Nuce Logo

مالیك خوری، پسپۆڕ لە پرسە جیۆسیاسییەكان

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

سوەیدا لەدوای رۆیشتنی ئەسەد بوو بە ناوەندی ململانێی نێوان دوو پڕۆژەی هەرێمی، "رێگەی گەشە"ی توركی و "هێڵی ئاشتی" ئیسرائیلی هەردوو بەرە هەوڵی دەستبەسەرداگراتنی رێڕەوەكانی گواستنەوە دەدەن كە  لە رێگەی باشووری سووریا كەنداو بە لبنان دەبەستێتەوە، وەرگرتنی دەسەڵات لە لایەن ئەحمەد شەرعەوە بە پاڵپشتی ئەنقەرە دڵەڕاوكێی لای تەلئەبیب درووست كرد، كە پێیی وایە درێژبوونەوەی توركیایە بەرەو سوەیدا هەڕەشەیەكی ستراتیژییە بۆ پڕۆژەكەی، بەو جۆرە ئەو پارێزگایە بووە دەروازەی جەنگی هێڵە ئاسنییە هەرێمییەكان.

لە رووی جوگرافییەوە سوەیدا شارێكی دوور نییە لە پەراوێزی ململانێی سووریا وەك لە جوگرافیا دەردەكەوێت، بەڵكوو لە مانگی كانوونی یەكەمی ساڵی رابردووە بۆتە بەریەكەوتنی دوو پڕۆژەی گەورە كە كێبڕكێیانە لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی ئەو هەرێمە، ئەو جەنگەی كە لەو پارێزگا بچوكە هەڵگیرساوە رەهەندی ئەمنی و ناوخۆیی تێپەڕاندووە بۆ ئاشكراكردنی گۆڕانكارییە قووڵەكانی پەیوەست بە رێڕەوە بازرگانییەكان و هێڵەكانی گاز و نەخشەی هەژموونی نوێ كە لە كەنداوە درووێژ دەبێتەوە تا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.  

كاتێك باس لە ناوی "نیۆم" دەكرێت دەستبەجێ وێنەی ئەو شارە زەبەلاحەی سعوودیە لەسەر كەناراوەكانی دەریای سووریا و پلانەكانی ریاز بۆ گۆڕینی بە بیروباوەڕێكی ئابووریی و تەكنەلۆژیای جیهانی ئامادە دەبێت.بەڵام ئەم شارە لە وشكانی دابڕاو نییە، ئەوەش لە پێناو ئەوەیە نیومدەروازەیەكی كەنداوە بۆ دەریای ناوەند، پێویستی بە رێڕەوێكی ئارام و كراوە هەیە كە بە كەناراوەكانی لبنان یان سووریای ببەستێتەوە، ئەو رێڕەوەش بەبێ تێپەڕین بە باشووری سووریا واتا سوەیدا بەدی نایەت.

بۆ ئەوەی لە بایەخی سوەیدا تێ بگەین پێویستە ئاراستەی وشكانی كورتتر و واقیعی تر بگرینەبەر كە بكرێت نیومبە ناوەند ببەستێتەوە: نیوم(رۆژئاوای سعوودیە) → تەبوك → رێڕەوی دوڕە یاخود حالە عومان، → رۆژهەڵاتی ئوردن (مەفرەق - ئەزرەق) لەو شوێنەیە، ئەو رێگەیە بەرەو باكوورە روو بە دەشتایی سوەیدا، بیبانی حەماد تێدەپەڕێنێت، دەچێتە باشووری سووریا لە رۆژهەڵاتی سوەیدا، پاشان لە رێگەی تۆڕی رێگەناوخۆییەكان درێژدەبێتەوە بۆ دەوروبەری دیمەشق، باشووری (سەنایا ــ كسوە) دواتر دەگاتە رێگەی بیقاعی لبنانی لە رێگەی زەبدان، یاخود قەلموون، یا بەرەو رۆژئاوا دەبێتەوە بۆ كەناراوەكانی سووریا لە رێگەی دیمەشق ــ تەرتوس.

بەوەش سوەیدا دەبێتە خاڵی پەڕینەوەی زیندووە، كە ناكرێت بۆ هیچ رێڕەوێك كە كەنداو بە دەریا دەبەستێتەوە تێپەڕێندرێت، ئەوەش تا ئاستێكی بەرز شرۆڤەی ئەو ململانێ توندەی هێزە هەرێمییەكان دەكات بۆ كۆنترۆڵكردن، یاخود لای كەمی بێلایەنكردنی.

بایەخی ئەو رێگەیە لە دیدگای ستراتیژی:

1ــ ئابووری: سعوودیە بەدوای جێگرەوەی رێڕەوە دەریاییەكان هەڕەشە لێكراوەكان لە رێگەی باب مەندەب دەگەڕێت، بەتایبەت لە سایەی ئاڵۆزییەكان لەگەڵ یەمەن و ئێران، ئەو رێڕەوە وشكانییە لە رێگەی ئوردن و سووریا و لبنان دەبێت، راستەوخۆ گرەنتی گەیشتن بە بەندەرەكانی ناوەند لە (تەرابلس، بەیروت، لازقیە) دەكات.

2ــ سیاسی: كردنەوەی ئەو رێرەوە، واتا دەستبەربوونی هەژموونی سعوودیە كە لە رێگەی ئەو خاكانە درێژ دەبێتەوە، كە پێویستی بە رێكاری ئەمنی و رێككەوتنی نێودەوڵەتی، چالاكی بچووكە بۆ گرەنتی كۆنترۆڵكردنی هاتووچۆ.

3ــ جیۆسەربازیی: ئیسرائیل و توركیا بە ئاسانی رێگە بە تێپەڕینی ئەو پڕۆژە نادەن، بەبێ ئەوەی پشكیان تێیدا هەبێت، یاخود لای كەمی گرەنتی ئەوە بكرێتة كە ناكرێت بە رێڕەوێكی ستراتیژی واشنتن و تەلئەبیب لەو یارییە دەركات.

لە ململانێی بەرەكان بۆ جەنگی رێڕەوەكان

لە چركەساتێكی هەرێمی چەندین پڕۆژەی گەورەی ئابووری لەو جوگرافیایە لەگەڵ جیۆسیاسی یەكدەگرێتەوە، پارێزگای سوەیدا لە باشووری سووریا گەڕایەوە بۆ رووكاری رووداوەكان، نەك بەو ئیعتیبارەی تەنیا لە رووی ئەمنییەوە ناوچەیەكی گڕگرتووە، بەڵكوو وەك گرێیەكی وشكانی سەرەكییە لە پێشبڕكێی رێرەوە وشكانییەكانی نێوان كەنداو و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەسەر ئەو بنەمایە پێكدادانەكانی ئەم دوایەی نێوان گرووپە چەكدارە دروزەكان و هۆزە دەشتەكییەكان، نەك هێرشە چڕەكانی ئیسرائیل رووداوی ناوخۆی دابڕاو نینە، بەڵكوو حەلقەیەكە لە زنجیرەیەك ململانێی فراوانتر لەسەر داهاتووی هێلەكانی بەستنەوەی نێوان ئاسیا و ئەوروپا.
لە لایەك ئەنقەرە بە هەموو قورسایی خۆی بەرەو بەهێزبوونی خۆیەتی لە باكووری سووریا و لبنان، بە پاڵپشتی روون و قەتەر و ئەوروپا، ئامانج بەستنەوەی قووڵایی ئەنادۆڵە بە بەندەری تەرابلس لە رێگەی خاكی سووریا و لبنان، لە بەرەی بەرانبەر، ئیسرائیلی نوێ لەدوای جەنگی ئەم دوایەی لەگەڵ ئێران كار لەسەر سەپاندنی واقیعی مەیدانی دەكات كە ئاسانكاری گواستنەوەی كەلوپەل لە نیومەوە بۆ دەریای ناوەڕاست دەكات، بە باشووی، پاشان ئوردن تێپەدەڕێت، ئەوەش لە رێگەی ئەوەی لە راگەیاندن بە "رێڕەوی عیبرانییە نوێكان"ناسراوە.

لەناو ئەو گۆڕانكاریانە سوەیدا بەو پێیەی خاڵێكە ناكرێت پشتگوێ بخرێت، كە قوڕگی ئەو جوگرافیایە كە باشووری سووریا لە لایەك و ئوردن بەسووریا و لبنان لە لایەكی دیكەوە دەبەستێتەوە، لە گەرمەی ئەو كێبڕكێیە لەم دوایە رەجەب تەیب ئەردۆغان بە زمانێكی یەكلاكەرەوە رایگەیاند، دوێنێ بەدابەشكردنی سووریا رازی نەبووین، هەرگیز ئەمرۆ و بەیانیش رازی نابین، ئەوانەشی خەونی كردنەوەی رێڕەوێك لە باشووری سووریا و باكوور دەبینن، ناگەن بەو خەونەیان، لەگەڵ برا سوورییەكانمان رێگە بەوە نادەین.

شێخەكانی عەقل كە هۆزێكی دروزین، راگەیێندراوێكی توندیان بڵاوكردەوە، كە تێیدا رەتی دەكەنەوە كێوی عەرەب وەك پردی پڕۆژە نێودەوڵەتییەكان بەكار بێت و رەچاوی سەروەریی یاخود بوونیان نەكات، جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە ئەوان ئەوانەی گرەوە لەسەر بەرەوازانینی رشتنی خوێنی سوەیدا دەكەن، گرەوەكە دەدۆڕێنن، چارەنووسی ئەو كێوە لەو كێوە دیاری دەكرێت. ئاماژەیان بە جوگرافیای سوەیدا كرد، كە بەو پێیەی شوێنی گەیشتنی چەندین رێگەیە بە یەكتری، داواشیان كرد رێڕەوەكان لەگەڵ ئوردن و ناوچەكانی هەسەدە لە باكوور بكەنەوە.

ئەو لێدوانانە لە بۆشایی نەهاتووە، بەڵكوو رەنگدانەوەی زیادبوونی ئاڵۆزییەكانە لەسەر ئەوەی كێ كۆنتڕۆڵی نەخشەكانی پەڕینەوەی نوێ لەو ناوچەیە دەكات، بەتایبەت لەدوای زیادبوونی رۆڵی ئەمەریكا، بەڵام لە پێگەی چاودێرییەوە، ئەوەش دەرفەتی كردۆتەوە لەبەردەم هێزە هەرێمییەكانی وەك توركیا و ئیسرائیل بۆ راكێشانی هێڵەكانی هەژموون لە رێگەی جوگرافیای سووریا.

لەو كۆنتێكستەوە، جەنگەكەی سویدا لە بەرەنگاربوونەوەی ناوخۆیی گۆڕا بۆ ململانێ لەسەر داهاتووی رێڕەوە وشكانییەكان، ئەو راپۆرتە نهێنییەكانی ئەو جەنگە و رۆڵی كاراكتەرە هەرێمییەكان و پێگەی كۆبوونەوەی بەرژەوەندییەكانی سوەیدا لە كرۆكی ستراتیژی دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی رۆژهەڵات ئاشكرا دەكات.

توركیا و رێڕەوی باكوور بەرەو تەرابلوس

لە سەرەتای قەیرانی سووریا توركیا وەك قووڵایی ستراتیژیی مامەڵەی لەگەڵ باكووری ئەو وڵاتە كردووە، بەڵام تەنیا بە فراوانبوونی سەبازیی لە باكووری سووریا دەستبەردار نەبوو، بەڵكو بە ئاراستەی لبنانیش فراوانی كرد، بە دیاریكراوی شاری تەرابلس و دەوروبەری، كە هەژموونێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووریی بە پاڵپشتی تۆڕێك لە دامەزراوە و كۆمەڵ و پێدانی رەزگەنامە درووست كرد، ئامانجی توركیا لەو درێژبوونەوە تەنیا كورت نەبۆوە لە هەژموونی نەرم، بەڵكوو بەستییەوە بە پڕۆژەیەك جیۆئابووری فراوانتر، كە بریتی بوو لە درووستكردنی رێڕەوێكی وشكانی لە ئەنادۆڵ دەست پێ دەكات، لە باكووری سووریا دەپەڕێتەوە، دەچێتە لبنان لە بەندەری تەرابلس، كە توركیا هەوڵی گۆڕیی بۆ جێگرەوەی بەندەری بەیروت و وێستگەی سەرەكی لە رێگەی ترانزێت دەدات.

پاڵپشتی ئەنقەرە بۆ ئەو ئاراستەیە لە رێگەی رێككەوتنە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆكانە لەگەڵ گرووپە سوورییەكانی نزیك لەخۆی وەك هەیئەی تەحریری شام كە رۆڵی سەرەكی دەبینی لە بەڕێوەبردنی ناوچەكانی ئیدلیب و تەنیا دەوروبەری رۆژهەڵاتی حەما هەبوو، كە لەگەڵ سنوورەكانی دەشتایەكانی سووریا رێگەكانی بەرەو باشووری روو لە سوەیدا، بەو واتایە كۆنترۆڵی ئەو ناوچە جوگرافییە پەنجەرەیەكی ستراتیژی لەبەردەم توركیا كردەوە، تاوەكو سنوورەكانی لبنان، ئەوەش بووە بوونێكی نەیار لە سوەیدا و هەڕەشەیەكی راستەوخۆ بۆ ئەو پڕۆژەیە.

تمووحەكانی توركیا سوودی لە رۆیشتنی بەشار ئەسەد و هەڵوەشانەوەی نەخشەی مەیدانی وەرگرت، توركیا ئەمرۆ چاوی لەسەر ئەو چركەساتەیە، كە دەتوانێت دووبارە دەسەڵاتی ناوەندی داڕێژێتەوە و لە رێگەی رێككەوتنە گەورە هەرێمییەكان، یاخود ئەوانەی لایەنگرینە لە دیمەشق گرەنتی هەژموونی هەمیشەیی دەكاتەوە.

ئەحمەد شەرع و گواستنەوەی توركیا لە باشوور

دوای رۆیشتنی ئەسەد ئەحمەد شەرع، كە لەلایەن توركیاوە پاڵپشتی دەكرا، هەوڵی بەهێزكردنی ئەنقەرەی لە باشووری سووریا دەدا بە دیاریكراویش لە پارێزگای سوەیدا كە زۆرینە دروزن، شەرع فەرماندەیەكی پێشووی بەرەی نوسرە بوو، یەكێك لە ئامرازەكانی توركیا هەوڵدان بوو بۆ سەپاندنی هەژموونی لەسەر زەوی بە سوودوەرگرتن لەو بۆشاییە ئەمنی و دۆخە سیاسییە داڕوخاوەی سووریا.

شەرع باشووری كردە خاڵی دەستپێك بۆ گێڕانەوەی دەسەڵات و فراوانكردنی هەژموونی توركیا، بڕواشی وایە كە كۆنتڕۆڵی رێڕەوەكانی سوەیدا كلیلی دووبارە بونیادنانەوەی دەسەڵاتی نوێی ناوەندییە، رەچاوی بەرژەوەندییەكانی توركیا لەو ناوچەیە دەكات، پێشیوایە كۆنتڕۆڵكردنی ئەو ناوچەیە قووڵایی ستراتیژیی پێویست بۆ توركیا دەستەبەر دەكات بۆ ئەوەی پێگەی هەمیشەیی لە سووریا جێگیر بكات و دەروازەی نوێ بەرەو ئوردن و لبنان بكاتەوە، كە بە جۆرێك خزمەت بە پڕۆژەی "رێگەی گەشە"ی توركیا دەكات.

بەڵام جووڵەكانی شەرع دڵەڕاوكێی لای تەلئەبیب دروستكردووە، كە پێیوایە فراوانخوازی توركیا هەڕەشەیەكی راستەوخۆیە لەسەر پڕۆژەكانی لەو ناوچەیە، بەتایبەت پڕۆژەی "هێڵی ئاشتی" كە ئیسرائیل هەوڵ دەدات كەنداو لە رێگەی ئوردن و باشووری سووریا بە ناوەڕاستی ئەوروپا ببەستێتەوە، لێرەوە بەرەنگاربوونەوەكە توند دەبێت، لەگەڵ ئەوەش هەوڵ دەدات رێگە لە هەر جووڵەیەكی توركیا بەرەو باشوور بگرێت لە رێگەی بە ئامانجگرتنی پێگەكانی ئەحمەد شەرع و هێزەكەی.

كەواتە دیمەنی سوەیدا تەنیا ململانێیەكی ناوخۆیی گرووپەكان نییە، بەڵكوو ململانێی دوو پڕۆژەی ركابەری هەرێمین، هەریەك لەو دوو پڕۆژە هەوڵی سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر رێڕەوە زیندووەكانی گواستنەوە دەكات، تا ئێستاش شەرع رۆڵی سەرەكی لەو ململانێیە هەیە، كە بەو پێیەی جێبەجێكەری سیاسەتی ئەنقەرەیە لە باشووری سووریا.

ئیسرائیل و رێڕەوی ئاشتی 

لە بەرەنگاربوونەوەی پڕۆژەی توركی، ئیسرائیل كار لەسەر پەرەپێدانی پڕۆژەی "هێڵی ئاشتی" دەكات كە هەوڵ دەدات بە رێگەی ئوردن و باشووری سووریا كەنداو بە دەریای ناوەند ببەستێتەوە، پێویستی رۆیشتن بە خاكی توركیا یا ئێران پێپەڕێنێت، ئەو ستراتیژەش ئامانج لێی نەهێشتنی هەژموونی توركیا و ئێرانە لەو ناوچەیە.

لە مانگی تشرینی دووەمی (2018) یسرائیل كاتس، وەزیری گواستنەوەی ئیسرائیل سەبارەت بە پڕۆژەی "هێڵی ئاسنی ئاشتی" لە كۆنفراسێكی نێودەوڵەتی لە عەمان روونیكردەوە، ئامانج بەستنەوەی بەندەرەكانی ئیسرائیلە بەتایبەت حەیفا بە بەندەرەكانی ئوردن و سووریا لە داهاتوو، بۆ ئەوەی ببێتە جێگرەوەیەكی ئەمنی ستراتیژیی بۆ رێڕەوەكانی دەریای سوور و كەناڵی سوێس.

كاتس جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، ئەو پڕۆژە تەنیا لایەنی ئابووری نییە، بەڵكوو پردی ئاشتی نێوان گەلانە، ئاسۆیەكی نوێ بۆ هەماهەنگی سیاسی و ئابووری لەو ناوچەیە دەكاتەوە، لە سایەی ئەو پاڵپشتییە روونەی ئەمەریكا بۆ ئەو پڕۆژەیە ئیسرائیل گۆڕەپانێكی بۆ بەرەنگاربوونەوەی راستەوخۆ لەگەڵ پڕۆژەی توركیا لە باشووری سووریا درووستكردووە، بەتایبەت لەگەڵ زیادبوونی ترس لە شۆڕبوونەوەی ئەنقەرە بەرەو سوەیدا.

نیوم و كێبڕكێی سعوودیە

لە پەراوێزی ململانێی توركی ــ ئیسرائیلی پڕۆژەی سعوودیە "نیۆم" دەردەكەوێت، كە ئامانج لێی بونیادنانی ناوچەیەكی ئابووریی و لۆجستی گەورەیە لە باكووری رۆژئاوای ئەو وڵاتە، كە ژێرخانێكی پێشكەوتووی هێڵی ئاسنی و گواستنەوەی دەریایی لەخۆی دەگرێت، ئەوەش بایەخی بەهێزكردنی رێڕەوەكانی گواستنەوە لەو ناوچەیە زیاد دەكات و پاڵپشتی پڕۆژەی ئیسرائیل لە بەستنەوەی كەنداو بە دەریای ناوەند بە بێ تێپەڕین بە توركیا دەكات.

ئەو هێڵە ئاسنەیەی لە ئیلاتەوە بە بەعەقە و باشووری سووریا بەرەو لبنان و تەرابلس تێدەپەڕێت، درێژكردنەوەی ستراتیژییە بۆ بەندەری دەریایی نیوم، كاریگەری لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی گواستنەوەی هەرێمی دەبێت، كە بە شێوەیەكی راستەوخۆ كاریگەری لەسەر بەرژەوەندییەكانی توركیا و ئێران دەبێت. لێرە سوەیدا بایەخی گەورەی هەیە كە جومگەیەكی وشكانییە هێڵە ئاسنی و رێگە وشكانییەكان لەو پڕۆژە هەرێمییە كۆدەكاتەوە.

جەنگی سوەیدا تەوەری دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەكانی

ئەو جەنگە لە سوەیدا بازانەی ململانێ كلاسیكیەكانی تێپەڕاندووە بووە بە گۆڕەپانی بەرەنگاربوونەوەی ستراتیژی نێوان توركیا و ئیسرائیل بە پاڵپشتی ناڕاستەوخۆی سعوودی كە پڕۆژەی نیومی وەك ركابەری ئابووریی و جوگرافی خستۆتەڕوو.

جەنگی سوەیدا تەنیا ململانێ نییە لەسەر خاك، بەڵكوو جەنگە لەسەر رێڕەوە بازرگانییەكان و جووڵەی كاریگەر لەسەر داهاتووی ئەو ناوچەیە بە تەواوی، لێرە بە روونی دەردەكەوێت قۆناغی دوای ئەسەد تەنیا ململانێ نییە لەسەر دەسەڵات لە ناو سووریا، بەڵكوو ململانێیە لەسەر دەسەڵات لە هەموو جومگە ئابووریی و جوگرافییە هەرێمییەكان.

سەرچاوە: ماڵپەڕی كاردیل