Nuce Logo

هازال يالين، پسپۆڕ لە مێژووی رووسیا

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

لەكۆتایی جەنگی دووەم لە ناگۆڕنۆ كەرەباخ لە (2020) رێڕەوی زەنگزور گۆڕا بۆ بەرەیەكی ململانێنی جیۆسیاسی ئاڵۆز، زۆربەی سنوورەكانی ململانێی ئەرمەنی ــ ئازەربایجانی تێپەڕاند، لەو كاتەدا كە رێككەوتنی سێقۆڵی لەنێوان باكۆ و یەریڤان و مۆسكۆ واژۆ كرا، وەك هەنگاوێك بوو بەرەو كردنەوەی هێڵە هەرێمییەكان، هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان بۆ بەدیهێنانی ئامانجە ستراتیژە فراوانترەكانیان ئەو رێگە جیاوازەیان گرتەبەر، ئەمرۆ قسەكردن لەسەر ئەو رێڕەوە تەنیا پڕۆژەیەكی گەشەپێدان، یاخود بەستنەوەی هێڵی گواستنەوە نییە بە ناخچیڤان، بەڵكوو بۆتە ئامرازێك بۆ دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز لە قەوقاز، ئامرازێكیشە بۆ دەركردنی رووسیا و پەراوێزخستنی ئێران و قووڵكردنەوەی باڵادەستی رۆژئاوا، ئەوەش ئێران وەك هێڵی سوور ئاماژەی پێدابوو، سەرەڕای هەموو ناكۆكییە ئاشكراكانی نێوان باكۆ و یەریڤان هەردوو وڵات لە هەوڵدان بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەژموونی رووسیا لە ناوەوە لە هەمان كاتدا هێڵەكانی سیستەمی نوێی هەرێمی دادەڕێژنەوە، كە هیچ شوێنێكی بۆ مۆسكۆ تێدا نییە. حەقیقەتی رێڕەوی زەنگزور چییە، بۆچی لەوانەیە هەرگیز نەكرێتەوە؟

بڕگەی ئەو رێڕەوەی كە دووبارە بۆوە هۆی جێگركردنەوە

رێككەوتنی واژۆكراوی سێقۆڵی لە نۆی تشرینی یەكەمی (2020) لە لایەن ئیلهام علیێڤ، سەرۆكی ئازەربایجان و نیكۆل باشینیان، سەرۆك وەزیرانی ئەرمینی و ڤلادیمێر پووتین، سەرۆكی رووسیا بووە هۆی كۆتاییهێنان بە جەنگی ناگۆڕنو كەرەباخی دووەم، لە خاڵی كۆتایی هاتووە:

پێویستە هەموو پەیوەندییە ئابووریی و گواستنەوەكان لەو ناوچەیە بكرێتەوە، كۆماری ئەرمینیا گرەنتی سەلامەتی ئامرازەكانی گواستنەوە لەنێوان ناوچەكانی رۆژئاوا لە ئازەربایجان و كۆماری ناخچیڤان دەكات، كە خاوەنی حكومی زاتیە بۆ گرەنتی جووڵەی هاووڵاتیان و بارهەڵگر و كاڵا بە هەردوو ئاراستەدا، فەرمانگەی پاسەوانی سنوور كە سەر بە دەزگای ئاسایشی فیدراڵی رووسیە، ئەركی سەرپەرشتی ئەو پەیوەندییانە دەگرێتە ئەستۆ.

باس لە رێگەیەكی دیاركراو، یاخود ناوی ڕێڕەوێك نەكراوە، بە پشت بەستن بەو خاڵە و هەڵوێستی مێژوویی رووسیا، ئاشكرایە مۆسكۆ ئامانجی دووباركردنەوەی رێگەی شەمەندەفەری قەوقازە، كە لە (1992) داخراوە، كە بە یەریڤان تێدەپەڕێت و دەگاتە ناخچیڤان، لە پاڵ رێگەی وشكانی بە خاكی ئەرمینیا، بەڵام رووداوەكان لەدوای جەنگ ئاشكرایان كە یەریڤان و باكۆ وەك یەك پاڵپشتی ئەو ئاراستە ناكەن، لەبری هەردوولا بژاردەی جێگرەوەیان پێ باشترە، كە رێڕەوێكە سنوورەكانی ئێران دەبڕێت، ئەویش رێڕەوی زەنگزورە، كە بە درێژایی (40) كیلۆمەترە، مەبەست لێی تێپەڕاندنی كۆنترۆڵی ئەرمینیا بوو.

سێ بژاردەی پەڕێنەوە و یەك سیاسەت

بە پێچەوانەی ئەوەی برەوی پێدەدرێت، زەنگزور تاكە بژاردەی ئازەربایجان نییە بۆ بەستنەوەی بە خاكی جیابۆوەی ناخچیڤان، بەڵكوو بژاردەیەكی عەقڵانیتر هەیە، ئەویش درووستكردنی رێڕەوێكی راستەوخۆیە لە رێگەی یەریڤان، یاخود كارەباخ، كە دەبێتە هۆی تەوكاریی هەمیشەیی نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان، بە پێچەوانەی رێڕەوی تەنگ لە باشوور كە ناخچیڤان جیادەكاتەوە.

بژاردەی سێیەم كە كردەیترە بە كردەییش هەیە: هێڵی ئاسنی لەكاركەوتووی قەوقازە، ئەگەر ئامانج كردەیی لێی درووستكردنی رێڕوێكی تەواوكاریی هەرێمی بێت خزمەت بە هەردوو وڵات بكات و لە تۆڕێكی فراوانتری بازرگانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا یەكیان دەخات، دووبارە كاراكردنەوەی ئەو هێڵە هەنگاوێكی لۆژیكیترە، چونكە بە كردەیی هەیە، گونجاوە بۆ رەوانەكردنی بەردەوام و دابینكردنی پەیوەندی درێژخایەن.

بەڵام لێرە ئاڵۆزییەكی سیاسی هەیە: هێڵی ئاسنی ئەرمەنی لە لایەن كۆمپانیا "هێڵی ئاسنی باشووری قەوقاز" كاری پێ دەكرێت، لە (2008) خاوەندارییەتی دەكات، بەگوێرەی هێڵی ئاسنی رووسیا بۆ ماوەی (30) ساڵە، دووبارە كرانەوەی ئەو ڕێگەیە ژێرخانی هەژموونی رووسیا بەهێز دەكات، كە ئێستا هەریەك لە باكۆ و یەریڤان دەیانەوێت كۆتایی پێبهێنن.

هەڵمەتێك بۆ دەركردنی رووسیا

رووداوە سیاسییەكانی ئەم دواییە لە ئەرمینیا و ئارزەبایجان ئاشكرای كرد ئەوە ئامانجی هاوبەشە، حكومەتی عیلێڤ سیاسەتی ئیستفزازكردنی بەرانبەر مۆسكۆ دەست پێكردووە، ئاڵۆزییەكانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی راستەوخۆی دیپلۆماسی گۆڕیووە، كە ئامانج لێی دەركردنی رووسیایە لەو هاوكێشە هەرێمییە. 

باشینیان، كە لە (2018) بە شۆڕشێكی رەنگاوڕەنگ و بە رێنمایی رۆژئاوا بوو، ئاراستەی خۆی نەشاردۆتەوە، پڕۆژەی دەسەڵاتی بە تەواوی لەسەر لادانی مۆسكۆ لە حیسابەكان بونیاد ناوە، دوودڵی رووسیا لە پاڵپشتی ئەرمینیا بۆتە هۆی لاوازی هەڵوێستی هەردوولا و كردنەوەی بوار لەبەردەم هاتنەناوەوەی رۆژئاوا بە شێوەیەكی قووڵتر.

دوای جەنگی دووەمی قەرەباغ، حكومەتی بانیشیان رووبەڕووی هەوڵی كودەتابۆوە، ژەڕاڵە گەورەكانی دوورخستەوە، پەیوەندییەكانی لەگەڵ رێكخراویی پەیماننامەی ئاسایشی پێكەوەیی (CSTO) سڕكرد، داوای دەستوەردانی یەكێتی ئەوروپای كرد، ئەو ئاماژنە هەڕەمەكی نەبوون، بەڵكوو دەلالەت بوو لەسەر ئاراستەیەكی تەواوكاری بەرەو رۆژئاوا.

باشینیان كاری لەسەر كەنارگیركردنی هەموو ئۆپۆزسیۆنە ناوخۆییەكانی كرد، لەم دوایەش كڵێسای ئەرمەنی بە ئامانج گرت، پیاوانی ئاییی بە زەندیق و دوژمنی نەتەوە تۆمەتباركرد، سەرۆكی قەشەكانی بەوە تۆمەتباركرد، كە هیچ پەیوەندییەكی بە مەسیحەوە و پەیامەكانی مەسیحەوە نییە، بەڵێنی پاكردنەوەی دامەزراوەكەی دا.

ئەو ئاراستە بەریەكەوتنە گەیشتە لوتكە، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی یەكێك لە گرنگترین تۆڕەكانی سەرمایەی لایەنگری رووسیا، كە گرووپی كاربتیان بوو، تۆڕەكانی دابەشكردنی كارەبا لە رێگەی تۆڕی كارەبای ئەرمینیاوە دەستی بەسەرداگیرا، گەڕێندرایەوە ژێر دەسەڵاتی حكومەت، بۆیەكەم جار بیمەكان بووە ئامرازێك بۆ دوورخستنەوەی هەژموونی رووسیا.

لێكدانەوەكانی ئێران بژاردەی رێڕەوی ئاراس

برژاردەیەكی دیكەی جێگرەوە هەیە، كە "رێڕەوی ئاراس"ە، درێژیەكەی (107) كیلۆمەترە، (60) كیلۆمەتری بە خاكی ئێران تێدەپەڕێت، لە مانگی ئەیلوولی (2023) رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا راگەیاند، ئەگەر ئەرمینیا پڕۆژەی زەنگزوری رەتكردەوە، دەكرێت رێڕەوی ئاراس كارا بكرێت.

لە مانگی دواتر ئازەربایجان دەستی بە درووستكردنی پردێك كردووە لەسەر رووباری ئاراس لە نزیك ناوچەی ئەغبەند، لە مانگی كانوونی دووەم (2024) لە (15%) ئەو رێگەیە تەواو بووە، پردەكەش نزیكبۆتەوە لە تەواوكردن، لەگەڵ درووستكردنی هێڵێكی ئاسنی بە رەزامەندی ئێران.

هەڵوێستی تاران روونە، بە رەهایی هەر رێڕەوێك رەت دەكاتەوە كە سەروەری ئەرمینیا تێپەڕێنێت، پاڵنەرەكە ئایدۆلۆژی نییە، بەڵكوو جیۆسیاسییە: لە دەستدانی ئەرمینا وەك هاوبەشێكی سنووری ئێران لە باكوور دادەبڕێت، ئەوەش هێڵێكی سووری ستراتیژییە.

تەنانەت پێش ئەوەی زەنگزور بە ئاشكرا پێشنیار بكرێت، تاران گومانی خۆی بەرانبەر دیپلۆماسیەتی رێڕەوەكان دەربڕی، پێشی وایە هێشتا زووە، ئامانج لەو پڕۆژەش تێپەڕاندنی هەریەك لە ئەرمینیا و رووسیایە، چاوەڕوانی ئەوەش دەكات كە مۆسكۆ داوای شتێك دەكات نەتواندرێت جێبەجێ بكرێت.

لە هاوینی ساڵی رابردوو گومانەكان گۆڕا بۆ بەرەنگاربوونەوە، لە (2024/6/30) عەلی خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران لە دیداری لەگەڵ باشینیان گوتی، رێڕەوی زەنگزور خزمەتی بەرژەوەند ئەرمینیا ناكات، لە مانگی ئەیلوول لیژنەی ئاسایشی نەتەوەیی لە پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، ئەوە هێڵی سووری یەكەرەوەی ئێرانە، هۆشداریشیدا لە هەر هەوڵێك بۆ گۆڕنكاری سنوورەكان، یاخود هاوسەنگی جیۆسیاسی.

لە (2025/6/27) مەهدی سوبحانی، باڵیۆزی ئێران لە یەریڤان رایگەیاند، ئەو رێڕەوەی بە زەنگزور ناسراوە لە بەرژەندییەكانی ئێران و ئەرمینیا سەرچاوەی نەگرتووە، بەڵكوو بۆ ئێمە هێڵی سوورە. 

عەلی ئەكبەر ویلایەنی، راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئێران دەڵێت، ئێمە لەسەرەتاوە كرۆكی ئەو رێڕەوە شارەزاین و جێبەجێكردنیمان راگرت.

لە (7/21) ئیسماعیل بەقائی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، لە درووستكردنی ئەو رێڕەوانە پێویستە زیان  نەگەینێت بە سەروەریی، یاخود شكاندنی سنوورە نێودەوڵەتییەكان، یا هاوسەنگی گۆڕانی جوگرافیای سیاسی لەو ناوچەیە.

رووسیا پاشەكشە دەكات و ئەمەریكا دێتەژەوە

سەرەڕای ئەوەی مۆسكۆ پشت بە رێككەوتنەكانی نۆی تشرینی دووەم و یازدەی كانوونی دووەم دەبەستێت و داوای كردنەوەی هەموو رێگەكانی گواستنەوەی هەرێمی دەكات، بەڵام ئەو واقیعە جیاوازە.

لە (2022) رووسیا لە ئۆكراینا بە جەنگ سەرقاڵە، توانای جەختكردنەوە لەسەر هەژموونی خۆی لە قەوقاز نییە، خاڵی نۆیەم لەو رێككەوتنە شوێنەواری كرداریی نییە.

ئەو بۆشاییە بە هێمنی سیستەمێكی نوێی هەرێمی لایەنگری رۆژئاوا پێك دەهێنێت، كە تێیدا هێزە ئاشتی پارێزەكانی رووسیا دوور دەخرێتەوە و دووبارە پلانی كردنەوەی رێڕەوەكان لە رێگەی ئەرمینیا شكست دەهێنێت.

لەبری شكستهێنان بە علیێڤ، باشینیان رووی كردە رۆژئاوا، ئێمە پێچەوانە دەبینین، ئەو دوو وڵاتە ئەجێندایەكی هاوبەش بۆ دوورخستنەوەی رووسیا بەهێز دەكەن، بۆیە ئەو وێنەی مەسعوود پزیشكیان، سەرۆك كۆماری ئێران كە لە هانكیندی لەگەڵ علیێڤ بڵاوكرایەوە، لە مانگی تەمووز جێی سەرسوڕمان بوو، لەدوای چەند رۆژێك علیێڤ و باشینیان لە ئیمارات كۆبوونەوە، باسیان لە رێككەوتنی ئاشتی دووقۆڵی پاڵپشت بە خەونی دووبار كردنەوەی زەنگزور كرد.

سەبارەت بە تاران ئاماژەكان بۆ ئەوەن ئەگەر هەیە ئەو پڕۆژەیە بگوازنەوە بۆ "هاوپەیمانی نێودەوەڵەتی" كە واشنتن یاخود لایەنگرە ئەوروپییەكانی دەگرێتەوە، كە ئەوەش واتا چاندنی نەیاری ئێران لەسەر سنوورەكانی باكوور و دوورخستنەوەی مۆسكۆ و تێپەڕاندنی ئێران بە تەواوی.

پاشان پیاوێكی راسپێدراو لە واشنتنەوە دێت بۆ دۆسیەی قەوقاز ــ وڵاتی شام، كە ناوی تۆم باراكە، پێشنیاری رێككەوتن راستەوخۆ دەكات و دەڵێت، رێڕەوی زەنگزورمبن بدەنێە بە گرێبەستی بە كرێدانی (100) ساڵ.

وەهمی زەنگزور وەك دەربازبوونی ئابووریی

بۆچی لە ناكاو زەنگزور بوو بە بەرەیەكی ستراتیژیی؟ لە (2020) باكۆ و یەریڤان لەسەركردنەوەی هەموو پەیوەندییەكانی گواستنەوە رێككەوتن، بەڵام لە مانگی نیسانی (2021) عیلێڤ پرسی داڕشتنەوەی دووبارەكردەوە، زەنگزوری وەك لە پێشینە دانا، پاساوی ترسی تۆڵەكردنەوەی ئەرمینیا بوو.

لە مانگی ئایار دانی بە هۆكاری راستەقینەدانا كە بریتییە لەو هێڵە ئاسنییە ئەرمەنیەی لەژێر دەسەڵاتی رووسیایە، ئەوەش دانپێدانی ئاشكراكردنی ئەو یارییە بوو، كە هردوو حكومەت رووسیایان بە ئامانج گرتووە، لە دوو نەیاری گۆڕاون بۆ دوو هاوبەش، ئامانجیان هاوپەیمانییەكە دژ بە رووسیا كە پەردەپۆش كراوە بە پراگماتی.

ئایا زەنگزور بە كردەیی رێگەی بوژانەوەی ئابوورییە؟

بە زۆری رێڕەوی ناوەڕاست وەك بەریەك پێش دەخرێت، كە چین لە رێگەی ئاسیای ناوەڕاست و توركیا بە ئەوروپا دەبەستێتەوە، لە رووی تیۆرییەوە وەك بەڵێنێك دەردەكەوێت، بەڵام بەربەستی لەبەردەمە، كە پێویستە ئەو رێڕەوە بە دەریای قەزوین بپەڕێتەوە، كە دەریاییەكی ناوخۆیی رەزامەندی بە كۆمەڵی وڵاتانی سەر كەناراوەكان كۆنتڕۆڵی كردووە كە ئێران و رووسیا دوو لەو وڵاتانەن، كە ئێستا لە رێڕەوی زەنگزور دوورخرایینەوە.ئەوانەی بەرگری لەو رێڕەوە دەكەن، پشتگوێیانخستووە، یاخود بە مەبەست دەیشارتنەوە، كە هەر رێڕەوێكی بارزگانی رۆژهەڵات ــ رۆژئاوا لەو ناوچەیە بە بێ رەزامەندی رووسیا بە كردەیی كارناكات.

زەنگزۆر دوورە لەوەی پڕۆژەیەكی ژێرخانی بێلایەن بێت، بەڵكوو ئامرازێكە بۆ قووڵكردنەوەی ستراتیژیی رووسی، كە لە كاتێدا باكۆ بەرەوامە ئاڵۆزتركردن و یەریڤانیش بووە بە بارمەتەی لە پێشینەكانی رۆژئاوا، زەنگزور بەو جۆرەی ئێستا دەمێنێتەوە، رێڕەوێكی تارماییە، نەك رێگەیەك بۆ ئاشتی، بووژانەوە، بەڵكوو بۆ هەڵوەشاندمەوەی رۆڵی رووسیاسییە لە قەوقازە.

سەرچاوە: ماڵپەڕی كاردیل