چەسپاندنی داپەروەری بكەن بە سزادانی سەركردە بیانییەكان لەسەر هەڵەكانیان.

ترەمپ ئەوەی لە لێدوانەكانی (2025) تێپەڕاند، داوای دانبەخۆداگرتنی سەربازی كرد، بەڵكوو داواشی لە خۆپاراستن لە دەستوەردانی سیاسی كرد، پێشتر باراك ئۆباما لە وتارەكەی لە (2009) لە زانكۆی قاهیرە گوتی، ئەمەریكا و ناتوانێت و پێویست ناكات سیستەمێكی دەسەڵات بەسەر نەتەوەیەكی دیكە فەرز بكات، مافی ئەوەشی نییە پێی وابێت چی بۆ گەلانی جیهان باشترە، بەڵام دوای كەمتر لە دوو ساڵ داوای سێ سەرۆك كرد دەست لەكار بكێشنەوە: یەكەم حوسنی موبارك، دووەم موعەمەر قەزافی، سێیەم بەشار ئەسەد. لە (2009) ئۆباما جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە، پێویست ناكات واشنتن ئەنجامی هەڵبژاردنەكان لەو ناوچەیە بسەپێنێ، بەڵام جۆبایدن، كە ئەوكاتە جێگری بوو دەستوردانی لە عێراق كردوو لە (2010) پاڵپشتی هەڵبژاردنەوەی نووری مالیكی بۆ جاری دووەم وەك سەرۆك وەزیران دابندرێتەوە، ئەوەش لە میانەی دانوستاندنێكی قوورس لەنێوان فراكسیۆنە ركابەكەی كە لەدوای هەڵبژاردن لێكنزیك بوون.

مانگی رابردوو ترەمپ لە ریاز رەخنەی لەو شارەزا و داواكارانەی دەستوەردانی ئەمەریكا گرت، كە هەوڵ دەدەن وڵاتانی دیموكراسی بونیاد بنێن، بەبێ ئەوەی لە كۆمەڵگەكانی ئەو ناوچەیە، یاخود چۆنیەتی بونیادنانی سیستەمە سیاسی و ئابوورییە كارەكان تێبگەن.ترەمپ لە (2017) جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، كە ئیدارەكەی خۆی لە ئایدۆلۆژیای لیبراڵی چەقبەستوو دەپارێزێت و هەوڵی بەدەستهێنانی ئەنجامی كردەیی دەدات بە پشتبەستن بە ئەزموون، نەك بیكردنەوەی عەقیدەیی. لە (2025) ترەمپ و ماركۆ رۆبیۆ، زۆربەی بیرۆكراتە گەورەكانی ناو ئاژانسی ئەمەریكا بۆ گەشەی نێودەوڵەتی و وەزارەتی دەرەوەیان هەڵوەشاندەوە، كە بووە هۆی ئەوەی هەزاران فەرمانبەر كارەكانی لە كۆمپانیاكانی بواری راوێژكاری بونیادنانی دامەزراوە و دیموكراسی لەدەست بدەن. 

لە (2017) ترەمپ جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، كە چاكسازیی پلەیی باشترە لە "ئاڵۆزییە ریشەییەكان" لەدوای هەشت ساڵ بەهەمان شێوە ئاماژەیەكی كرد و ستایشی ئەو وڵاتانەی كەنداوی كرد، كە رێگەی "كۆمەڵگە ئارام و رێكستنەوەیان لەگەڵ فراوانكردنی ئازادییە كەسییەكان" گرتۆتەبەر، ئاماژەی بەوەش دا ئەو بەرەوپێشچوونە ئەنجامی ئاراستەی ئەمەریكی نییە، بەڵكوو ئەنجامی ئەو بڕیارانەیە كە وڵاتانی كەنداو خۆیان گرتووتیانەبەر، ئەوەش وا دەكات هاوبەشەكانی واشنتن لە هەوڵەكانی بەهێزبن لەو هەوڵانەیان بۆ گرەنتی ئاسایش و بەرژەوەندی بارزاگانی هاوبەش.

واقیعیەت و سووریا

لەوانەیە باشترین بەرجەستەبۆنێك لە پرەسیپی ترەمپ ئەوەبێت، كە لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی خود و واقیعەت بونیاد نرابێت ئەویش مامەڵەكردنی بوو لەگەڵ دۆسیەی سووریا، خودی ترەمپ ئەو كەسەبوو لە سەرەتای خولی یەكەم سەرۆكایەتی لە مانگی حوزەیرانی (2017) پڕۆگرامی ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی (سی ئای ئەی) شكستخواری بۆ پڕچەككردنی گرووپەكانی "سوپای سووریای ئازاد"ی وەستاند" لەدوای ئەوەی بەرەی نوسرە، بە سەرۆكایەتی ئەحمەد شەرع (ئەبوو محەمەد جۆلانی) توانی ناوچەیەكی زۆر لە پارێزگای حەلەب و ئیدلیب كۆنترۆڵ بكات لەژێر دەستی ئەو گرووپانەی دەربهێنێت كە ئەمەریكا هاوكاری دەكردن، بیخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی.ئەو پڕۆگرامەی ئەمەریكا سست بوو، هاوبەشەكانی ئەمەریكا لە "سوپای سووریای ئازاد" بایەخیان بە كۆكردنەوەی دارایی بوو زیاتر تا بە جەنگ لە دژی بەشار ئەسەد، ئەوەش لە كاتێدایە كە ئەحمەد شەرع و چەكدارەكانی دەریان خسات بایەخیان زیاتر بە بەرەنگاربوونەوەی بەشار ئەسەدە، كەمتر لە گەندەڵی گلاون.

هەر لە حوزەیرانی (2017) واشنتن لە سەردەمی ترەمپ دانی بەشكست دانا، لە مانگی ئایاری (2025) تەوقەكردنی ترەمپ لەگەڵ ئەحمەد شەرع ئاماژەیەكی روون بوو لە ئامادەیی ترەمپ لە چاوپۆشی شەرع لەچوارچێوەی "قاعیدە". ترەمپ راشكاوانەش گوتی، شەرع خاوەنی رابردووێكی بەهێزە، لەوانەشە ترەمپ ئاگادارییەكی تەواوی لەو تەكتیكە وردانە نەبێت، كە شەرع بەكارهێناوە بۆ شكستپێهێنانی گرووپە چەكدارەكانی یەكەمجار ئەمەریكا پاڵپشتی دەكردن، پاشان دەسەڵاتی ئەسەدی لادا، بەڵام ترەمپ دركی بەوەش كردبوو كە هیچ بەرپرسێكی ئەمەریكی یان پسپۆڕێك تێگەیشتنی لە چۆنییەتی سەركەوتن لە سووریا باشتر نییە لە خودی ئەحمەد شەرع، بۆیە لە ستایشكردنی شەرع بەوەی كە سەركردەیەكی كارایە كەمتەرخەمی نەكرد، دەستەواژەی باوی وەك "جەنگاوەر" و "چەسپاو" و "گەنج"ی بەكارهێنا.

لە كاتێدا ترەمپ دەزانێت پێشتر سوپای ئەمەریكا شەرعی دەستگیركردووە، نزیكەی پێنج ساڵ لە گرتووخانەی بۆكا بووە لە عێراق ـــ لەو كاتەدا پەیوەندییەكانی لەگەڵ سەركردە جیهادییەكانی دیكە درووست كردووە ــ ترەمپ پێیوایە ئەوە نموونەیەكی دیكەیە لەسەر هەڵەكانی ئەمەریكا لە جەنگەكان كە هەرگیز لێی تێنەگەیشت. قبووڵكردنی ئیدارەی ترەمپ لە وەرگرتنی چەكدارە بیانییەكان لەلایەن حكومەتی سووریاوە، لەوانە "حزبی ئیسلامی توركستانی" لە ریزەكانی سوپا، ئەو ئاراستەیە لەسەر دەستوەرنەدان بونیادنراوە، لەبری هەوڵدان بۆ ئیدارەدانی پڕۆسەی گواستنەوەی ئەمنی لە سووریا، وەك دیارە واشنتن ئامادەیە ئەوە بۆ شەرع بەجێبهێڵێت، كە چارەسەرێكی پلەیی هەیە بە گوێرەی مەرجەكانی سووریا.

گۆڕینی تۆنی دەنگ لە واشنتن

ئاراستەی نوێ لە واشنتن لەسەر تەركیزكردن لەسەر سەقامگیری بونیادنراوە، لە گۆڕینی تۆنی دەنگ سەبارەت بە سووریا بە روونی شێوەكانی لە هەڵوێستەكانی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا دەردەكەوێت، كە بە دیارترین كەسایەتی لە سیاسەتی دەرەوە لە تیمەكەی ترەمپ دادەندرێت، لە یەكەم دانیشتنی گوێگرتن بۆ دەستبەكاربوونی لە كانوونی یەكەمی (2024) لەبەردەم لیژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوە لە ئەنجوومەنی پیران، رۆبیۆ ئاماژەی بە سزاكانی سەر حكومەتی سووریا كرد، كە دەكرێت بۆ گرەنتی ئامانجەكانی ئەمەریكا پەیوەست بە مافی كورد و كەمینەكان بەكاربێت.

لە (23)ی كانوونی دووەم رۆبیۆ هانی رەجەب تەیب ئەردۆغانی دانا كە هانی ئەحمەد شەرع بدات تاوەكوو حكومەتی گشتگیر لە دیمەشق پێكبهێنێت، بەوەش بەردەوامی دا بە سیاسەتی ئیدارەی بایدن لە گرەنتیكردنی بەشداری ئافرەتان و كەمینە سوورییەكان لە دەسەڵات، لە مانگی رابردووش بەرگری لە بڕیاری هەڵگرتنی كاتی هەندێك لە سزاكانی سەر سووریای كرد لە لایەن ترەمپەوە، پاساویشی بەوە هێنایەوە، كە سووریا هەڕەشەی تووشی بوونی بە جەنگی ناوخۆیی و شەپۆلەكانی ناسەقامگیری لەسەرە.

لەبری تەركیزكردن لەسەر مافەكانی مرۆڤ و مافە سیاسییەكانی كەمینەكان لە سووریا، ئیدارەی ترەمپ تەركیزی لەسەر پرسی ئەمنی وەك دوورخستنەوەی گرووپە تیرۆرستییەكانی فەڵەستین و چەكدارە بیانییەكان و چارەسەری دۆخی كەمپەكانی دەستگیركراوانی داعش لە رۆژهەڵاتی سووریا و یەكخستنی هێزەكانی سووریای دیموكرات (هەسەدە)یە لەگەڵ سوپای نوێی سووریا.

كاتێكیش ترەمپ تۆماس باراك، كە بزنسمانە وەك باڵیۆزی ئەمەریكای لە توركیا دانا و كردی بە نێردەی تایبەت بۆ سووریا، گوتی واشنتن و ئەنقەرە دەتوانن پێكەوە توندڕەوی رابگرن و ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بسەپێنن، لە رێڕەسمی واژۆكردنی دووبارە بونیادناوەی كارەباش لە كۆتایی مانگی رابردوو باراك بە راشكاوانە باسی لەوە كرد كە ئەو گرێبەستە فرەلایەنە لەو نموونانەیە كە ترەمپ هەوڵی گشتیركردنی لەو ناوچەیە دەدات لە میانەی تەركیزكردن لەسەر هەماهەنگی و گەشەی ئابووری.

ترەمپ هیواخوازە لە كۆتاییدا دیمەشق رێككەوتنی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ بكات و بچێتە پاڵی رێككەوتنی ئیبراهیمی لە چوارچێوەی دیدی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەركیز لەسەر گرێبەستە بازرگانیەكانی نێوان وڵاتان بكات.

واقیعیبوون و كۆنتڕۆڵی خود و ئێران

لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تركیزی ترەمپ لەسەر پراگماتی لە ستراتیژیەتی بەڕوونی دەركەوتووە، ئەوەش لە میانەی لێدوانەكانی لە ریاز، لە كاتێدا جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە بە پێچەوانەی زۆرێك لە موحافیزكارە ئەمەریكییەكانە، هیچ دوژمنایەتیەكی هەمیشەیی نییە، نایەوێت دەسەڵاتی ئێران بڕوخێنێت، بەڵكوو دەیەوێت وڵاتێكی سەركەوتووبن، ئەوەش خواستی راستەقینەیەتی بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەگەڵ تاران بۆ چارەسەكردنی ناكۆكییە قووڵەكان، بەڵام رووتریش لەگەڵ ئەوەدا هەرگیز رێگە نادات ئێران ببێت بە خاوەنی چەكی ئەتۆمی، كە دەتوانێت بەهۆیەوە هەڕەشە لە ئەمەریكا یاخود هاوپەیمانەكانی بكات، یا هێرشی ئەتۆمی بكات.

هەروەك ترەمپ هۆشداریشی دا لە كاتی بەردەست بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەسەر پڕۆگرامی ئەتۆی ئێران، كە لە كۆتاییدایە، لە وتارەكەشی شانازی بە هێزی سەربازیی ئەمەریكاوە كرد، ئاماژەی بەوەش كرد، ئەگەر پێویست بۆ راگرتنی پڕۆگرامی ئەتۆمی ئێران، واشنتن ئامادەیە بۆ بەكارهێنانی هێزی سەربازیی، ئەگەرچی ئەو كۆنتڕۆڵكردنی خۆی و دووركەوتنەوەی لە بژاردەی سەربازیی پێ باشترە، وەك لە وتارەكەی دیارە، كاتێك بە شێوەیەكی فراوانتر تەركیزی لەسەر سزا ئابووریەكان كرد، بەتایبەت هەوڵدان بۆ كەمكردندەوەی هەناردەی نەوتی ئێرانی بۆ سفر، لەبری پەنابردنە بەر بەكارهێنانی بژاردەی سەربازیی.

ئەوەی مایەی ئاوڕ لێدانەوەیە لە كۆتایی مانگی رابردوو ئامۆژگاری بنیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلی كرد، لە میانەی دانوستاندنەكان كە هێرش نەكاتە سەر وێستگە ئەتۆمییەكانی ئێران، ترەمپ و ناتەنیاهۆ رێككەوتن پێویستە ئێران لە ساڵی رابردوو لاوازتر بكرێت، بەڵام ناكۆك بوون لەسەر ئەوەی ئایا كاتی بەكارهێنانی هێزی سەربازیی نییە لەبری پشتبەستن بە شێوازەكانی دیكەی فشار.

شایەنی باسە ترەمپ و رۆبیۆ بە ئاشكرا هێرشی (12)ی حوزەیرانیان بۆ سەر ئێران رەتكردەوە، لە هەنگاوێكدا رەنگدانەوەی پاشەكشەی واشنتن بوو لە بینینی رۆڵی راستەوخۆ و قبووڵكردنی ئەوەی كە ئیسرائیل بە بێ رەزامەندی ئەمەریكا مامەڵەی كردووە، وەزیری دەرەوەش جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، كە ئەمەریكا لەو هێرشە لەیەنێك نییە.

ئەو هەڵوێستە لایەنێكە لە فەلسەفەی ترەمپ، كە لەسەر پرەنسیپی "ئەمەریكا لە یەكەم" و واقیعەیەتی سیاسی، لەسەر بیرۆكەی ئەوە بونیادنراوە كە پێویستە لەسەر هاوپەیمانی وەك ئیسرائیل، یاخود وڵاتانی ئەوروپا بەرپرسیارێتی ئاسایشیان و چارەسەری ئاڵنگەرییە ستراتیژییەكانی بەبێ پشبەستن بە دەستوەردانی راستەوخۆی ئەمەریكا بگرنە ئەستۆ.

بیروباوەڕی ترەمپ وەك سیاسەتی ریچارد نیكسۆن وایە

پێویست ناكات سەردانی ترەمپ لە مانگی ئایار بۆ كەنداو لە پیشینەكانی لە بازرگانی و ئابووری ئەمەریكا و ململانێی بارزگانی و سەربازیی لەگەڵ چین بگرێتەخۆی، لەوەدا بە ریچارد نیكسۆن، سەرۆكی پێشووتری ئەمەریكا دەچێت، كە لە میانەی ساڵانی جەنگ لە باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا و بە تایبەتیش ڤێتنام ئەو جۆرە تەركیزەی لەسەر ئاسیا هەبوو.

بە كردەیی ستراتیژیەتی ترەمپ هەڵگری چەند رەگەزێكە سیاسەتی نیكسۆن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بیردەهێنێتەوە، لە حەفتاكان نیكسۆن و هێنری كیسەنجەر، كە ئەوكاتە راوێژكاری بوو، هەریەك لە ئێرانی شا و سعوودیەیان وەك دوو كۆڵگە بۆ بەرگری هەرێمی هەڵبژارد، لەدوای نزیكەی شەش دەیە، ترەمپ جەخت لەسەر ئاستی ئاسوودەیی لە كاركردنی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو دەكاتەوە بە تایبەتیش سعوودیە، بایەخی زۆری بە بۆ تێروانیەكانی رەجەب تەیب ئەردۆغان هەبوو، دانیشی بەوە دانا مەترسی ئەو وڵاتانە كاریگەری راستەوخۆی لەسەر بڕیارەكانی سەبارەت بە سووریا هەبوو.

وەك نیكسۆن ترەمپ جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، كە واشنتن هاوكار دەبێت لە بەرگریكردنی هاوپەیمانەكانی دژ بەهەر دوژمنكارییەكی دەرەكی، ئەوەش لە كاتێدایە نیكسۆن پێیوابوو كە یەكێتی سۆڤیەت هەڕەشەی گەورەیە، ترەمپیش پێیوایە كۆماری ئیسلامی ئێران هەڕەشەی گەورەیە، ترەمپ و تیمەكەی نیكسۆن و كیسەنجەر خواستی ئەوەیان هەیە وڵاتانی ئەو ناوچەیە بەرپرسیارێتی گەورەتر لە بەرگریكردن لەخۆیان هەڵبگرن، بەڵام ئەوە هەیە ترەمپ دوورتر دەڕوات، پێیوایە گرێبەستی چەكەكان و زیادبوونی قازانجی بازرگانی بەشێكە لە بەرژەوەندی نیشتیمانی ئەمەریكا.

دیدی ترەمپ بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای هەنگاهەنگی پراگماتی لە بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشە دەرەكییەكان و توندڕەوی ناوخۆیی و یەكخستنی ئیسرائیل لە رێكارە ئەمنیی و ئابووریی هەرێمی لە میانەی فراوانكردنی رێككەوتنی ئیبراهیمی، هەڵبژاردنەكەشی رەنگدانەوەیەتی بۆ وڵاتانی كەنداو وەك یەكەم رووگەی دەرەكی بۆ ئەو دیدگایە.

بە سرووشتی حاڵ ناكرێت بەراوردنی وڵاتانی كەنداو بەو سامانە فراوانەیان بە هەندێك بەشی دیكە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، رێگەی سەقامگیری لە وڵاتانی وەك لیبیا و یەمەن روون نییە، ئەوەشی بە ناڕوونی ماوەتەوە لە سووریا و لوبنان و عێراق ئاڵنگەری زیاتر دەردەكەوێت، ئیدارەی ترەمپ پێگەی پرسی فەڵەستینیشی لە چوارچێوەی دیدێكی گشتگیرتر دیاری نەكردووە، بەڵام ئەوەندە هەیە ترەمپ ئامادەیە گوێ لە سەركردەكانی كەنداو و توركیا بگرێت لە چوارچێوەی هەنگاوەكانی داهاتوو، لە شارەزایە سیاسیەكانی حكومەتی ئەمەریكا زیاتر گوێیان لێبگرێت، چونكە متمانەی پێیان نیە و بە بچووك سەیریان دەكات.

سەرچاوە: ناوەندی ناتور بۆ لێكۆڵینەوە و توێژینەوە