Nuce Logo

نووسینی: سۆنەر جاگاپتای 

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

پوختەى شیکارى 

سەرەڕاى ئەوەى تورکیا ماوەیەکى درێژە دژ بە خواستە ئەتۆمییەکانى تارانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرژەوەندى تایبەنی لە دووركەوتنەوە لە هەر هەنگاوێک هەیە کە دەبێتە هۆى سەرهەڵدانى شەڕى راستەوخۆ لەگەڵ ئێران یاخود کەوتنى ئەو رژێمە.

لە (22)ى حوزەیران وەزارەتى دەرەوەى تورکیا وەڵامێکى موحافزیکارانەى هێرشە ئاسمانییەکانى ئەمەریکاى دایەوە کە وێستگە ئەتۆمییەکانى ئێرانى کردە ئامانج، ئەوەش پێچەوانەى رەخنە توندەکانى پێشووى بوو لە سیاسەتى ئەمەریکا لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست، هەڵوێستى ئەمجارەى ئەنقەرە بریتى بوو لە "نیگەرانى قووڵ" بەرانبەر ئەو هێرشانە، لەگەڵ ئەوەشدا بە روونى ئاماژەى بەوە کرد بوو کە ئامادەیى تێدایە رۆڵى بونیادنەنرانە ببینێت.

ئەو گۆڕانکارییە لە لێدوان لاى کەمى ئەو بۆچوونە بەهێز دەکات کە پەیوەندى ترەمپ و ئەردۆغان بەهێزە، بەڵام تا چەند ئەو گۆڕانکارییە رەنگدانەوەى لەسەر هەڵوێستى راستەقینەى ئەنقەرە دەبێت، ئەوە تەنیا بەرانبەر ئەو جەنگە نییە، کە ماوەى (`12) رۆژەى نێوان ئێران و ئیسرائیل بەردووام بوو، بەڵکوو پەیوەستە بە بەرژەوەندییە ستراتیژییە درێژخایەتەکانى نێوان هەردوو وڵات و ئەو رۆڵەیە کە تورکیا پێویستە لە بەرێوەبردنى جیاوازییەکان لەنێوان سیاسەتى تورکیا و ئەمەریکا بەرانبەر ئەو دۆسیانە بیبینێت.

تورکیا چۆن لە ئیسرائیل و ئێران دەڕوانێت

کلیلى هەڵسەنگاندنى ئاراستەى ئەنقەرە لێرە بریتییە لەو ئاراستە نا دوولایەنییە، سەرەڕاى ئەوەى ئێران چەندین قۆناغى دوژمنایەتى یاخود ململانێى کراوە لەگەڵ تورکیا كە ماوەى چەندین سەدەی خایاندووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەو چەند ساڵەى رابردوو ئاڵۆزى قووڵترى لەگەڵ ئیسرائیل هەبووە، لەسەر ئەو بنەمایە لەو دۆخەى ئێستا هەریەک لەو دووڵاتە بۆ تورکیا لە پێشتر نین، سیاقى ئەو جەنگەى ئەو دوایە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەنقرە رێگر نییە لە دانانى سنوورێک بۆ هەژموونى ئەتۆمى ئێرانى، بەڵام لە هەمانکاتدا دڵەڕاوکێشى نیشان دا لەبەرانبەر سەرکەوتنى رەهاى سەربازییە بۆ ئیسرائیل و ترس لە لێکەوتەکانیەتى کەوتنى ئێرانە لەژێر فشارەکان.

تورکیا لە بەرەنگاربوونەوەى ئێران. کاتێک ئیمپراتۆرى عوسمانى و فارسى لە سەدەى (15)ى بوون بە دراوسێ بە خێرایى ململانێ لەسەر دەسەڵات بەسەر رۆژهەڵاتى تورکیا و رۆژئاواى ئێران دەستى پێکرد، ئەوەش دواى زنجیرەیەکى درێژ و یەکلانەکەرەوەى درێژ، کە بە مایەپوچوونى خەزێنەکانى هەردوو وڵات کۆتایی هات، لە ناوەڕاستى سەدەى (17) لە هێزدا هاوتابوون، هەردوولا رێککەوتن لە داهاتوو خۆیان لە جەنگ بپارێزن، کە باجەکەى هەرچى بێت، بەکردەیش هەردوو وڵات خۆیان لە چوونە ململانێى گەورە بۆ ماوەى سێ سەدە تا ئێستا پاراستووە، جگە لە جەنگێکى بچووک لە عێراق، کە لە سەدەى (19) لەژێر دەسەڵاتى عوسمانى بوو، لەگەڵ ئاڵوگۆڕێکى سادە لە خاکەکانیان، سنوورەکانى هەردوو وڵات درێژترین سەقامگیریان لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست هەبووە، کە بە نزیکی لە سنوورەکانى پێشووی خۆیان مایەوە، کە لە (1639) دیارى کرابوو.

لە سەردەمى ئەردۆغان تورکیا و ئێران لە سووریا چوونە جەنگێکى درێژ بە وەکالەت، تاران پاڵپشتى دەسەڵاتى بەشار ئەسەدى دەکرد، ئەردۆغان پەیوەندى گرووپە چەکدارەکانى دەکرد، بەڵام ئەوە گۆڕانکارى لە بیرکردنەوەى فروانترى بازنەیەکى فراوانى ستراتیژى نەکرد، هەردوو وڵات وەک یەک لە هێزدا سەیرى یەکتریان دەگرت، خۆشیان لە بەرەنگاربوونەوەى راستەوخۆى دوژمنکارانە دەپاراست.

بە گەڕانەوە بۆ ئەو هاوسەنگییە مێژووییە بیرۆکەى گۆڕینى ئێران بۆ هێزێکى ئەتۆمى بە تەواوى لاى تورکیا رەتکراوەیە، ئەگەر تاران ئەو تایبەتمەندییە بەدەست بهێنێت، ئەوا بەکردەیى هاوسەنگى هێز کۆتایی دێت كە سێ سەدەیە ململانێکى بێ ئەتۆمى لەنێوانیان دا هەیە، بۆیە بە شێوەیەکى گشتى ئەنقەرە پاڵپشتى ئەو رێکارانە دەکات کە ئامانج لێى رێگرییە لە بەدەستهێنانى ئەو ئەنجامەیە، سەرەڕاى گرتنبەرى هەندێک هەنگاوى هەڵپەرستانە و زیانبەش لە هەندێک ــ بۆ نموونە رێگە دان بە پێشێلکردنى سزا سەپێندراوەکانى سەر بانکە ئەتۆمییەکانى ئێران لە پێناو بەدەستهێنانى پارە ــ لەگەڵ ئەوەش ئاراستەکانى ئەم دواییەى پەیوەندییەکانى نێوان تورکیا و ئیسرائیل بەرەو ئەوە کە ئەنقەرە قەناعەتێکى نیمچە تەواوى بەوە هەیە کە پێویستى بە نەیارێکى بەهێزتر بۆ رێکارى خۆ پارێزى، ئەویش دەستوەردانى سەربازیى فراوانى ئیسرائیلییە دژ بە پڕۆگرامى ئەتۆمى ئێران.

تورکیا لە رووبەڕووبوونەوەى ئیسرائیل: تورکیا یەکەم وڵاتى خاوەن زۆرینە موسڵمان بوو دانى بە ئیسرائیل دانا، کە ماوەى چەندین دەیە مایەوە، کە لە (1949) بە شێوەى دیپلۆماسى دانى بە ئیسرائیل دانا. عەلمانیەت لە تورکیا لەسەردەمى کەمال ئەتاتورک و سیاسەتى ئیسرائیل لە درووستکردنى هاوبەشە هەرێمییەکان لە دەرەوەى دراوسێ راستەوخۆکان رۆڵى لەو بەرەو پێشچوونە هەبوو، ئەوەش لە کۆتایی سەدەى بیستەم بووە هۆى درووستبوونى پەیوەندییەکى ئەمنى و هەواڵگریى و سەربازیى قووڵ.

لەگەڵ ئەوەش پەیوەندییەکانیان لە سەردەمى ئەردۆغان کە سیاسەتى دەرەوەى تورکیا لە سەنتەربوونى ئەوروپا چڕببۆوە گۆڕى، لە (2006) ئەردۆغان بە میوانداریکردنى شاندێکى بزووتنەوەى حەماس ئاڵۆزییەکانى زیاتر کرد، لە (2010) بەهۆى کەشتى نورکیا کە هەوڵى شکاندنى گەمارۆى سەر کەرتى غەزەى دەدا کە لە ژێر دەستى حەماس بوو بەهۆى هێرشى ئیسرائیل بۆ سەر ئەو کەشتیە و کوژارى هەشت هاووڵاتى تورکى و هاووڵاتیەکى تورکى ــ ئەمەریکى پەیوەندییەکانیان بە تەواوى ئاڵۆز بوو، بەردەوامى ماوەى بنیامین ناتەنیاهۆ لە پۆستى سەرۆک وەزیران تەنیا هۆکارى خێراکردنى داڕوخانى پەیوەندییەکان نەبوو، بەڵکوو بووە هۆى درووستبوونى رقى قووڵى دوو لایەنە لەنێوان ئەردۆغان و ناتەنیاهۆ، کە واى لێهاتووە دووبارە گێڕانەوەى بەردوەوامیى هەمیشەیى ئەو دوو وڵاتە ببێتە کارێکى نزیک لە ئەستەم، لەو سەروبەندەدا ئیسرائیل پەیوەندى لەگەڵ هێزەکانى سووریاى دیموکرات درووست کرد، کە تورکیا وەک نەیارێکى توند سەیرى دەکات، ئەو هەنگاوەى ئیسرائیل هەنگاوێکى جوزئى بوو وەک کاردانەوەیەک بەرانبەر پەیوەندییەکانى تورکیا حەماس.

رووداوەکانى دوو ساڵى رابردوو بووە زیادبوونى ئاڵۆزى ئەو وێنە دوولایەنە، لە کانوونى یەکەمى ساڵى رابردوو تورکیا هاوکار بوو لە خستنى دیمەشق لەسەر دەستى گرووپێکى یاخى بە سەرکردایەتى "هەیئەى تەحریرى شام" کە گرووپێکى دیکە بوو لە لیستى تیرۆر، ئەو هەنگاوە بووە تووڕەبوونى سیاسییەکانى ئیسرائیل، هەندێک گەیشتنە ئەوەى تورکیا هێزێکى رکابەرى نوێى هەرێمیانە، لەگەڵ ئەوەشدا سیاسییەکان لە ئەنقەرە هەمان هەستیان بەرانبەر ئیسرائیل هەبوو کە لە (2023) هێزى خۆى لە تێکشاندنى حەماس و حزبوڵڵا وێرانکردنى ژێرخیانیان و بە ئامانجگرتنى سەرکردە سەربازییە باڵاکانى ئێران کۆنتڕۆڵکردنى ئاسمانى ئێران بە تەواوى دەردەخات.

کەمکردنەوەى مەترسییە ئەمنییە راستەقینەکانى تورکیا

لەگەڵ ئەوەى ئەنقەرە دژ بە هەر بە ئامانگرتنێکى نوێى ئێرانییە لەبەر ئەو هۆکارانەى کە لەسەرەوە باسمان کرد، بەڵام تاوەکوو ئێیستا ئەگەرى بەهێز ئەوەیە پاڵپشتى رێکارى ناسەربازیى بکات کە ئەمەریکا بۆ کۆتاییهێنان بە تمووحە ئەتۆمییەکانى تورکیا بە جارێک و بۆ هەمیشە بیگرێتەبەر، كە یەكێك لە رێكارەكان سەپاندنى سزاى زیاتر و گفتوگۆ و فشارى ئابوورییە، بۆیەش ئەگەر ترەمپ پابەند بێت بە رێگەى دیپلۆماسى و فشار لەسەر ئیسرائیل بۆ هەمان شت ئەوە ئەنقەرە دەبێتە هاوپەیمانێک لەوەشدا.

بەڵام پێویستە واشنتن درک بەوە بکات و سنوورێک بۆ ئەو ئەگەر دابنێت کە ئەردۆغان ئامادەیى ئەوەى تێدایە بۆ گەیشتن بەوە، تەنانەت ئەگەر لایەنەکان خۆپارێزى زیاتریان لە ئاڵۆز هەبێت، ئەوە تورکیا مەترسى ئەمنى راستەقینەى بۆ ئاڵۆزکردنى ئێرانى یاخود رووخانى لەژێر فشارى نێودەوڵەتى هەیە.

هاتنى پەنابەران: تورکیا میواندارى نزیکەى چوار ملیۆن پەنابەرى کردووە، کە زۆرینەیان لەسووریا و وڵاتانى دیکەى نا سەقامگیرەوە روویان لەوێ کردووە، بۆیە تورکیا باش درک بەو ئاڵۆزییە سەربازییە لەگەڵ ئێران دەکات کە دەبێتە هۆى زیادبوونى هاتنى پەنابەران، سەرەڕاى ئەوەى زۆرینەى ناوەندەکانى نیشتەجێبوونە سەرەکییەکان لە ئێران سەدان میل لە سنوورەکانى تورکیا دوورن، بەڵام زۆرینەى ئەو هاووڵاتیانەى لە ئێران رایان کردووە تورکیایان وەک پەناگەیەکى گرنگ هەڵبژاردووە، ئەوەش بەهۆى ئەو پەیوەندییە بە تینەى هەیە ئاسانکاریش لەگەڵ لایەنەکان لە ئەوروپا و ئەمەریکا هەیە.

بۆشایی دەسەڵات و پاشماوەی پارتی كرێكارانی كوردستان: ئەنقەرە هەست بە دڵەڕاوكێیەكی قووڵ دەكات كە ئەو ئەندامانەی نەیاری توركیا لاوازی یاخود رووخانی دەسەڵات لە ئێران بۆ دانانی پیلانێك بۆ هێرش كردنە سەری لەسەر سنوورەكانی لەگەڵ ئێران بقۆزنەوە، هاوشێوەی رێكخراوەكانی وەك داعش و پەكەكە كە بۆشایی دەسەڵاتیان لە سووریا عێراق بۆ كوشتنی توركەكان" ئەوەش سەرچاوەی دڵەڕاوكێ بەشێوەیەكی تایبەت پرسی چەكدانانی پارتی كرێكاران كە لەنێوان ئەنقەرە و پەكەكە بەڕێوە دەچێت، بەتایبەتیش پارتی ژیانەوەی ئازادی لە كۆكردنەوە (پژاك) لەدوای پەیامەكەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان وەڵامی ئەو داوایەی نەداوەتەوە، ئەگەر ئێران بكەوێتە دۆخی ناسەقامگیری، پژاك وەك نوێترین لقی پەكەكە بۆ تێكدانی ئاسایشی توركیا بە بەكارهێنانی وڵاتێكی دیكە دەركەوێت.

سوودوەرگرتن لە رێككەوتنی ترەمپ و ئەردۆغان

لەبەر ئەوەی ئەنقەرە بە شێوەیەكی گشتی ناسەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رەت دەكاتەوە، ئەگەری بەهێز ئەوەیە پاڵپشتی ئاراستەی دیپلۆماسی بكات بۆ ئەوەی رێگە لە توانا ئەتۆمییەكانی ئێران بگیرێت، لەگەڵ ئەوەشدا دژ بە هەر هەنگاوێكی سەربازییە كە ببێتە لاوازبوونی دەسەڵاتی دەوڵەت و كەوتنی دەسەڵات بە تەواوی.

لەم بارەوە دەكرێت ئیدارەی ترەمپ چاوەڕوانی جێبەجێكردنی سزای ئابووریی توندتر بۆ سەر ئێران لە توركیا بكات و پابەند بێت بە خۆپارێزی لە هەموو چالاكییە بانكییە گوماناوییەكان و ئەو رێكارانەی كە ئێران لە سزاكان دەرباز دەكات، هەروەها هاوكاری ئاراستەی دیپلۆماسی بكات لە نێوان ئێران و ئەمەریكا، باشترین رێگە لێرە ئەوەیە ئەمەریكا كۆمەڵێك پرسی ئێرانی هەیە بە تەواوی بیخاتە چوارچێوەی ستراتیژیی دوولایەنە لەگەڵ توركیا، بۆ ئەنقەرەش جەخت لەسەر ئەوە بكاتەوە كە ئامانج رووخاندنی دەسەڵات نییە، بەڵكوو فشاركردنە لەسەری تاوەكوو بە تەواوی دەستبەرداری تمووحە ئەتۆمییەكانی دەبێت، ئەوەش ئەو ئامانجەیە كە بەرپرسانی توركیا پاڵپشتی دەدەن.

لە هەمان كاتدا هاوڕایی هەردوو سەرۆك فاكتەرێكی یەكلاكەرەوەیە دەكرێت رێسای ئەو یارییە بگۆڕێت و رێگە بۆ رێككەوتنی ستراتیژی خۆش بێت، ئەردۆغان زۆر سوپاسگوزاری ئەمەریكایە بۆ هەڵپەساردنی سزاكانی سەر سووریا، كە ئەوەش دەبێتە هاوكاری بۆ سەقامگیری سنوورە درێژەكانی توركیا لەگەڵ دراوسێكانی لە باشوور، جگە لەوەش بڕیارەكانی سیاسییەكانی ترەمپ سەبارەت بە گۆڕینی دەسەڵات لەگەڵ ئەو هێڵە سوورەی ئەردۆغان یەكدەگرێتەوە، كە خۆی لە پاراستنی رووخاندنی دەوڵەتی ئێران دەبینێتەوە، بۆیە ئەگەری بەهێزتر ئەوەیە سەرۆك كۆماری توركیا لەگەڵ ئەو هێڵە دیپلۆماسیەی ئیدارەی ترەمپە بەرانبەر بە ئێران.

لەگەڵ ئەوەشدا زۆر بە دوور دەزاندرێت ئەنقەرە پاڵپشتی هیچ كردەیەكی سەربازیی دیكە دژ بە ئێران بكات، چ جای ئەوەی بچێتە پاڵی، ئێران هیچ كات وەك ئێستا لاواز نەبووە، گورزە یەك لەدوای یەكەكان تا لێواری روخانی برد، لەو سیناریۆیە توركیا دەرفەتی دابینكردنی بەرژەوەندییەكانی لەدەست دا، تەنانەت بە تەواوی لە سیاسەتی ئەمەریكا بەرانبەر ئێران لای دا.

لە داهاتوو ئەگەر ئیسرائیل هێرشە ئاسمانییەكانی دەست پێ بكاتەوە، مەترسییە هاوشێوەكان دەست دەردەكەوێت، لە هەردوو حاڵەتەكەدا پێویستە واشنتن راستەخۆ پشت بە پەیوەندی نێوان هەردوو سەرۆك ببەستێت بۆ رێگری لە ئاڵۆزبوونەوەی دۆخەكە، هەروەك پێویستە ئیدارەی ترەمپ هەوڵەكانی بۆ بونیادنانەوەی متمانە لەنێوان توركیا و ئیسرائیل لەسەر بازنەیەكی فراوانتر دەست پێ بكات، ئەوەش لە میانەی كۆكردنەوەی هەردوولا بۆ گفتوگۆ لەسەر چالاكییەكانی ئەنقەرە لە سنوورەكانی باكوور و باشی سووریا كە بۆتە سەرچاوەی دڵەڕاوێكی ئیسرائیل.

سەرچاوە: پەیمانگەی واشنتن