Nuce Logo

وەرگێڕانى: ئیسماعیل تەها

راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان باس لەوە دەکەن ناوچەى قەوقاز لەسەر لێوارى تەقینەوەیەکى سیاسى و سەربازییە، لەگەڵ زیادبوونى ئاڵۆزییەکانى نێوان رووسیا و ئازەربایجان و دەرکەوتنى ئاماژەکانى "بەرەى دووەم" هەڕەشە لە بەرژەوەندییە هەرێمییەکانى مۆسکۆ دەکات. 

دواى ناکۆکى توندى دیپلۆماسى لەنێوان هەردوولا، باکۆ هەنگاوى بێپێشینەى ناوە، ئەو رێککەوتنە نوێیەى نێوان تورکیا و ئەرمینیا و ئازەربایجان نیەتى ستراتیژى بۆ کردنەوەى رێڕەوى زەنگزور ئاشکرا کرد.

ماڵپەڕى "سۆهۆ"ى چینى تیشکى خستۆتە سەر ئەوەى پێى دەگوترێت، رەهەندە جیۆسیاسیەکان بۆ ئەو پێشکەوتن و پاڵپشتیەى تورکیا و ئیسرائیل پێشکەشى ئازەربایجانیان کرد.

هەروەک لە راپۆرتەکەدا هۆشداریى لە لێکەوتەکان دەدات کە ئێران و ئاسیاى ناوەڕاست بگرێتەوە و زیان بە پڕۆژە زیندووەکانى چین  دەگەینێت لە چوارچێوەى دەستپێشخەرى، "پشتێنە و رێگەى ئاوریشم" کە ئەو گۆڕانکارییە بەرەوپێشچوونێکى هەرێمییە و ناکرێت نادیدە بگیرێت.

سەر ئێشەى رووسیا

لەو چوارچێوەیە راپۆرتەکە باس لەوە دەکات، "بەم دواییە ناکۆکى رووسیا و ئازەربایجان گەیشتە لوتکە" هۆکارکەش راستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە رووسیا  شەش کۆچبەرى ئازەربایجانى بە تۆمەتى ئەنجامدانى تاوان دەستگیرکردووە، دوو لەو دەستگیرکراوانە مردوون، ئەوەش بۆتە هۆى تووڕەبوونى باکۆ، راستەوخۆ وەڵامى رووسیاى دایەوە، هێزە ئەمنییەکانى باکۆ هەڵیانکوتاوەتە سەر ئاژانسى سپوتنیکى رووسى و دوو رۆژنامەنووسیان دەستگیرکردووە، لە لایەکى دیکەشەوە زیاتر لە (20) هاووڵاتى رووسیان دەستگیرکردووە، ئەوەش واى کردووە، هەردوولا زنجیرەیەک رێکار لە دژى یەکتر بگرنەبەر بەبێ ئەوەى هیچیان سازش بکەن بۆ ئەوەى دیکە بکەن.

راپۆرتەکە روونى دەکاتەوە، ئەو ئاڵۆزییە لەو سنوورە نەوەستاوە، بەڵکوو رێککەوتنى سێقۆڵى نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا و تورکیا بۆ بونیادنانى رێڕەوى زەنگزور گەیشتە لووتکە، ئەوەش بەبێ ئاگادارى یاخود رەزامەندى رووسیا، ئەو پڕۆژەیە راستەوخۆ لە رێگەى خاکى ئەرمینیاوە تورکیا بە ئازەربایجان دەبەستێتەوە.

ئەو پڕۆژەیە تەنیا سەرئێشە نییە بۆ رووسیا، بەڵکوو کاریگەرى لەسەر لایەنە هەرێمییەکانى دیکەش دەبێت، لەوانە چین. سەبارەت بە رەگى ئەو ململانێیە راپۆرتەکە باس لەوە دەکات، رەگەکەى دەگەڕێتەوە بۆ  ساڵانێکى درێژى ململانێى نێوان ئازەربایجان و رووسیا لە ناوچەى قەوقاز.

پێشتر ئازربایجان بوێرى ئەوەى نەبوو تەحەداى مۆسکۆ بکات، بەڵام ئەمڕۆ دوودڵ نییە لە وەڵامدانەوە، بەڵکوو تەحەداشى دەکات، وەک ئەوەى بڵێیت، دەتوانیت چى بکەیت؟ سەرچاوەى ئەو متمانەیە دەگەڕیتەوە بۆ ئەو زێڕە رەشەى لەژێر پێى ئازەربایجنە، کە بریتییە لە نەوت و گازى سرووشتى لە دەریاى قەزوین، لەو سەردە ئاڵۆزەش ئازەربایجان بۆتە ژمارەیەکى قورس، چونکە جەنگى ئۆکراینا پاڵى نا بە ئەوروپا خۆى لە پشتبەستن بە وزەى رووسى دەرباز بکات، ئەوەش وایکرد هێڵەکانى وزەى ئازەربایجان ببێت بە هۆى دەربازبوونى ئەو کیشوەرە، لە بەرانبەردا ئازەربایجانیس سوودى مادى و دیپلۆماسى وەرگرت، وڵاتێکى بچووکى پاشکۆ بووە، وڵاتێکى کاریگەر لەسەر شانۆى ئەوروپا، قورسایى ئەوروپا تەنیا بۆ سامانەکەى ناگەڕێتەوە، بەڵکوو بۆ ئەو پاڵپشتییەى ستراتیژیەى تورکیا و ئیسرائیل وەک دوو هاوپەیمانى گەورەى دەگەڕێتەوە.

خەونى عوسمانى

ماڵپەڕە چینییەکە نووسیوویەتى، رەجەب تەیب ئەردۆغان لە دڵەوە هەلگرى خەونى عوسمانى نوێیە، هەوڵ دەدات وڵاتانى ئاسیاى ناوەڕاست کە بەزمانى تورکى قسە دەکەن لە رێگەى رێڕەوێکى رێکخراو لەژێر سەرکردایەتى ئەنقەرە کۆبکاتەوە، ئازەربایجانیش سەرى رمەکەى ئەو پڕۆژەیە پێک دەهێنێت.

تورکیا تەنیا چەک و دارایى بۆ ئازەربایجان دابین ناکات، بەڵکوو پاڵپشتى مەشق و ئەزموونى سەربازیشى بۆ دابین دەکات، جگە لەوەش لە رێگەى رێکخراوى وڵاتانى تورکى لە قەوقاز و ئاسیاى ناوەڕاست هەوڵى کۆتاییهێنان بە هەژموونى رووسیا دەدات ، سەربارەت بە ئیسرائیلیش راپۆرتەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە لە (40%)ى هاوردەى نەوتى ئیسرائیل لە ئازەربایجانەوەیە، ئەوەش وایکردووە ئازەربایجان ببێتە هاوبەشیک نەتواندرێت نادیدە بگیرێت.

تەلئەبیب لە رێگەى فرۆشتنى فڕۆکەى بێفڕۆکەوانى پێشکەوتوو و تەکنەلۆژیاى سەربازیى هەستیار بە باکۆ و هاوکارى مۆساد لەگەڵ هەواڵگرى هاوکارى ئازەربایجان بکات.

لە لایەکى دیکەشەوە پێگەى جوگرافى ئازەربایجان، کە هاوسنوورە لەگەڵ ئێران بە هایەکى ستراتیژى گەورەى پێداوە، چەند راپۆرتێک  هەیە ئاماژە بەوە دەکەن کە باکۆ رێگەى داوە ئیسرائیل بنکە ئاسمانییە دژ بە ئێران بەکار بهێنێت، بە دەستەواژەیەکى دیکە، تۆ نەوتم پێ بدە، من خەنجەرێکى تیژت پێ دەدەم.

راپۆرتە چینییەکە باس لەوە دەکات، ئازەربایجان و تورکیا و ئەرمینیا رێککەوتن لەسەرکردنەوەى رێڕەوى زەنگزور کە راستەوخۆ تورکیا و ئازەربایجان پێکەوە دەبەستێتەوە، ئەوەش بەرەوپێشچوونێکى جیۆسیاسى مەترسیدارە ئەو کارەش لەپشت مۆسکۆوە کراوە، کە بۆتە هۆى ئەوەى کردنەوەى ئەو رێڕەوە رێساکانى ئەو یارییە بگۆڕێت، بە جۆرێک لە داهاتوو ئەرمینیا وەک رێڕەوێکى ناچارى بۆ کاڵاى ئێرانى بەرەو ئەوروپا تێپەڕێندرێت، بەمەش تاران تووشى زیانێکى گەورەى ئابوورى دەکات، لەوەش مەترسیدارتر ئەگەر هەیە تورکیا ئەو رێڕەوە بۆ بڵاوکردنەوەى بیرى نەتەوەیى لەناو ئێران بقۆزێتەوە، هاندەر بێت کە زیاتر لە (20) ملیۆن ئازەرى ئێران یاخى بن، کە دەبێتە هۆى درووستبوونى بەرەیەکى ناوخۆى ئێرانى.

لە لایەکى دیکەوە ئەو رێڕەوە هەڕەشە لە بنکەیەکى سەربازیى رووسى لە ئەرمینیا دەکات، کە کۆتا شوێن پێى مۆسکۆیە لە قەوقاز.

هەروەک ئەو رێڕەوە دەرفەتى درێژبوونەوە لە رۆژهەڵات بەرەو ئاسیاى ناوەڕاست لەسەر حیسابى هەژموونى کلاسیکى رووسى لەو ناوچەیە دەڕەخسێنێت.

ئایا کاریگەرى لەسەر چێن دەبێت؟

سەبارەت بە رەنگدانەوەى لێکەوتەکان لەسەر چین لە راپۆرتەکە هاتووە، بەڵێ کاریگەرى لە سەر ئێمە گەورەیە، چونکە خەونى تورکیا ئەگەر تەواو بێت لە سنوورى قەوقاز ناوەستێت، بەڵکوو لە داهاتوو بەرەو ئاسیاى ناوەڕاست دەڕوات، چونکە ئاسیاى ناوەڕاست خاڵێکى سەرەکییە لە پڕۆژەى پشتێنە و رێگەى ئاوریشم، یەکگرتنەوەى لەگەڵ هەژموونى رۆژئاوا دەستى پێکردووە، پڕۆژە ستراتیژییەکانمان وەک هێڵى ئاسنى چین ــ قیرغیزستان ــ ئۆزبەکستان بەربەستى بچووکى بۆ درووست دەبێت.

لە بەشێکى دیکەى راپۆرتەکە هاتووە، ئاسایشى وزەى چین دەکەوێتە مەترسی، ئەگەر هەیە پلانى چین لەو ناوچەیە بچێتە بازنەى ئاڵۆزییەکان.

سەبارەت بە تورکیاش نووسیوویەتى، چاوتێبڕینەکانى تورکیا بە دەستێکى درێژ دەچێت بەرەو ئاسیاى ناوەڕاست، ناکرێت ئێمە پشتگوێى بخەین. 

لە گۆشەیەکى دیکەوە راپۆرتەکەى ماڵپەڕى "سۆهۆ"ى چینى سەرسوڕمانى خۆى لە هەڵوێستى ئەرمینیا دەربڕیووە کە بڕیارى داوە دەست بخاتە دەستى نەیارە مێژووەیەکەیى و بڕیارى بەشدارى لە رێککەوتنى ئەو رێڕەوە بدات، ئەوەش سەرکێشیەکى مەترسیدارە.

پاشان لە بەشێکى دیکەى راپۆرتەکە باس لەوە دەکات، نیکۆل باشینیان بڕیارى داوە دەستبەردارى رووسیا بێت رووبکاتە رۆژئاوا، بەڵام کاتێ جەنگى کەرەباخ هەڵگیرسا هیچ پاڵپشتییەک نەکرا، ئەرمینیا لە بەرانبەر ئازەربایجان شکستى هێنا، واشنتن و برۆکسل دەستبەستراو بوون، ئەمرۆش باشینیان دەگەڕیتەوە تەوقە لەگەڵ دوژمنەکانى دوێنێ دەکات، رەزامەندى لەسەر پڕۆژەیەک دەردەبڕێت، کە دەبێتە پاشەکشەى سەربەخۆیى خودى وڵاتەکەى، پێشیوایە بەوە ئاشتى بەدى دەهێنێت، بەڵام لە راستیدا چارەنووسى نیشتیمانەکەى دەداتە دەستى کەسانێک لە رابردوو نەیارى بوونە.

سەرچاوە: ماڵپەڕى ئیستقلال