Nuce Logo

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

لە ماوەی رابردوو وەك دوو هێزی هەرێمی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست قسە زۆر لە سەر توركیا و ئیسرائیل كراوە، پرسیارەكان لە "ئایا ئەو دوو وڵاتە بەریەك دەكەون؟ گۆڕا بۆ ئەوەى ئەو بەر یەككەوتنە چۆن روودەدات؟" تریتا فارسی، دامەزرێنەر و جێگری سەرۆكی پەیمانگەی كوینسی ئەمەریكی دەڵێت، گۆڕانی پارسەنگی هێز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ پاشەكشەی ئێران و بەرەوپێشچوونی هەریەك لە توركیا و ئیسرائیل بۆ پێگەی پێشەوە، وای كردووە ململانێی ئەو دوو وڵاتە ببێت بە كارێكی حەتمی.

پرسیارەكە ئەوە نییە ئەو دوو وڵاتە كێبڕكێ هەڵدەبژێرن، بەڵكوو ئەوەیە چۆن پێكەوە، لە چوارچێوەى بەرەنگاربوونەوەی یەكتری، یاخود لە چوارچێوەى ئیدارەدانێكی ئاشتیانەی ئەو كێبڕكێیە كارلێك دەكەن.

دابەشكاریی نوێ بۆ هێز

پێشتر روونم كردۆتەوە، دۆخێكی هاوشێوەی دوای كۆتایی جەنگی سارد هەیە، كە رووخانی یەكێتی سۆڤیەت بووە هۆی دابەشكردنەوەی گەورەی هێز لە جیهان، كاتێك عێراق لە جەنگی كەنداو شكستی هێنا، نەخشەی جیۆسیاسی ئەو ناوچەیە داڕێژرایەوە.

پەیكەرێكی هەرێمی دوو جەمسەری گەشەی كرد، كە ئێران و ئیسرائیل کە دوو هێزی سەرەكی بوون، ئەوەش لە سایەی كەوتنی عێراق وەک هێزێک لەنێوان هەردوو وڵات، پاشان ئیسرائیل زۆر بەخێرایی بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییە لە چوارچێوەى بیروباوەڕێك كە چەندین دەیە ئاراستەی ستراتیژی هەرێمی بوو دەستپێشخەریی كرد، كە ئەویش بیروباوەڕی لایەنەكانە، بەگوێرەی ئەو بیروباوەڕە ئیسرائیل هەوڵی بونیادنانی هاوپەیمانی لەگەڵ وڵاتانی سنوورەكانی جیهانی عەرەبی دەدا، وەك ئێران و توركیا و ئیسیوبیا، ئەوەش لەپێناو هاوسەنگی هێزی عەرەبی نزیك لە وڵاتانی عەرەبی وەك عێراق و سووریا و میسر بوو.

بەڵام لەدوای ساڵی (1991) هیچ وڵاتێكی عەرەبی نەما كە ببێتە هەڕەشەیەكی كلاسیكی سەربازیی بۆ سەر ئیسرائیل، لە ئەنجامی ئەوەش تەركیزی ئیسرائیل گۆڕا بۆ سەر ئێران، بڕیاربەدەستانی ئیسرائیل كە هەڕەشەی نوێ بۆ سەر ئیسرائیل لە وڵاتانی عەرەبی نییە، بەڵكوو لە فارسەوەیە.

ئەوەی نامۆیە كە ئیسرائیل بە درێژایی هەشتاكانی سەدەی رابردوو ئێرانی بە فاكتەرێكی یەكلاكەرەوە دانەناوە، بەڵكوو تەركیزیان لەسەر عێراق و وڵاتانی عەرەبی بوو.

لە واقیعدا بە درێژایی سەردەمی خومەنینی ئیسرائیل هەوڵی دا پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێران بونیادبنێتەوە، سەرەڕای ئەو دەسەڵاتە دینییە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی رەت دەكردەوە، بەڵام تەلئەبیب فشاری لەسەر واشنتن دەكرد تاوەكوو چەك بە ئێران بفرۆشێت، ئەو گوتارە دژە ئیسرائیلییەی پشتگوێخست بوو، چونكە رەنگدانەوەی راستەقینەی لەسەر سیاسەتی ئێران نەبوو بەرانبەر ئیسرائیل.

ئیسرائیل و ئێران

لەسەرەتاوە ئێران بەرانبەر ئەو گۆڕانەی ئیسرائیل تووشی شۆك بوو، حەماسەتی شۆڕشگێری زۆر بە خێرایی پاشەكشەی دەكرد، حكومەتی هاشمی رەفسنجانی هەوڵی دەدا پەیوەندی باشتر لەگەڵ ئەمەریكا درووست بكات بۆ بەدەستهێنانی وەربەهێنان و دەرفەتی ئابووری.

حكومەتی ئێران پێشنیاری گەیشتن بە كێڵگە نەوتییەكانی ئێران كرد، هەوڵی بەشداری لە كۆنفراسە گەورە ئامانجدارەكانی بۆ قووڵكردنەوەی سیسەتمی جیۆسیاسی لەو ناوچەیەى دەدا، بەڵام واشنتن ئێرانی رەتكردەوە و لە كۆنفراسی مەدرید دوریخستەوە.

لەبری ئەوە ئیسرائیل واشنتنی رازی كرد كە ئاشتی لەگەڵ فەڵەستینییەكان یەكەمجار پێویستی بە نەهێشتنی ئەو هەڕەشە نوێیەیە، كە بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی ئیسلامیی ئێرانە، ئەوە لە دیدی ئیسرائیل وابوو، پێویستی بە سزاكانی سەر ئێران و گۆشەگیركردنی هەبوو.

مارتن ئیندیك، باڵیۆزی پێشووتری ئەمەریكا لە ئیسرائیل پێی راگەیاندم هەر كات ئاشتی لەنێوان ئیسرائیل و فەڵەستینییەكان بەهێز بوو، گۆشەگیری ئێران زیاد دەبێت، هەركات گۆشەگیری ئێران زیادی كرد، نزیكبوونەوەی نێوان ئیسرائیل و عەرەب و ئاسانتر دێتەدی.

لێرەوە بە كردەیی ململانێی راستەقینەی نێوان ئیسرائیل و ئێران دەستی پێكرد، ئێران لە رێگەی بە ئامانجگرتنی زینجیرەی لاوازتر لە ستراتیژیی ئیسرائیلی ــ ئێران بۆ گۆشەگیركردنی ئێران وەڵامی دایەوە، كە بریتی بوو لە پڕۆسەی ئۆسلۆ، ئەگەر پڕۆسەی ئاشتی شكست بهێنێت، ئەوا ئامانجەكانی واشنتن و تەلئەبیب بەدی نایەت.

لەو چركەساتەوە ئێران دەستی كرد بە پاڵپشتی گرووپە فەڵەستینییەكانی ئەو رێككەوتنانەیان بە شێوەیەكی جددیتر رەت دەكردەوە، ئەگەرچی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بزووتنەوەی حەماس بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە ئاڵۆزیی مایەوە، تاوەكوو لە (2004) لەسەر دەستی ئیسرائیل تیرۆركرا.

لۆژیكی ئەو ململانێ ستراتیژە چوارچێوەیەكی بۆ هەڵسوكەوتی هەردوولا لە ماوەی دوو دەیەی رابردوو درووست كرد، ئیسرائیل هەوڵی گۆشەگیركردن و سەپاندنی سزاى دەدا بەسەر ئێران، هەروەها ئیسرائیل رێگەی لە هەموو نزیكبوونەوەیەكی دیپلۆماسی نێوان ئەمەریكا و ئێران دەگرت، شكستی بە رێككەوتنی چاوەڕوانكراوی نێوانیان هێنا، ئەمەریكای پاڵنا بەرەو بژاردەی جەنگ.

لەبەرانبەردا تاران لە چەندین بەرەی جیاواز تەحەدای ئیسرایلی دەكرد، مەشقی بە گرووپە چەكدارەكانی دژ بە ئیسرائیل دەكرد و چەكی پێ دەدان، هەوڵی دەدا ئەو گۆشەگیرییەی لەسەری سەپاندوویەتی لە چوارچێوەى هەوڵەكانی بۆ رێككەوتن لەگەڵ ئەمەریكا تێك بشكێنێت.

ئیسرائیل چەندین دەستكەوتی گەورەی بەدەستهێنا، بەرەی مقاوەمە كە ئێران سەكردایەتی دەكرد، بوو بە نیمچە هەڵوەشاوە، ئیسرائیل نزیك بوو باڵادەستی خۆی بەسەر ئاسمانی ئێران بسەپێنێت، لەوانەشە بۆ بەدەستهێنانی ئەوە بە تەواوی سەركەوتوو نەبووبێت، بەڵام هەنگاوی گەورەی بەو ئاراستەیە نا، پوختەی دۆخی ئێستا ئەوە بوو ئیسرائیل لە سەنگەری هێرش بوو، ئێران لە سەنگەری بەرگری بوو.

توركیا ئێران نییە

سەرەڕای ئەو ململانێیەی كە كۆتایی نەهاتووە، ئیسرائیل زۆر دوورە كە سەركەوتوو بێت، بەڵام بە كردەیی وا لە توركیا دەڕوانێت، كە ملكەچی بێت، بۆ بەدیهێنانی باڵادەستی سەربازیی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

پرەنسیپی ئیسرائیل بریتی نییە لە چەسپاندنی ئاسایش لە چوارچێوەى هاوسەنگی، بەڵكوو لە رێگەى باڵادەستییەوە دەیچەسپێنێت، سەركەوتنی توركیا لە سووریا پاڵنەربوو بۆ ئیسرائیل تەركیزی زیاتر بكاتە سەر توركیا، بەڵام زۆر جیاواز نییە لە ئێران، توركیا ئەندامی هاوپەیمانی ناتۆ و گرووپیی بیستە، ئابوورییەكەی بە ئاسانی ناتواندرێت لە رێگەی سزاكان بە ئامانج بگیرێت.

هەروەك توركیا هێزێكی سوننەیە لە  رۆژهەڵاتی ناوەڕاست  خاوەنی هێزێكی نەرمە، كە لە (15) ساڵی رابردوو لەسەرووی هێزی ئێرانی شیعەیە، لەگەڵ ئەوەشدا توركیا لە پێگەی لاوازەدایە، دیارترین لاوازی توركیا جووڵانەوەی كوردە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئیسرائیل بڕوای بەوە هەیە تا باڵادەستی سەربازیی بەسەر هەموو دراوسێكانی نەبێت ئاسایش ناچەسپێت، ئیسرائیل پێیی وایە هاتنە پێشەوەی توركیا وەك هێزێكی گەورەی هەرێمیە پێی خۆش بێت، یاخود پێی ناخۆش بێت دەیكاتە ئامانج، رێساكانی جوگرافیای سیاسی ناتوندرێت هەڵوێشێندرێتەوە، بەڵكوو لە باشترین دۆخدا، ملكەچكردنیەتی.

سەرچاوە: ماڵپەڕی الإستقلال